Bakara Suresi 143. Ayet

Âyetteki “orta ümmet” ifadesi ile, âdil, seçkin, her yönüyle dengeli, haktan asla ayrılmayan, önder, bütün toplumlarca hakem kabul edilecek bir ümmet kastedilmektedir.  

Dilediğini dosdoğru yola ileten Allah, bu cümleden olmak üzere müslümanları da “vasat bir ümmet” yapmıştır. “Sırât-ı müstakîm”in, “her türlü eğrilik, aşırılık ve sapıklıktan uzak, dosdoğru, adaletli, ölçülü, ılımlı ve dengeli bir yol, bir inanç ve yaşama biçimi” anlamına geldiği ifade edilmişti. Vasat ümmet de aynı şekilde “ifrat ve tefritlerden korunarak inancında, ahlâkında, her türlü tutum ve davranışlarında doğruluk, dürüstlük ve adalet çizgisinde kalmayı başaran dengeli, sağduyulu, ölçülü, insaflı ve uyumlu nesil, toplum” anlamına gelir. Buradaki “vasat” kelimesi, “hem maddî ve bedensel tutkulara kapılmaktan, zevk ve sefahate dalmaktan hem de bedensel ve dünyevî ihtiyaçları büsbütün reddederek bir tür ruhbanlık hayatına kendini kaptırmaktan korunan” şeklinde de açıklanmıştır. İslâm’dan önceki dönemlerde genellikle yahudiler ve müşrik Araplar gibi bazı toplumlar mâneviyattan büsbütün uzaklaşarak dünyevîleşmişler, materyalist bir hayat anlayışına sapmışlardı. Hıristiyanlar, Mecûsîler ve çeşitli Hint tarikatlarına mensup olanlar gibi bazı topluluklar da dünyevî ve bedensel lezzetlere büsbütün sırt çevirerek kendilerini koyu bir ruhaniyete kaptırmışlardı. İşte İslâm dini bütün bu aşırılıkları reddederek ılımlı ve dengeli bir din ve dünya anlayışı getirdi; bu anlayışa uygun bir toplum yapısı gerçekleştirdi (Reşîd Rızâ, II, 4-5). Böyle bir topluma “vasat ümmet”, onun izlediği yola da “sırât-ı müstakîm” dedi. İbn Atıyye’nin naklettiğine göre bazı eski âlimler de, Muhammed ümmetinin –İsrâiloğulları’nın aksine– din konusunda itidalden sapıp aşırılığa kapılmamaları sebebiyle vasat ümmet diye nitelendirildiğini belirtmişlerdir (I, 219). Âyete göre yüce Allah müslümanlara, bu seçkin nitelikleri dolayısıyla bütün insanlara şahit olma yetkisi veya özelliği vermiştir. Tefsirlerde bu “şahitlik”le ilgili farklı açıklamalar yapılmakta olup en yaygın yoruma göre âhirette bazı ümmetler, peygamberlerinin kendilerine ilâhî hakikatleri bildirdiğini inkâr edecekler. Muhammed ümmeti ise, Hz. Peygamber’in geçmiş peygamberler hakkında kendilerine verdiği bilgilere dayanarak bu iddiayı yalanlayacak ve böylece o ümmetlere karşı peygamberler lehinde şahitlik yaparak hakikati ortaya koyacaklardır (Taberî, II, 8; İbn Atıyye I, 219; Râzî, IV, 100-101). Ancak âyetin üslûbundan, bu şahitlik konusunun “vasat ümmet” nitelemesiyle ilgisi olduğu anlaşılmaktadır. İslâmî literatürde şâhid kelimesinin “örnek” ve “delil” anlamında da kullanıldığını dikkate alarak bu kelimeyi “örnek ümmet” veya gerçek insanlığın nasıl olması gerektiğine dair bir “delil değeri taşıyan toplum” şeklinde anlamak ve böylece âyetin söz konusu bölümünü şöyle