Bakara Suresi 142. Ayet

Sözlükte sefîh (çoğulu süfehâ’), halîmin zıddı olup “hem cahil ve ahmak hem de kaba ve saldırgan” anlamına gelir; Türkçe’ye, yerine göre, “aklı ve bilgisi kıt, beyinsiz, dar kafalı, barbar” diye çevrilmektedir. Âyetteki süfehâ’ kelimesi tefsirlerde “cahiller, ahmaklar, kıt akıllılar” şeklinde açıklanmış ve bununla da yahudilerin, putperest Araplar’ın veya münafıkların ya da her üç zümrenin kastedildiği hususunda farklı görüşler ileri sürülmüştür (Taberî, II, 1; İbn Atıyye, I, 218; Râzî, IV, 92-93). Râzî’nin açıklamalarına göre Hz. Peygamber, Medine’ye hicret ettikten sonra bir süre Kudüs’teki Beytülmakdis’e yönelerek namaz kılmıştı; yahudiler de bundan memnundu. Fakat Kâbe’nin kıble olması üzerine bu değişiklik onları rahatsız etti. Müşrik Araplar ise Resûlullah’ın Kudüs’e yönelmesinden hoşnutsuzluk duyuyorlardı. Bu yüzden Kâbe’nin kıble yapıldığı haberinin Mekke’ye ulaşması üzerine bundan memnun oldular; fakat bu gelişmeyi, Resulullah’ın eski tutumunu değiştirerek kendileriyle uzlaşmak istediği şeklinde yorumladılar. Münafıklar da yönlerin birbirinden farkı bulunmadığını, dolayısıyla kıble değiştirmenin mâkul bir gerekçesi olamayacağını, Hz. Peygamber’in, böyle bir değişiklik yapmakla keyfî davrandığını ileri sürerek bunu bir eleştiri ve alay konusu yaptılar. Âyette, cahillik ve kıskançlıktan kaynaklanan bu tür görüş ve iddiaların sahipleri “sefihler” diye nitelenmiştir. Bazı müfessirler bu sûrenin 13. âyetinde “süfehâ’” kelimesinin özellikle münafıklar için kullanıldığını dikkate alarak, büyük bir ihtimalle burada da aynı kelimeyle onların kastedildiğini düşünmüşlerdir (bk. Râzî, IV, 93; Elmalılı, I, 522). Ancak tarihî bağlama göre yahudilerin kastedilmesi ihtimali daha büyüktür. Âyette, bu dar görüşlü insanların, “Onları şimdiye kadar yöneldikleri kıbleden vazgeçiren sebep nedir” şeklindeki sorularına karşı, “Doğu da batı da Allah’ındır” buyurularak, hiçbir mekânın kendiliğinden kıble olamayacağına, bunu oranın gerçek sahibi ve mâliki olan Allah’ın tayin edeceğine ve işte Kudüs’teki Beytülmakdis yerine Mekke’deki Mescid-i Harâm’ın kıble olmasını murat edenin de O olduğuna işaret edilmiştir. İnsanlardan dilediğini dosdoğru yola, kendi yoluna iletmek gibi, dilediği yönü kıble tayin etmek de mutlak güç ve irade sahibi olan Allah’ın yetkisindedir ve aklıselim sahipleri için bunda yadırganacak bir durum yoktur. Sırât-ı müstakîm “her türlü eğrilik, aşırılık ve sapıklıktan uzak, dosdoğru, adaletli, ölçülü, ılımlı ve dengeli bir yol, bir inanç ve yaşama biçimi” demektir. Âyette, kıble değişikliğinin “dosdoğru yol” ile ve dolayısıyla İslâm’la irtibatlandırılması, kıblenin İslâmî bir şiâr olduğuna, bu sebeple söz konusu değişikliğin, “beyinsizler”in anlayamayacağı kadar ince bir anlam taşıdığına işaret etmektedir. Sözlükte “yön” anlamına gelen kıble İslâmî bir terim olarak “namaz sırasında kendisine doğru dönülen özel mekân”ı, yani Kâbe’yi ifade eder. Namazda Kâbe’ye dönmeye “istikbâl-i kıble” denilir. İstikbâl-i kıble namazın sahih olmasının şartlarındandır. İslâm bilginlerine göre, Kâbe’yi görebilen birinin tam olarak Kâbe’ye dönmesi gerekir. Uzakta bulunanların ise fakihlerin çoğunluğuna göre Kâbe tarafına yönelmeleri yeterlidir. Nitekim Hz. Peygamber, “Doğu ile batı arası kıbledir” buyurmuşlardır (Tirmizî, “Salât”, 256; Nesâî, “Sıyâm”, 43; İbn Mâce, “İkame”, 56). Buna göre kıbleden sağa ve sola doğru 45’er derecelik sapmalar istikbâl-i kıbleye aykırı değildir yani bu şekilde kılınan namaz geçerlidir. Kıblenin hangi tarafta bulunduğunda tereddüt eden biri, bilgi alacağı bir kimse veya kıbleyi gösteren bir işaret bulamazsa güneş, ay veya yıldızların konumuna yahut rüzgârın yönüne bakarak kıbleyi belirlemeye çalışır ve kıble olduğuna kanaat getirdiği tarafa yönelir. Namazın tamamlanmasından sonra yanlış tarafa döndüğü anlaşılsa bile kılınan namaz geçerlidir. Ancak namaz içindeyken durumun farkedilmesi halinde, namazı bozmadan, kalan bölümünü kıbleye dönerek tamamlamak gerekir. Araştırmasına rağmen kıblenin yönü konusunda hiçbir kanaate varamayan; aynı şekilde hastalık, sakatlık, düşman korkusu gibi zaruretler dolayısıyla kıbleye dönmesi imkânsız veya tehlikeli olan kimse ise kolayına gelen bir tarafa yönelerek namazını kılar. Hayvan üzerinde veya ulaşım araçlarında yolculuk edenler, –her vakitte araçtan inmelerine engel varsa ve namazları cem ederek kılmak da mümkün değilse– namaza başlarken imkân ölçüsünde kıbleye dönerek araç üzerinde farz ve vâcip namazlarını kılarlar.

