Bakara Suresi 173. Ayet

İslâm’da zaruretlerin mahzurları ortadan kaldırdığına en güzel delil bu âyette ifadesini bulur. Bir haramı helâl saymamak ve haddi aşmamak kaydiyle bazen zaruret miktarınca, yasak bir iş işlenebilir. Yenmesi haram olan şeyler ile ilgili olarak ayrıca bakınız: Nahl sûresi, âyet, 115.  

Câhiliye Arapları bazı hayvanları ve ziraî ürünleri üç kısma ayırırlardı: Bunlardan tanrıları için adadıklarından sahipleri yiyemez; ancak put bakıcıları, kutsal mekânların hizmetçileri veya buraları ziyarete gelenler gibi mal sahiplerinin uygun gördüğü kimseler yiyebilirdi. Bahîre, sâibe, vesîle ve hâm isimleriyle andıkları bir kısım hayvanlara binmeyi yasaklar (bk. Mâide 5:103), bir kısmını keserken de Allah’ın adını özellikle anmazlar, bir rivayete göre bunları putlarının adını anarak keserlerdi (Râzî, XIII, 207). Ayrıca bahîre ve sâibe diye adlandırdıkları adak hayvanlarının sağ olarak doğan yavrularını sadece erkekler yiyebilir, ölü doğan veya doğum esnasında ölen yavruyu ise hem erkekler hem de kadınlar yiyebilirdi. En‘âm sûresinin 138. âyetinde, dolaylı olarak bu tür uygulamalar şirk dininin kalıntıları sayılmaktadır. Burada ise temiz rızıklardan yararlanmaya izin veren 172. âyetin ardından, Araplar’ın eski helâl-haram telakkileri zımnen ilga edilmekte; yiyecek olarak başlıca nelerin yasaklandığı bildirilmektedir. 168. âyette temiz rızıklardan yenilmesi istenmişti. Temiz rızık içine giren maddelerin sayısı çok fazla olduğundan, âyette bunları sayıp dökmek yerine sınırlı sayıdaki haramları sıralama yolu tercih edilmiştir. Buna göre: 1. Kendiliğinden ölmüş ya da usulüne uygun kesilmeden öldürülmüş hayvanın eti haramdır. Hayvanın etinin yenilebilmesi için kesim esnasında canlı olması, bu kesim sonucunda ölmüş olması gerekir. Fakihlerin çoğunluğu bu canlılığın, kesim sırasında hayvanın hareket etmesi ve/veya kanının akmasıyla belli olacağını belirtirler. Bayılmış veya bayıltılmış hayvan ölü olmadığından, onun kesilmesi de şer‘î kesilme sayılır; bu durumda hayvan, kesme sonucu ölmüş olur. Ayrıca hayvanı kesen kimsenin, Allah adına kestiğini bilecek düzeyde aklî melekeye sahip, müslüman veya Ehl-i kitap’tan olması (Mâide 5:5) gerekir. Anılan şartları taşıyan kadın veya çocuğun kestiği de bu kapsamdadır. 2. Eti yenen hayvan bile olsa, canlı veya ölü hayvanın vücudundan akıp ayrılmış olan kan haramdır. En‘âm sûresinin 145. âyetindeki “akıtılmışkan” ifadesinden anlaşıldığına göre kan mutlak olarak haram olmayıp, sadece hayvanın bedeninden akıp ayrılan haramdır. Bedende et içinde kalan kan ise et hükmündedir. 