yorumlamak daha uygun gözükmektedir: Allah Muhammed ümmetini, din ve dünya konusunda her türlü aşırılıklardan uzak, akıllı, itidalli, adaletli ve dengeli bir ümmet kılmış; bu ölçülere göre oluşmuş görüş ve inançlarıyla, fıtratı bozulmamış her insanın kolaylıkla takip edebileceği sadelikteki güzel ahlâk ve yaşayışlarıyla onları bütün insanlara örnek bir nesil, bütün bu güzel nitelikleri sebebiyle üstün insanlığın ne olduğunu gösteren, kanıtlayan bir delil kılmıştır. Bu özellikleriyle onlar iyi toplumlar için lehte, kötüler için aleyhte bir delil ve şahit olacaklardır. Böylece âyet dolaylı olarak müslümanlara, din ve dünya işleri konusunda başkalarını örnek alıp taklit etmek yerine, başkalarına örnek olmaları; dünya milletleri karşısında pasif ve alıcı değil, aktif ve verici olan bir konuma yükselmeleri; maddî ve mânevî alandaki bu konumlarıyla özenilen ve izlenen bir toplum düzeyine ulaşmaları sorumluluğunu da getirmektedir. Kuşkusuz idealde bütün insanlar ve realitede bütün müslümanlar için –din ve dünya işleri hususunda doğru, adaletli ve en üstün örnek, ölçü ve önder Hz. Muhammed olduğu için– âyetin devamında Peygamber’in de müslümanlar hakkında bir şahit, yani en iyinin ölçüsü, örneği ve kanıtı olduğu ifade buyurulmuştur. Hz. Peygamber, kıble değişikliği ile ilgili bu âyetler gelinceye kadar (ağırlıklı görüşe göre on altı veya on yedi ay, bk. Tirmizî, “Tefsîr”, 3) Kudüs’teki Beytülmakdis’e yönelerek namaz kılmışsa da, Kâbe’nin kıble olması hususunda derin bir istek duyuyordu. Hz. Peygamber’in bu arzusu yönünde kıblenin değiştirilmesiyle kimlerin gerçekten Allah’ın resulüne gönülden bağlı samimi müminler olduğu, kimlerin müslüman görünmelerine rağmen münafık oldukları da ortaya çıkacaktı. Nitekim âyetin üslûbundan anlaşıldığına ve tefsirlerde yer alan bazı rivayetlere göre, hicretin 2. yılında Receb veya Şâban ayında gerçekleşen kıble değişikliği, neredeyse bir fitne sebebi olmuş; Hz. Peygamber ve müslümanlar bu değişikliği memnunlukla karşılarken yahudilerle birlikte münafıklar da bunu bir dedikodu vesilesi yapıp Hz. Peygamber’e dil uzatmaya kalkışmışlardır (ayrıntılı bilgi için bk. Taberî, II, 11-12). Kıblenin değiştirilmesi, “Allah’ın hidayet verdiği kimseler”in dışında kalanlara yani yahudiler ve münafıklarla henüz İslâm’ı içlerine sindirememiş kesimlere ağır gelmiş; önemli bir mesele olarak tartışma konusu yapılmış; hatta –yahudilerin de telkiniyle– müslümanlar arasında daha önce Kudüs’e yönelerek kılınan namazların boşa gitmiş olacağı kaygısına kapılanlar bile olmuştur (İbn Atıyye, I, 220-221). İşte âyette “Allah imanınızı asla zayi edecek değildir. Çünkü Allah insanlara karşı çok şefkatli, çok merhametlidir” buyurularak O’nun, kendisine iman ve itaatin gereği olarak yapılan amelleri kabul edeceğine, dolayısıyla bu hususta bir kaygıya kapılmanın yersiz olduğuna dikkat çekilmiştir.

