Bakara Suresi 196. Ayet

Sözlükte hac “amaçlamak, yönelmek” demektir. Dinî bir terim olarak “belirli vakitte Arafat’ta bulunmak (vakfe) ve usulüne uygun olarak Kâbe’nin çevresinde dönmek (tavaf) suretiyle yerine getirilen ibadet”i ifade eder. Hac ismini taşıyan sûrede (22:27, 29) Hz. İbrâhim’e hitap eden ve “İnsanlar arasında haccı ilân et...” buyruğu ile başlayan âyetlerden anlaşıldığına göre hac, Kâbe’nin de bânisi olan Hz. İbrâhim’den kalma bir ibadettir. Bazı rivayetlerde bu ibadetin tarihi daha da gerilere, hatta Hz. Âdem’e kadar götürülmektedir (bk. Salim Öğüt, “Hac”, DİA, XIV, 386). Câhiliye döneminde de –bazı putperest uygulamalar karıştırılmış olmakla birlikte– Kâbe’yi tavaf, Arafat ve Müzdelife’de vakfe, sa‘y, kurban kesme gibi uygulamalarla hac ve umre devam ettirilmekte; hacılara yönelik beslenme, barınma, güvenlik gibi hizmetler de düzenli biçimde yürütülmekteydi. İslâmiyet’in doğuşu sırasında da aynı uygulamalar mevcuttu. Tercih edilen görüşe göre (bk. a.g.m., s. 388-389) hicretin 9. yılında farz kılınan hac İslâm’ın beş şartından biridir. Kur’an-ı Kerîm’de haccın farz olduğunu bildiren en kesin ifade Âl-i İmrân sûresinin 97. âyetidir. Ayrıca Hz. Peygamber’in sünneti, müslüman bilginlerin ortak görüşleri ve bütün müslümanların uygulama birliği de haccın farz olduğunu göstermektedir. Hayatında bir defa hac yapan müslüman bu görevi yerine getirmiş olur. Buna göre yoksul iken hacca gitmiş olan bir müslüman daha sonra zenginleşse bile artık bir defa daha hac yapması gerekmez. Hanefîler’e göre hacla ilgili başlıca hükümleri şu şekilde özetlemek mümkündür: Haccın Rükünleri. Haccın asıl farzları demek olan rükünleri, Arafat’ta vakfe yapmaktan ve ziyaret tavafından ibarettir. Ancak fıkıh bilginlerinin çoğu, hac niyetiyle ihrama girmeyi, Safâ ile Merve arasında koşmayı da (sa‘y) bu iki rükne eklemişlerdir. Haccın Farz Olmasının Şartları. Bir kimseye haccın farz olması için, a) müslüman, b) âkıl (temyiz gücüne sahip), c) bâliğ (ergin), d) özgür, e) hac yapacak güce ve imkâna sahip, f) vaktinin elverişli olması gerekir. Haccı Yerine Getirmenin (Edasının) Şartları. a) Vücutça sağlıklı olmak, b) yol güvenliğinin bulunması, c) hac mevsimi sırasında seyahat özgürlüğünün bulunması, d) Mekke’ye en az 90 km. mesafeden gelecek kadınların yanlarında eşlerinin veya nikâh düşmeyen yakınlarından birinin bulunması, e) boşanmış veya eşi ölmüş olan kadının evlenmesini engelleyen bekleme süresini (iddet) tamamlamış bulunması gerekir. Mâlikîler’e göre güvenli yolculuk imkânı varsa kadınların grup oluşturmaları veya kadınlı-erkekli grup içinde olmaları da yeterlidir. Böyle durumlarda yukarıda “Haccı Yerine Getirmenin Şartları” bölümündeki (d) şıkkında gösterilen şart aranmaz. Günümüz imkân ve şartlarını dikkate alarak, diğer mezhep mensuplarının da Mâlikîler’in bu görüşüyle amel edebilecekleri kanaatindeyiz. Haccın Geçerli (Sahih) Olmasının Şartları. Başlanan bir haccın geçerli ve makbul olması için, a) müslüman olmak, b) âkıl (temyiz gücüne sahip) olmak, c) hac niyetiyle ihrama girmek, d) haccın rükünlerini özel zamanlarda yerine getirmek, e) yine bunları özel mekânlarda yerine getirmek. Bunlardan başka fıkıh kitaplarında haccın vâcipleri, sünnetleri, hac sırasında yapılması sakıncalı tutum ve davranışlarla hacca hazırlık, gidiş yolculuğu, uygulanması ve dönüş yolculuğunun âdâbı gibi çeşitli konularda ayrıntılı bilgiler yer alır. Ayrıca hac hayli ayrıntılı ve karmaşık bir ibadet olduğu, bazı yanlışların yapılması halinde bedeller ödenmesi gerektiği için, hac yolculuğunun başlangıcından bitimine kadar süren uygulamasıyla ilgili geniş bilgiler verilir; değişik uygulama aşamalarının her birinde okunması uygun olan duaların metinleri aktarılır. Hem malî hem de bedenî ibadetler olan hac ve umre, gerek birey gerekse ümmet çapında çok geniş etkiler bırakan, çok yönlü yararları bulunan ibadetlerdir. Hac her şeyden önce, Allah’ın buyruğu olması itibariyle önem taşır ve müslüman, bu buyruğa uymak düşüncesiyle pek çok zorluk ve fedakârlıklara katlanarak bu ibadeti yerine getirmekle inancının derinliğini dışa vurmuş olur. Bu sebeple Gazzâlî haccı, “dinin kemale ermesi ve teslimiyetin tamamlanması” diye tanımlamıştır (İhyâ, I, 314). Hac bir anlamda inanan insanların Allah’ın buyruğuna uyarak yurtlarını, ailelerini, dostlarını, servetlerini terketmeye, arzularını sınırlayıp sıkıntılara göğüs germeye hazır olduklarının bir ifadesi, bunu yansıtan bir uygulamadır. Bu sebeple bilhassa tasavvuf geleneğinde hacca hazırlık aşaması, bir yönüyle ölüme hazırlığa, ihram da kefene benzetilmiştir. Çünkü hac ibadeti süresince, özellikle ihramlı iken kul âdeta dünyayı ve dünya işlerini terketmiş; kendisini Allah’a kulluğa vermiş, O’nun iradesine teslim olmuştur. Böylece bir bakıma hac “ölmeden önce ölmek”tir; Allah’ın huzurunda hesaba çekilmeden önce kulun kendisiyle hesaplaşmasıdır. Hac esnasında insanlara ve bitkilere zarar vermenin yasaklanması, müslümanın hemcinslerine ve tabiata daha çok saygı duymasını telkin eden anlamlı bir görevdir; şeytan taşlama ise âdeta bütün hacılarca günahlara ve günahkârlığa karşı duyulan nefretin eyleme dönüşmesidir. Bu sebeple namazdaki hareketler ve özellikle secde nasıl sembol diye hafife alınamazsa şeytan taşlama ve diğir hac sembolleri de küçümsenemez, terkedilemez. Dünyanın hemen bütün milletlerinden, farklı dilleri konuşan, sayısı milyonları bulan müslümaların, İslâm’ın en kutsal beldesinde en kutsal zamanda ruhları aynı inanç, duygu ve heyecanla dolmuş, bedenleri aynı örtüye bürünmüş olarak bir araya gelmeleri, hep birlikte aynı kuralları uygulamaları, aynı tekbir ve tehlîli terennüm etmeleri muhteşem bir tevhid manzarası oluşturur. Çok uzak ülkelerin müslümanları, –birbirlerinin dillerini anlamasalar da– aynı duygu, düşünce ve inancı paylaştıklarını hisseder ve yaşarlar; birbirlerini tanıma ve kendi ülkelerindeki dindaşlarına tanıtma fırsatını bulurlar. Hac insanın bedensel ve malî birçok fedakârlığa katlanarak kulluğunu