3. Domuz eti haramdır. Bir rivayete göre İslâm’dan önce Araplar evcil domuzu yemezler, fakat yaban domuzunu yerlerdi. Yahudilik’te domuz eti haram, Hıristiyanlık’ta ise helâldir. İslâm’da ise domuzun eti kesin olarak haram kılınmıştır. Domuzun iç yağının haram olmadığını ileri süren bir görüş varsa da itibar görmemiştir. Domuzun tabaklanmış derisini kullanmanın ve kılından yararlanmanın haram olup olmadığı konusunda farklı görüşler vardır (genişbilgi için bk. Asaf Ataseven-Mehmet Şener, “Domuz”, DİA, IX, 507-509). İbn Âşûr haklı olarak konumuz olan âyetten hareketle su domuzunun haram sayılamayacağını, zira aslında yunusgillerden bir balık olan bu hayvana Arapça’da su domuzu denilmesinin sadece bir isim meselesi olduğunu ifade eder ve fıkıhçılarla müfessirlerin bu hayvanı domuz türü olarak düşünmelerini yadırgar (II, 119). 4. Allah’tan başkasının adına kesilmiş hayvanın eti haramdır. Âyetin bu kısmıyla her şeyden önce, putlar adına kesilen, onlara kurban edilen hayvanlar kastedilmekte; dolaylı olarak Allah’tan başka varlıklara ve güçlere kutsallık tanınması reddedilmektedir. Bu sebeple –her ne kadar İmam Mâlik ister kasten olsun ister unutkanlık veya bilgisizlik neticesinde olsun, Allah’ın adı anılmadan kesilen hayvanın etini yemek haramdır, demişse de– Hanefîler’e göre sadece kasıtlı olarak Allah’ı anmadan kesilen hayvanın eti haramdır. İmam Şâfiî ise âyetin asıl maksadının Allah’tan başkası adına kesilen hayvanın etini haram kılmak olduğunu düşünerek, böyle bir niyet bulunmadığı sürece, bilerek de olsa bilmeden de olsa müslümanın Allah’ın ismini zikretmeden kestiği hayvanın etinin yenilebileceğine hükmetmiştir. Eti yenen ve yenmeyen hayvanlar konusunda ve genel olarak yiyeceklerle ilgili helâller ve haramlar hakkında ayrıntılı bilgi edinmek için fıkıh ve ilmihal kitaplarıyla İslâmî konularda hazırlanmış ansiklopedik eserlerin ilgili maddelerinde ayrıntılı bilgiler bulmak mümkündür. Nelerin haram olduğu hususunda kaynaklarda yer alan görüş ve tercihlerde, Kur’an-ı Kerîm ve hadislerde ortaya konan ilkelerin ve amaçların yanında, fakihlerin kendi bilgi ve deneyimlerinin, ayrıca her bölgenin yiyeceklerle ilgili örf ve âdetlerinin, telakkilerinin, beğenilerinin de etkisi olmuştur. Bu sebeple fakihler arasında yiyeceklerin hükmüyle ilgili görüş farkları bulunduğu görülmektedir. İslâm dininde bazı yiyeceklerin haram kılınması çeşitli hikmet ve amaçlarla açıklanabilir. Ancak bu açıklamaların her zaman kesinlik ifade ettiği söylenemez. Gerçek hikmet ve sebepleri bilen Allah olup, helâl veya haramın temel gerekçesi O’nun izin vermiş veya yasaklamış olması, amacı da insanın Allah’ın iradesine boyun eğme sınavından geçirilmesidir. Bununla birlikte haramların bazı amaçları ve hikmetleri bulunduğunu düşünerek bunları araştırmakta hiçbir sakınca bulunmadığı gibi, bunları mâkul bir zeminde kavrama imkânı verdiği için yararlı da olabilmektedir. İslâmî kaynaklarda diğer dinî hükümler gibi haramların hikmetleri ve amaçları da çoğunlukla “makasıdü’ş-şerîa” ve “hikmetü’t-teşrî‘” başlığı altında önemli bir konu olarak incelenmiştir (genişbilgi için bk. Mehmet Şener, “Hayvan [Fıkıh]”, DİA, XVII, 92-98; İbrahim Kâfi Dönmez, “Eti Yenen ve Yenmeyen Hayvanlar”, İFAV Ans., I, 502-509).