Benzer mesajlar: Nisâ 4:41; Nahl 16:84, 89; Kasas 28:75.,Âyette geçen [ümmet-i vesat] tamlaması “orta, dengeli, adaletli, ölçülü, denk, uyumlu, ılımlı, hayırlı bir topluluk” anlamına gelmektedir. “Vasat ümmet”, [ifrât] denen “aşırılık”lardan ve [tefrît] denen “küçümsemecilik ve indirgemecilik”ten uzak olup [itidal] denen dengeyi tutturan topluluk demektir “Yüce Allah’ın bilmesi” ifadesiyle ilgili izahımız için bkz. Âl-i İmrân 3:140, dipnot 11.  

[30] Ümmet, vasat ve şahit kelimeleri hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, II, 273-278; IX, 418-419.  

1- Hayırlı, şerefli, üstün. “Bir şeyin iki ucu arasındaki kendine ait kısmı”, “orta” gibi anlamlara gelen “vasat” sözcüğü, deyim olarak, bir şeyin en iyi, en doğru ve en yararlı olan yeri; hayırlı, dengeli ve ölçülü olmak anlamlarına gelmektedir. Atın veya devenin binilen yerleri olan sırtlarının ortası gibi. Tutarlı ve kararlı. 2- Henüz kıble olmadığı için. 3- Doğru yola ilettiği.  

İman’dan maksat, gerçek inancı belirten namazdır ve âyet önceden Kudüs'e karşı kılınan namazın zayi olmayacağını bildiriyor.  

bk. Kur’ân-ı Kerim, 4:115; 6:159; 17:82; 41:44; et-Tâc, 5:179. Bu âyette Rasul’den önce eklenen ifadeler, 38:26. âyetteki halife kelimesinin rasul manasına kullanılması “en-Nüket ve’l-uyûn, 5:90” ve “Tirmizî, Zühd, 26, Buhârî, Ahkâm, 42, Kader 8, Neseî, Biat 32, Müsned-i Ahmed, 2:237, 289, 3:39, 88”de Ebû Hüreyre’den rivayet edilen hadiste geçen halife kelimesinin de Rasul manasına kullanıldığının görülmesi ve teyit edilmesi ve Rasulullah’ın fiili sünnetinin de böyle olması sebebiyle otuza yakın âyette Rasul’den önce bu ifadeler kullanılmıştır.  

27.Daha önceki kıbleye yönelerek yapmış olduğunuz ibadetlerinizi.  

(*) Ayetteki “cealna” beddelna demektir.  

Buradaki “Dengeli ve ölçülü bir toplum” ifadesi; zevk-u sefadan uzak duran, dünyalıklara soğuk ve ilgisiz davranırken dünyadan ilişkiyi kesecek derecede zühde meyletmeyen, taşkınlıklar ve savurganlıklar karşısında mutedil olan, doğruları konuşan, adil olan, insanın tabiatını ve imkânlarını değerlendirmede gerçekçi ve makul davranan, itidali ve adaleti belirleyici güç kabul eden, aşırılıklardan uzak duran, bir topluluğu işaret eder. Dengeli ve ölçülü olmak; Kur’an’ın emridir ve sosyal hayatın da bir gereğidir. Hayatın insana yaraşır bir şekilde düzenlenebilmesi; aklın ve sağduyunun her daim aktif olmasına ve vahyin ortaya koyduğu kuralların pratik hayata geçirilmesine bağlıdır. İnsanı yoktan yaratan Allah, kuşkusuz ki onun nasıl bir hayat yaşaması gerektiğini ve hangi kanunlarla güven içinde yaşayacağını da en iyi bilendir. Onun için insan, fıtratıyla uzlaşı içinde olur ve vahiy merkezli yaşarsa muhakkak ki huzurda ve güvende olur.  

 Rivayete göre kıyamette milletler peygamberlerinin tebliğatını inkâr ederler. Allah peygamberlerden tebliğ ettiklerine dair delil ister. Bunun üzerine ümmet-i Muhammed getirilir ve onlar buna şehadet ederler. Onlara «Siz bunu nereden öğrendiniz?» diye sorulur. Onlar da «Kur’an’dan ve Resûlullah’tan öğrendik» derler. Nihayet Resûlullah getirilir ve o da buna şahitlik eder.  