Hz. Muhammed Mekke’de namazını kılarken Âl-i İmrân 3:96’daki bilgiler gereği ilk mabet olması, Bakara 2:125, İbrâhîm 14:37 ve Hacc 22:26’daki ifadeler gereği Hz. İbrahim’in ve Hz. İsmail’in yöneldikleri kıble olması nedeniyle Kâbe’ye doğru namaz kılıyordu. Rivayetlere göre Kâbe’nin güney tarafında durarak kuzeye doğru Kudüs’ü de önüne alarak ibadet ediyordu. Hz. Muhammed çok kısa bir süre de olsa önce Mekke’de, ardından Medine’ye hicret edince oradaki kitap ehlinin yöneldiği kıble olması itibariyle, kuzeye doğru Beyt-i Makdis’e yönelme içtihadında bulunmuştu. Çünkü onlar da kendilerince ibadetlerini bir kıble bilinciyle yerine getirdikleri için, Hz. Muhammed de konu hakkında henüz herhangi bir ilahi prensip belirlenmemiş olması nedeniyle onlarla aynı yöne dönmeyi tercih etmiş olabilir.  

1- Dileyeni/dilediğini: Hak edeni, doğru yolu bulma çabasında olanı. Allah, sapkınlığı gerektiren şeyleri yapanı saptırır; doğru yola iletilmeyi gerektiren şeyleri yapanı da doğru yola iletir, demektir. Ayetteki “Şâe” sözcüğü, “dilediğini” anlamının yanı sıra, “şey edeni”, “gayret göstereni”, “bir şey yapmak isteyeni” anlamına da gelmektedir.  

142.İbnu İshak`ın Bera`dan rivayet ettiğine göre Müslümanların kıbleleri önce Mescidi Aksa idi. Resulullah (a.s.) ise kıblenin Ka`be olmasını istiyordu. Bunun üzerine Yüce Allah: "Yüzünü göğe doğru çevirip durmanı görüyoruz. Seni hoşnut kalacağın kıbleye doğru yönelteceğiz. Artık yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. Ve her nerede olursanız olun yüzünüzü onun tarafına çevirin" mealindeki ayeti kerimesini indirdi. Bunun üzerine insanların düşüncesizleri: "Onları (Müslümanları) daha önce yönelmekte oldukları kıblelerinden çeviren ne oldu?" diye konuşmaya başladılar. Yüce Allah da bu ayeti kerimesini indirdi.  

Bkz. 2:115 ve dipnotu  

(1)Sefih, aklı veya dîni eksik olan, lehinde ve aleyhinde olanı ayırd edemeyen ve menfaatli yolu bırakıp zararlı yolda giden, dînî cihetteki noksanlığıyla Allah’a isyân eden kimse demektir. (Râzî, c. 2:4, 102)(2)Hz. Peygamber (asm) ve Müslümanlar, Mekke’de iken, namazlarında Kâ‘be’ye yöneliyorlardı. Medîne’ye hicretten sonra Mescid-i Aksâ’ya yönelmeleri emrolundu. Sonra bu âyetin nâzil olmasıyla tekrar Kâ‘be’ye yöneldiler. (Nesefî, c. 1, 133)  

[1] Kıblenin tahvilini hoş görmeyen Yahudilerden yahut münafıklarından, veya müşriklerden, birtakım avanaklar yahut alelıtlak birtakım bilmezler.[2] Müstakbel sığası ile kelimesi henüz vuku bulmayan bir hâdiseyi, bildirmiş olur.  