Benzer mesajlar: Mâide 5:3; En‘âm 6:145; Nahl 16:115.  

Ölü eti, Mûsâ dininde de haramdır (Lâvililer, 7, 24), kan (26 , 27) ve domuz da öyle (11, 7).  

bk. Kur’ân-ı Kerim, 5:3; 6:145; 16:115.  

Bkz. 5:3, 7:157  

 İslâm’da zorluk yoktur. Zaruretler mahzurları ortadan kaldırır. Bir kimse elinde olmayan sebeplerle haram olan bir şeyi yemek ya da bir işi işlemek zorunda kalırsa, haddi aşmamak ve o şeyi devamlı helâl saymamak şartıyla zaruret miktarınca yiyebilir. Bu durumda dinen günah işlemiş sayılmaz.  

172-173 Kuran boyunca hayvanlarla ilgili dört madde haram kılınmıştır (6:145; 16:115). Bunların dışındaki haramlar, Hadis ve Sünnet denilen uydurmaları Kuran'a eş koşarak mezheplere bölünenlerce oluşturulmuştur. Tanrı'nın haram etmediğini haram etmek Tanrı'ya eş koşmaktır (6:121,147).  

(4)“*اِنَّ الضَّرُورَاتِ تُب۪يحُ الْمَحْظُورَاتِ kāidesi, yani: Zarûret, haramı helâl derecesine getirir. İşte şu kāide ise küllî (umûmî) değil. Zarûret eğer haram yoluyla olmamış ise, haramı helâl etmeye sebebiyet verir. Yoksa sû’-i ihtiyârı ile (irâdesini kötüye kullanmasıyla), gayr-ı meşrû‘ (helâl olmayan) sebebler ile zarûret olmuş ise, haramı helâl edemez, ruhsatlı ahkâmlara (müsâadeli hükümlere) medâr olamaz, özür teşkîl edemez. Meselâ, bir adam sû’-i ihtiyârıyla, haram bir tarzda kendini sarhoş etse, tasarrufâtı (yaptığı işleri), ulemâ-i Şeriatça (fıkıh âlimlerince) aleyhinde cârîdir (geçerlidir), ma‘zur (özürlü) sayılmaz.” (Sözler, 27. Söz, 155)  

[5] Boğazlanmadan evvel ölen, yahut boğazlanıp ta boğazlanması şer'an boğazlanma addolunmayan hayvan etidir.[6] Yarlıgayan mânasına gelen gafur ile gaffar arasında fark vardır. Gafur keyfiyet itibariyle, gaffar kemiyet itibariyle çoktur.  

1 Meyte: Yani kesilerek yenilmesi adet olduğu halde kesilmeden, kendi kendine veya kesme yerine geçmeyecek diğer bir sebeple ölen her hangi bir ölü hayvan demektir ve bu hayvanların etini yemek haramdır. Hattâ balık, kesilmeden yenilmesi adet olduğu halde, ölüp su üstüne çıkmış ise onun da yenilmesi haramdır. Bk. (Maide: 3)2 Yani akar veya birikmiş her türlü kan…3 Domuz eti, gerek ölü, gerekse kesilmiş olsun yenilmesi kesinlikle haramdır. Hatta domuzun her şeyi tamamen pis ve pislik hükmünde olduğu için kullanılması da haramdır. Bazı sözde hikmetçilerin dedikleri gibi domuz eti; domuz etinde bulunan sıhhate zararlı şeylerden değil, Allah haram kıldığı için haramdır.4 İhlâl: Esasen sesi yükseltmek demektir. Müşrikler putlarına kurban kestikleri zaman, “Lât namına, Uzza namına” diyerek onların isimlerini yüksek sesle yâd ederler ve böyle sesi yükseltme ile yapılan kurban kesmeye “ihlâl” derlerdi. Binaenaleyh gerek gizli, gerek açık Allah’tan başkası adına kesilen kurbanların, hayvanların yenilmesi haramdır. Meselâ; herhangi bir yerde Allah için kurban kesmek câiz ve etinin yenilmesi helâl ise de falan türbe, falan zat… namına kesilen kurbanın etinin yenilmesi, haramdır.5 Yani ölmeyecek kadar yemek, haram değildir. Ancak bu sınır aşılırsa haram olur. Her ne kadar “zaruretler haramları mubah kılar”sa da zaruretin miktarını aşmak da haramdır.6 Aynı konunun teferruatı için Bk. (Mâide: 3, En’am: 118-119, 121, 145, Nahl: 115)  