142-145 "Kıble", namazda dönmemiz gereken ortak noktadır. Kabe'nin tüm yöredeki kabilelerin kıblesi oluşu, genelde Araplar için, özelde Kureyş kabilesi için dinin ötesinde ekonomik ve politik bir öneme sahipti. Müşriklerin, ataları olan İbrahim'in anısını devam ettirdiklerini bildirir Kuran ayetleri. Kıble ile ilgili ayetler inmeden önce Müslümanlar namaz kıldıklarında Mekkeli müşrikler gibi Kabe'ye yöneliyorlardı. Ne var ki, kendilerine uygulanan işkence ve zulum sonucu müslümanlar Medine'ye hicret edip yeni bir site-devleti kurdular. Merkezi Mekke'de olan mollagarşik müşrik koalisyonun yüklediği savaşların ve Medineli Hristiyanlarla olan yakın ilişkinin oluşturduğu ekonomik ve psikolojik faktörlerin etkisiyle müslümanlar bir başka yere (Küdus'e) yönelmeye karar verdiler. Ne var ki, Allah müslümanların Mescid-i Haram'a (Kutsal Mescid'e) dönmelerini istedi. Bunu 2:142-145 ayetlerinden anlıyoruz. Bu ayetler, müslümanların "eski kıbleleri olan" Kutsal Mescid'e dönmelerini emrederek peygamberimiz dönemindeki müslümanlar için zorlu bir sınav oluşturmuştur. Medine'deki Hristiyan toplumla olan ilişkilerin oluşturduğu sosyal ve ekonomik çıkarları tercih edenler ve olayların oluşturduğu politik duyguların etkisinden kurtulamıyanlar bu kıble değişimini kabul edemiyerek dinden dönmüşlerdir (2:142-144). Kısacası, kıblenin değişimini emreden ayetler, daha önce inen bir ayetin hukmünü neshetmemiştir. Muhammed peygamber liderliğinde Kabe'den başka bir kıbleye yönelen müminlerin tekrar Kabe'ye dönmesini ilk kez emreden ayetler olsa olsa bu toplumsal kararı neshetmiştir /kaldırmıştır.  

[3] Sizi doğru yola getirdiğimiz gibi, yahut kıblenizi kıblelerin efdali yaptığımız gibi.[4] Medine'de Beyt i Makdise yönelmeden evvel Mekke'de yöneldiğin Kâbeyi yahut Beyt-i Makdisten sonraki Kâbeyi. Yahut yönelmiş olduğun Beyt-i Makdisi.[5] Yahut resul ve mü'minler bilmek için. Bu zevât havası ibat olmakla bilmek nefs-i Bâriye izafe olunmuştur; yahut mevcût ve zâhir olarak bilmekliğimiz için; yahut ehl-i tecrübe muamelesi yapmamız için.[6] Yahut kıbleyi, ancak Peygambere tâbi olanları îrtidat edenlerden ayırdetmek için yöneldiğin veya yönelmiş olduğun kıble yaptık.[7] Tahvil-i kıble esnasında iman üzere sebatınızı yahut namazınızı zâyi kılmaz. Çünkü Âyet-i Kerîme yalnız Beyt-i Mukaddes'de namaz kıldıkları halde vefat eden sahabe hakkında nâzil olmuştur.[8] Rauf refeti çok demektir. Refet rahmetten daha şiddetlidir. Refet elemden hâlî olan nimeti vermektir; rahmet de nimeti vermek ise de eleme makrun olabilir; bu halde rahmet esirgemek, refeti kalp dayanmayacak veçhile, pek ziyade esirgemek demektir.  

1 Şühedâ: Şehîd’in çoğuludur. Örfümüzde şehîd, şâhit manasınadır. Şâhit, bir hakkı ispatta şehadetine müracaat olunan ve hükme delil olarak kabul edilen kimse demektir. Şer‘an, bir başkasının diğeri aleyhine hakkını ihbar etmeğe “şehâdet” denilir. Buna göre; şâhit, ortada, adil ve sözü muteber bir kimse demektir. Bu münasebetle yaşayış yönüyle örnek kabul edilen ve kendisine uyulan kimselere dahi, “şâhit” denilir. İşte Cenab-ı Allah, ümmeti Muhammed’i insanlar arasında böyle; ortada, adil, sözü muteber, imameti haiz, kendisine uyulan bir cemaat yapmak ve tam manasıyla adil bir ümmeti teşkil etmek için Muhammed (a.s) sayesinde yeni bir sırat-ı müstakime hidayet buyurmuştur. Bu yüzden İslâm ümmetinin, diğer insanlar arasındaki bu vazifesini asla unutmaması icap etmektedir. İşte ey Müslümanlar! Siz böyle insanlar üzerine şâhit olun ki, Allah’ın Rasulü de sizin üzerinize şâhit ve size önder olsun. (Elmalılı) 2 Vasat: orta, her tarafı denk, mutedil, hayırlı, aklı başında demektir. (Kurtubî) 3 Bu bölüm, “Böylece Biz sizi, (âhirette) Peygamberin size şâhit olacağı gibi sizin de insanlara şâhit olmanız için aklı başında bir ümmet yaptık.” şeklinde anlaşılabilir.4 Peygamberimiz, Mekke’de iken Kâbe’ye dönerek namaz kılardı. Medîne’ye hicretinden sonra Kudüs’e doğru namaz ile emrolunmuş ve bu şekilde on altı veya on yedi ay civarında namaz kılmıştı. (Kurtubî)5 Yani Allah, sizin îmanınızı veya îmanınızın eseri ve alâmeti olan namazlarınızı asla zayi etmez. Kıble değişse bile Allah, bundan önce kıldığınız namazları ve vefat edenlerin namazlarını boşa götürmez. (Elmalılı)  