1 Kıble: Esasen Arapçada yön ve yönelme demektir. İnsanın her hangi bir tarafa yönelme hâlidir ki Türkçesi “yön” demektir. Örfen; Müslümanların namazda yöneldikleri Kâbe yönüne isim olmuştur. Hz. Muhammed (s.a.v) Mekke'de Kâbe'yi araya alarak Mescid-i Aksa’ya yönelerek namaz kılıyordu. Hicretten sonra Medine'de yaklaşık on yedi ay yine Mescid-i Aksa’ya yönelerek namaz kıldı. Bakara: 144. âyetin gelişinden sonra kıble Kâbe'ye çevrildi. Görülmesi durumunda kıbleyi Kâbe belirler. Kâbe'nin görülmemesi durumunda kıble, İmam Ebu Hanife'ye göre Kâbe'nin bulunduğu yöndür. Harem bölgesi içinde bulunanların kıblesi Mescid’ül-Haram, diğer yerlerdeki Müslümanların kıblesi de Harem bölgesidir. Kıbleye yönelmek namazın farzlarındandır. Herhangi bir yöne doğru kılınan namaz geçerli değildir. Kıblenin bilinmemesi durumunda namaz kılacak kişi, gerekli araştırmadan sonra kıble olarak belirlediği yönde namazını kılar. Bu durumda yön yanlış bile olsa namaz geçerlidir. Ancak namaz sırasında yönünün yanlış olduğunu öğrenirse kıbleye yönelmesi gerekir. Araştırma yapılmadan kılınan namazda yanlış yöne durulduğu anlaşılırsa namaz yeniden kılınır. Cenazeler gömülürken sağ yanlarına yatırılarak yüzleri kıbleye çevrilir. Hayvanlar da kesilirken kıbleye doğru yatırılır. Tüm bunlar bir Müslümanın ibadet ve fiillerinde Allah'a yönelişini, simgeler.  

[277] Sufehâ’, (t. sefîh) “kişinin duyguda, düşüncede, görüşte ve ahlâkta basitleşmesi, aklını kullanmaması” olarak tanımlanabilir. 130. âyette, bu fiil yalın hâlde değil nefs mef‘ûlüyle birlikte kullanılmıştır. Bu nedenle biz orada “kendini harcayan kimseler” olarak çevirdik. [278] Yakında gerçekleşecek etkileri çok yönlü ve derin olacak bir olaya zemin hazırlıyor: Kıble değişimi. Aslında, 124. âyetle açılan parantezin amacı sözü bu noktaya getirmekti. 143. âyetteki “daha önce yöneldiğin kıble” ifadesinden, ibadetlerde Mekke’de yönelinen kıblenin Kâbe olduğunu anlıyoruz. [279] Yani: “..her yer Allah’ındır”. [280] Zımnen: “O hakkı tercih eden kimseyi doğru yola yöneltmeyi ister.” Men ile birlikte gelen yeşâ’ fiilinin çift özneli konumu için bkz: 13:27; 14:4; 24:21 ve 47:17, ilgili notlar. Bu âyetteki “sırat-ı müstakîm”, Fâtiha’dakinden farklı olarak belirsiz gelmiş. Bu, yöneltilen doğru yolun daha önceden yürünenden farklı, yeni, önceden bilinmeyen birtakım özellikler taşıdığına işaret etse gerektir. İşte bu yeniliklerden biri de kıble meselesidir. İbrânî peygamberleri, Kudüs’teki Hacer-i Muallak’a yönelerek ibadet ederlerdi. İsrâiloğullarının kıblesi kutsal addolunan bu kaya idi. Allah Rasûlü, peygamberler zincirinin son halkası olarak, kıble meselesinde kendisinden önceki şeriat sahibi peygamberin bıraktığı yerden başladı. Aynı zamanda Kudüs’e yöneliş toplumsal bir terbiye unsuru oldu. Atası İbrahim’in hatırası Kâbe dururken bir Arab’ın başka bir yöne yönelerek ibadet etmesi cidden gurur kırıcıydı. Bu ağır sınavı mü’minler başarıyla verdiler ve Allah’a atalarından daha fazla bağlı olduklarını isbât ettiler. Onların ırk asabiyetleri ve kabile taassupları böyle törpülenmişti. Tabii bu durum Yahudilerin zaten abartılı olan gururlarını okşadı. Onlar bunu bir imtihan değil, kendi yersiz gururlarını okşayacak bir fırsat olarak gördüler. Akide hâline getirdikleri toplumsal kibirleri daha da arttı. Şimdi sınanma sırası onlardaydı. Fakat onların bu sınavdan nasıl çıkacağı daha başından haber veriliyordu ki, Allah Rasûlü’nün ve mü’minler hayal kırıklığına uğramasınlar.  

