Bakara Suresi 267. Ayet

İnfak ve tasaddukun ne maksatla ve nasıl yapılması gerektiği açıklandıktan sonra sadaka olarak verilecek malın keyfiyetine geçilmiş; verilenin kötü ürün ve mallardan değil iyilerinden olması emredilmiştir. “İyisinden verme” emri tavsiye midir, yoksa bağlayıcı mıdır? Bu konuda farklı anlayışlar vardır. “Emir bağlayıcıdır” (vücûb ifade eder) diyenler buradaki sadakadan maksadın zekât olduğunu ileri sürmüşlerdir. Buna göre zekât olarak verilecek mal kötü, kalitesiz, kıymetsiz olmayacak; iyi olacak, iyisinden seçilip verilecektir. “Bu âyette kastedilen sadaka ve infak, farz olan zekât değil, nâfile olan, sevap kazanmak üzere verilen sadakadır, yapılan malî yardımdır” diyenler ise emrin bağlayıcı değil tavsiye kabilinden olduğunu, “Böyle olması daha iyidir, daha çok ecir getirir” mânasına geldiğini ifade etmişlerdir. Türkçe’ye “iyi, kaliteli” diye çevirdiğimiz ve buna göre yorumladığımız tayyib (çoğulu tayyibât) kelimesini, “helâl” mânasında anlayanlar da olmuştur. Kelimenin bu mânaya da ihtimali vardır. Ancak burada, mânalar arasında bir çelişki bulunmadığı için ikisini birden almaya ve “tayyibât”ı “helâllerinden ve iyilerinden” şeklinde anlamaya da bir engel yoktur.

Bu cümle Bakara 2:177, Âl-i İmrân 3:92 ve İnsân 76:8. ayetlerle birlikte okunmalıdır. Buradaki amaç, en değerli şeylerden infak etmenin gerekliliğine dikkat çekmektir. Çünkü infak aslında vermek değil, almaktır. Burada Allah için infakta bulunanlara, mahşerde bunun kat kat fazlası verilecektir.  

1. Karşılıksız yardımda bulunun. 2. Ayette yer alan “Teyemmemu” sözcüğü, teyemmüm etmek anlamının yanı sıra belli bir kişiyi hedefleyip, başka bir şey hedeflememek anlamına da gelmektedir.  

267.Hakim, Tirmizi, İbnu Mace ve daha başkaları Berâ bin Azib (r.a.)`in şöyle söylediğini rivayet etmişlerdir: "Bu ayeti kerime biz ensar topluluğu hakkında inmiştir. Bizim hurma ağaçlarımız vardı. Herkes hurmasından sahip olduğu hurmanın azlığına ve çokluğuna göre bir şeyler verirdi. Pek iyiliğe düşkün olmayan bazı kimseler de vardı üzerinde iyi olmayan, bozuk hurmalar bulunan salkımları bir adama verir, kırılmış salkımları getirir (sadaka hurmaların arasına) asardı. Bunun üzerine Yüce Allah bu âyeti kerimeyi indirdi.Ebu Davud, Nesai ve Hakim`in Sehl bin Huneyf`ten rivayet ettiklerine göre de bazı kimseler meyvelerinin kötülerini sadaka olarak vermek isterlerdi. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi.Hakim`in Cabir bin Abdullah (r.a.)`tan rivayet ettiğine göre Resulullah (a.s.) fıtır sadakası olarak bir sa` hurma verilmesini istedi. Bir adam kötü hurmaları getirip verdi. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi.Görüldüğü üzere birbirlerinden farklı gibi görünen bu rivayetlerin tümünde de aynı hususa işaret edilmektedir.  

(1)“Sadakanın şerâit-i kabûlünün (kabûl şartlarının) beşi: (...) Birinci şart, sadakaya muhtaç olmamak derecede sadaka vermek. (...) İkinci şart, Ali’den alıp Veli’ye vermek değil, belki kendi malından vermektir. (...) Üçüncü şart, minnet etmemektir. (...) Dördüncü şart, öyle adama veresin ki, nafakasına sarf etsin. Yoksa sefâhete sarf edenlere sadaka makbûl olmaz. (...) Beşinci şart, Allah nâmına vermektir. (...) Şu şartlarla berâber tevsî‘ (genişletme) de var. Yani, sadaka nasıl mal ile olur, ilim ile dahi olur. Kavil (söz) ile, fiil ile, nasîhat ile de oluyor.” (Zülfikār, 25. Söz, 7)(2)Rivâyetlere göre, Medîne’de bazı sahâbeler hurma salkımlarını getirirler, fakir ve muhtaç kimselerin alabileceği yerlere asarlardı. Bu arada bazısının da döküntü kabîlinden olan şeyleri, câiz ve mahzursuz zannederek getirmeleri üzerine, bu âyet nâzil olmuştur. (İbn-i Kesîr, c. 1, 240)  

[5] Hububat, ma'adin, meyva gibi.[6] Adisinden değil, yahut helâlından, haramından değil.[7] Müsamaha ile, mübalâtsızlık ile; yahut bayia göz yumdurmadıkça, ondan fiyatını tenzil ettirmedikçe.  

1 Sadakalarınızı, kazandıklarınızın temizlerinden; yani helâl olarak kazandıklarınızdan ve bunların iyi ve hoş olanlarından verin.2 Yani; hububat, meyveler, madenler, deniz mahsulleri, havadan elde edilen nîmetler ve defineler gibi yerden çıkan her şeyden ve bunların da iyilerinden, Allah yolunda harcayın.3 Yani kendinize verildiğinde alamayacağınız kadar kötü ve iğrenç şeyleri, Allah yolunda sadaka olarak sakın vermeye kalkışmayın. Rivâyetlere göre, sadaka emredildiği zaman bazı Müslümanlar, hurma salkımlarını getirirler muhtaç olanlar yesinler diye Mescide asarlardı. Bu esnada bazıları da câiz olduğu kanaatiyle döküntü, bozuk, çürük-çarık şeyleri getirirlerdi. Bu tür olaylar üzerine bu âyet nâzil oldu. Bu âyetten, her malın vacip olan vergisinin, kendi cinsinden olacağı anlaşılmaktadır. Meselâ altına altın, gümüşe gümüş, paraya para, hayvana kendi cinsinden hayvan, buğdaya buğday, arpaya arpa gibi. Ancak bunların kıymetlerini vermek mükellefin isteğine aittir. (Elmalılı)  

[503] Yukarıda, veren kimsenin durumu ele alınmıştı. Bu âyette ise, verilen kazanç ve malın durumu ele alınıyor. [504] Âyette geçen tayyibâtı “temiz ve helâl”, habîs’i de “bayağı ve haram” olarak çevirmemizin nedeni birincilerin helâl ikincilerin haram kılındığını ifade eden âyetlere dayanmaktadır (5:5 ve krş. 7:157). Zımnen: Haram, şer’an servet değildir; dolayısıyla haram kazançla yapılan hayrın hayrı olmaz. Zira haram necasete benzer: kirlenen temizlenir, fakat necasetin kendisi temizlenmez. [505] Âyet 177’de geçen ahlâkî öğüt. Zımnen: Kendine yapılmasını istemediğini başkalarına yapma!