[281] Vesat, nicelik olarak “orta”, nitelik olarak “denge ve adâlet” anlamına gelir. Kureyş lehçesinde de vesetan, ‘adlen vurgusuyla kullanılmıştır. “Kenar” anlamına gelen tarafın karşıtıdır. İfrat ve tefrit de vesatın zıtlarıdır. Burada, ‘vasat ümmet’ten kasıt nitelik anlamında bir ‘orta’lıktır. Bunu da en güzel “denge” ifade eder. Bu vurgu, Yahudilik ve Hıristiyanlıkta dengenin bozulduğu îmâsını içerir. [282] Umm kökünden türetilen ümmet “İnsanlığa analık yapan bir toplum” vurgusu taşır. [283] Şehîd “tanık” anlamına, “hayatını imanına şahit kılan ve çağına şahit olan” anlamına geldiği gibi; “örnek, model” anlamına da gelir. Tercihimiz ikincisidir. Ümmetin “şehîd” olması; insanlığın imanına şahit olan ve insanlığı imanına şahit kılan ana yürekli toplum olması demektir. İmam ümmetin mânevî annesi, ümmet insanlığın mânevî annesidir. [284] Na‘leme ibaresi “bilelim” değil “belirtelim/belirleyelim” şeklinde anlaşılmalıdır. Bunun dilsel gerekçesi fiilin türetildiği kökün iki mastara birden delâlet etmesidir: ‘Ilm ve ‘alâmet. İlki “bilmek”, ikincisi “bildirmek” içindir. “Dağlar” yer bildirdiği için a’lâm olarak anılır. Zira her dağ bir ‘alem, yani yolcunun yönünü “belirlemesi” için bir “bel” ve “belirti”dir. Kur’an’da buna benzer ifadelerin tümü ‘ılm mastarına nisbetle “bilmemiz için” şeklinde değil, ‘alâmet mastarına nisbetle “belirtmemiz için” şeklinde anlaşılmalıdır (Bkz: 18:12; 29:3; 34:21; 47:31 vd). Allah’ın insanın davranışlarını olmadan evvel bilmesi, o davranışın muhataplarına ceza ve ödül gerektirmez. Davranışın muhatabına ceza ve ödül getiren bilgi “vâkî olan”ın bilgisidir. Bu bilgiye muhtaç olan sınavı yapan Allah değil, sınava giren insandır. [285] Buradaki mâ nafiye olarak okunursa, mâna “herhangi bir kıble tayin etmeyerek (Kudüs’ü kıble edinmene izin verdik)” olur. Bu takdirde “geri dönenler”, Kudüs’e yönelmeyi kendilerine yediremeyen Araplar olmuş olur. Bu yorum, Medine’de hayli yekûn tutan münafık zümrenin ne tür gerekçelerle ortaya çıktığını da izah eder. [286] “İmanınızı zayi etmeyecektir” zımnen şu anlama da gelebilir: “Kudüs’e doğru kıldığınız namazlarınızın Allah katında geçerli olduğuna dair imanınızı...” Âyetteki hitabın muhatabının kitap ehli olması da mümkündür.  