Buharî’nin Berâ (r.a.)’dan naklettiği bir hadiste o şöyle demiştir: “Hz.Peygamber (s.a.s.) Medine’ye ilk teşrifinde, Ensar’dan olan dayılarının yurduna misafir oldu ve on altı, on yedi ay Kudüs’te bulunan Beytü’l-Makdis’e doğru namaz kıldı. Halbuki kıblesinin, Mekke’deki Beytü’l-Haram’a doğru olmasını arzu ederdi. Kâbe’ye yönelerek ilk kıldığı namaz, ikindi namazı olmuştu. Bir cemaat da onunla birlikte kıldılar. Ondan sonra, birlikte namaz kılanlardan biri çıktı. Mescidin birinde bulunan bir cemaate, onlar namazda iken uğradı. Onlar “Resulullah (s.a.s.) ile Mekke’ye doğru namaz kıldığıma Allah için şâhitlik ederim.” deyince, onlar namazlarını bozmadan Kâbe’ye döndüler.” Bu mescid, Beni Hârise mescidi olup, Mescid-i Kıbleteyn (iki kıbleli) mescit olarak günümüzde de Medine-i Münevvere’de bulunmaktadır. Âyetin son kısmı, kıble yönünün, Allah’ın sadece o tarafta olduğu mânasına gelmediğini kesin bir tarzda belirtmektedir.  

[*] Müslümanlar önceleri, Yahudiler gibi Kudüs'teki Beyt-i Makdis'e yönelerek namaz kılarlardı. Âyete göre kimi Yahudiler de onlarla birlikte namaz kılıyorlardı. Çünkü kıblenin değişmesi onlardan başkasını rahatsız etmezdi.  

(57) Peygamberimiz, Mekke’de iken Kâbe’ye yönelerek namaz kılar, ancak Kâbe’yi kuzeyine alacak şekilde durduğu için, Kudüs’teki Mescid-i Aksâya da yönelmiş olurdu. Medine’ye hicret ettikten sonra ise Müslümanlar sadece Kudüs’e yönelerek namaz kılmaya başladılar; bu durumda Mekke arkalarında kalıyordu. Peygamberimizin gönlü ise Kâbe’de idi. Hicretten on altı ay sonra, takip eden âyetlerde görüleceği gibi, Peygamberimizin bu arzusuna uygun şekilde kıble değiştirilip de Müslümanlar Kâbe’ye yönelmekle emrolununca, bu durum Yahudi, Hıristiyan ve münafıkların “Bunlara ne oluyor da bir o tarafa, bir bu tarafa dönüyorlar?” şeklindeki itirazlarına yol açtı. (Bk. Buharî, Tefsir 2:12-18; Müslim, Mesacid: 11-15; Tirmizî, Tefsir 2:9; Nesâî, Kıble: 1.) Mekke’nin henüz müşriklerin elinde olduğu bir sırada putlarla dolu olan Kâbe’nin kıble olarak tayin edilmesi, Kur’ân’ın geleceğe yönelik haberlerinden birini de içermekte ve Mekke’nin fethini müjdelemektedir.  

140 Nas = People, the unthinking multitude that sway to and fro, instead of being firm in Allah's Way. The reference here is to the idolaters, the Hypocrites, and the party of Jews who were constantly seeking to "entangle in their talk." Al Mustafa and his disciples in Madinah even as the Pharisees and the Sadducees of Jesus's day tried to entangle Jesus (Matt. 22:15 , 23). 141 Qiblah = the direction to which Muslims turn in prayer. Islam lays great stress on social prayer in order to emphasise our universal Brotherhood and mutual cooperation. For such prayer, order, punctuality, precision, symbolical postures, and a common direction are essential, so that the Imam (leader) and all his congregation may face one way and offer their supplications to Allah. In the early days, before they were organised as a people, they followed as a symbol for their Qjhlah the sacred city of Jerusalem , sacred both to the Jews and the Christians, the people of the Book. This symbolised their allegiance to the continuity of Allah's revelation. When, despised and persecuted, they were turned out of Makkah and arrived in Mad i nah. Al Mustafa under divine direction began to organise its people as an Ummah, an independent people, with laws and rituals of their own. At that stage the Ka'bah was established as Qiblah, thus going back to the earliest centre, with which the name of Abraham was connected, and traditionally also the name of Adam. Jerusalem still remained (and remains) sacred in the eyes of Islam on account of its past, but Islam is a progressive religion, and its new symbolism enabled it to shake off the tradition of a dead past and usher in the era of untrammeled freedom dear to the spirit of Arabia . The change took place about 16 1:2i months after Hijrah.