[330] İnnemâ edatı, açıktır ki burada “yalnız bunlar haram kılındı” anlamını verir ve parantezi kapatır. Taberî, Kurtubî ve Şevkânî de böyle yorumlamışlardır. Edat inne ma şeklinde ayrıldığı zaman, mâ ilgi zamiri anlamı alır. Bu takdirde sınırlama ifade etmeyeceği açıktır. Lâkin bu görüş âyetin bağlamına aykırıdır (Krş: 6:145). [331] Boğazlanmadan herhangi bir sebeple ölen hayvan leş (meyte) hükmündedir. Hangi durumlarda ölen hayvanların etinin yenmeyeceği Mâide 3’te bu dört unsur sayıldıktan sonra açıklanır. En’âm 145, Mâide 3, Nahl 115 ve bu âyet aynı yasağı farklı bağlamlara ilişkin olarak zikreder. Avlanarak öldürülen hayvanlar “leş” hükmünde değildirler. Buna deniz hayvanlarının avı da dahildir. Bu konu Mâide 96’da açıklanmıştır. [332] Araplar öteden beri akmış kanı pıhtılaştıktan sonra kebap yapıp yerlerdi (Kurtubî). Yenilmesi yasak olan kanın “akan kan” olduğu En’âm 145’te açıklanmıştır. Bu da gösteriyor ki yürek, dalak, ciğer ve et üzerinde bulunan ve usulde “umumi belva” tabir edilen kanlar yasak kapsamında değildir (Bkz: Kurtubî). [333] Domuz eti yasağının Allah’ın kuldan gerekçesiz bir talebi olduğu, gerekçesinin Allah’a malum olduğu, bir gerekçe üzerine bina edilen bir yasak olmadığı söylenmiştir. Fakat En’âm 145’teki “iğrençlik” (rics), bu yasağın illeti olarak anlaşılabilir. Allah en doğrusunu bilir. [334] Bu ibarede el takısı yerine geçen ve geçişliliği güçlendirmek amacıyla kullanılan bihi, “Allah’tan başkası” ibaresinin önünde gelirken; Mâide, En’âm ve Nahl sûrelerinde ardından gelmektedir. Tıpkı mefulün failden, hâlin hâl sahibinden, zarfın amilinden önce gelmesinde olduğu gibi, burada fiil makamında olan bu edatın önce gelmesinin amacı da habere dikkat çekmek ve yasağın özelliğini vurgulamaktır. Zımnen: Allah bu yasak üzerinde titizlenmenizi istiyor. Burada haram kılınan “Allah’tan başkasının adı anılarak kesilen” ifadesini, Mâide 3’teki “putperestçe semboller adına kesilen hayvanlar” ifadesi açıklar. Âyet açık ve net olarak Allah’tan başkası adına kesilen hayvanın etini yemeyi haram kılmıştır. Burada şu soru akla gelebilir: Allah’tan başkası adına kesilmeyen ve fakat üzerine Allah’ın adı da kasıtsız olarak anılmayan hayvanın durumu nedir? Kur’an’da böyle bir yasaktan söz edilmediği için “haramdır” denilemez. “Üzerine Allah’ın adını anın!” emriyle gelen tek âyet Mâide 4’tür ve o da av hayvanlarının avladıklarıyla ilgilidir.  

[1] Sadece akmış kan haramdır, damarlarda kalan kan haram değildir (Bkz. En'âm 6:145) [2] Allahtan başkası adına kesilmediği müddetçe, Müslüman olmayanların kestiği veya besmelesiz kesilen hayvanın eti haram değildir. Aksini gösteren ne bir âyet ne de hadis vardır. (Bkz. Maide 5:3) (Bkz. En'âm 6:145) [3] Ayetteki إِثْمَ =ism, kişiyi sevaptan yani iyiliklerden ve doğal yapısından uzaklaştıran davranış anlamındadır. (Müfredât).  

(74) Hayatî bir tehlike söz konusu olursa.(75) Kendisi gibi zorda kalmış birinin hakkına tecavüz etmeden ve zaruret miktarını aşmadan.  

173 Dead meat: maytah: carrion: animal that dies of itself: the original Arabic has a slighdy wider meaning given to it in Fiqh (Religious Law): anything that dies of itself and is not expressly killed for food with the Takbir duly pronounced on it. But there are exceptions, e.g., fish and locust are lawful, though they have not been made specially halal with the Takbir. But even fish or locusts as carrion would be obviously ruled out 174 For prohibited foods, cf. also 5:4-5; 6:121, 138-146; etc. The teachers of Fiqh (Religious Law) work out the details with great elaboration. My purpose is to present general principles, not technical details. Carrion or dead meat and blood as articles of food would obviously cause disgust to any refined person. So would swine's flesh where the swine lives on offal. Where swine are fed artifically on clean food, the objections remain: (1) that they are filthy animals in other respects, and the flesh of filthy animals taken as food affects the eater; (2) that swine's flesh has more fat than muscle-building material; and (3) that it is more liable to disease than other kinds of meat; e.g., trichinosis, characterized by hair-like worms in the muscular tissue. As to food dedicated to idols or false gods, it is obviously unseemly for the Children of Unity to partake of it.