Müslümanlar, Allah’ın hidâyetine tâbi olarak örnek ümmet haline geldiler. Kıblenin değiştirilmesi, önderliğin İsrailoğullarından alınıp İslâm’a verilmesini simgeliyordu. Allah Teâlâ âhirette peygamberlerin hakkı tebliğ ettiklerini belgelemelerini isteyeceği gibi, ümmetten de peygamberlerinden aldıklarını değiştirmeden tebliğ edip etmediklerinin hesabını soracaktır. Bir hadiste Hz. Peygamber (a.s.) şöyle buyurmuştur: “Siz Allah’ın yeryüzündeki şahitlerisiniz, neye şahitlik ederseniz gerekli olur.” Müminler, Allah’ı görüyorcasına yaşama, hâl ve davranışları ile insanlara Allah’ı tanıtma görevindedirler. Öyle ki, onları gören, Allah’ı hatırlamalıdır. “Ümmetim dalalet üzerinde ittifak etmez.” hadisi icmâ delilinin esas kaynağıdır.  

[1] Her insanın inanması gereken din, bu din olduğu için, insanlara örnek olmamız gerekir. (Ali İmran 3:110) [2] Ayette geçen Resul ( رسول ), hem bilgi hem de bilgiyi ileten elçi anlamındadır (Müfredat). Bilgi, elçiden önemli olduğu için Allah Teâlâ şöyle demiştir: "Muhammed sadece elçidir. Ondan önce de elçiler geldi. O ölse veya öldürülse, gerisin geri mi döneceksiniz?" (Al-i İmran 3:144) Elçimiz Muhammed'in, Allah'tan getirdiği bilgiler Kur'an'da toplandığından artık bizim için Resul, Kur'an'dır. Bu yüzden resul kelimesine, yerine göre Allah'ın Kitab'ı anlamını vereceğiz. [3] Ayetteki şehid kelimesine, ism-i mef'ûl anlamı verilmiştir. [*] İlk kıble Kâbe'dir. Beyt-i Makdis'e, Davut aleyhisselam zamanında çevrilmiştir. (II. Samuel, 24:16-25)  

(58) Aşırılıktan uzak, hak ve adalet üzere olan, herkese örnek olabilecek dengeli bir toplum.(59) Sözü dinlenen, tanıklığına itibar edilen, insanlar arasında üstün özellikleriyle seçkin durumda olan ve böylece, herkes tarafından örnek alınabilecek bir toplum olun. Peygamber de sizin için uyulacak örnektir. Bir başka anlamıyla, peygamberlerin ümmetlerine hakkı tebliğ etmiş olduklarına dair siz kıyamet gününde tanıklık edin; Peygamber de sizin doğru yolda olduğunuza dair tanıklık yapsın.(60) Daha önceki kıbleye yönelerek kıldığınız namazları Allah zayi etmez; hepsinin ödülünü eksiksiz alırsınız. Yukarıda da geçtiği gibi, doğu da, batı da Allah’ındır. O, dilediği yönü kıble olarak belirler.  

142 Thus : By giving you a Qiblah of your own, most ancient in history, and most modern as a symbol of your organisation as a new nation (Ummah) . 143 Justly balanced : The essence of Islam is to avoid all extravagances on either side. It is a sober, practical religion. But the Arabic word (wasat) also implies a touch of the literal meaning of Intermediacy. Geographically, Arabia is in an intermediate position in the Old World , as was proved in history by the rapid expansion of Islam, north, south, west and east. 144 Witnesses. When two persons dispute, they advance extravagant claims. A just witness comes between them, and brings the light of reason to bear on them, pruning all their selfish extravagances. So the mission of Islam is to curb, for instance, the extreme formalism of the Mosaic law and the extreme "otherworldliness" professed by Christianity. The witness must be unselfish, equipped with first-hand knowledge, and ready to intervene in the cause of justice. Such is the position claimed by Islam among rival systems. Similarly, within Islam itself, the position of witness to whom disputants can appeal is held by Muhammad Al Mustafa. (Cf. 4:135, 5:44 , and 5:8). 145 The Qiblah of Jerusalem might itself have seemed strange to the Arabs, and the change from it to the Ka'bah might have seemed strange after they had become used to the other. In reality one direction or another, or east or west, in itself did not matter. What mattered was the sense of discipline, on which Islam lays so much stress: which of us is willing to follow the directions of the chosen Prophet of Allah? Mere quibblers about non-essential matters are tested by this. (R) . 146 What became of prayer with the Jerusalem Qiblah? It was equally efficacious before the new Qiblah was ordained. Allah regards our faith: every act of true and genuine faith is efficacious with Him, even if formalists pick holes in such acts.