rabbine arzettiği, inancındaki sadakati gösterdiği dinî bir vecîbe olduğu kadar, dünya müslümanlarının her yıl gerçekleştirdikleri, ortak sorunlarını en üst düzeyde ve en geniş katılımla görüşüp tartışma imkânını buldukları bir zirvedir. Bizzat Hz. Peygamber, hayatının ilk ve tek haccını bu anlayış içinde icra etmiş; hac pratiklerinin (menâsik) icra edildiği çeşitli mekânlardaki konuşmaları yanında, özellikle “Vedâ hutbesi” diye tarihe geçen ve müslümanların ortak meselelerine ilişkin görüşlerini ve çözümlerini içeren (bk. Buhârî, “Hac”, 132; Ebû Dâvûd, “Hac”, 57) konuşmasıyla haccın, yalnız uhrevî yararı olan ruhanî bir ibadet olmadığını, aynı zamanda dünyevî meselelerin gündeme getirildiği müslüman milletler arası bir zirve işlevi görmesi gerektiğini ortaya koymuştur. Bütün güzellikleriyle hac müslüman için bir özlemdir ve müslüman –başka amaçlar için para kazanması yanında– kendine peygamber yurdunu görüp, zaman sınırlarını aşarak ashap ile bütünleşme duygularını yaşatacak, mânevî arınmaya ulaştıracak, dünyadaki kardeşleriyle buluşturacak ve nihayet bağışlanmış olarak dönmek gibi nice erişilmez güzellikleri yaşatacak olan hacca gidebilmek için de para kazanmaya çalışır. Sözlükte “ziyaret” anlamına gelen umre, dinî bir terim olarak “yerinde giyilmiş ihramla Kâbe’nin çevresinde dönmek (tavaf) ve Safâ ile Merve arasında koşmak (sa‘y) suretiyle yerine getirilen ibadet”i ifade eder. Haccın aksine, umrenin belirli bir vakti bulunmamakla birlikte, ramazan ayında yapılmasının daha sevap olduğunu bildiren rivayetler vardır. Yerine getirilmesi Hanefîler’le Mâlikîler’e göre sünnet-i müekkede, Şâfiîler’le Hanbelîler’e göre ise vâciptir. Âyetin hükmünün genel olduğu dikkate alınarak metindeki “etimmû...” kelimesi “Eksiksiz yerine getirin” şeklinde çevrilmiştir. Ancak bu âyetin, Hz. Peygamber ve diğer müslümanların Kâbe’yi ziyaretlerine izin verilmemesi üzerine imzalanan Hudeybiye Anlaşması’ndan sonra indiği dikkate alınarak, sözleşme uyarınca bir sonraki yılda yarım kalan bu ziyaretin tamamlanmasını emrettiği, bu sebeple ilgili kelimenin “tamamlayın” diye de çevrilebileceği belirtilmektedir (bk. Ateş, I, 340). Âyetteki “Allah için” kaydı, “Haccı ve umreyi yalnız Allah’a ibadet maksadıyla yapın; başka amaçlar gütmeyin, hacca riya katmayın” anlamına gelir. Müslümanların hicretin 7. yılı Zilkade ayında (Mart 629) gerçekleştirdikleri umre ziyaretine İslâm tarihinde “umretü’l-kazâ” denilmiştir. Bu umre yolculuğuna 2000 civarında müslüman katıldı; bunlar tekbirler getirerek Mekke’ye girdiler. Mekkeliler, şehri boşaltarak etraftaki tepelerden müslümanları izlediler. Üç gün süren bu umre süresince bir yandan da muhacirler eski yurtlarını görüp Mekke’de kalan yakınları hakkında bilgi topladılar. Âyette, “Engellenirseniz kolayınıza gelen bir kurban gönderin” buyurulmaktadır. Buradaki engelden maksat ağırlıklı görüşe göre, hac yapma imkânını ortadan kaldıran veya tehlikeye düşüren hastalık, yol emniyetinin olmayışı, düşman tehlikesi gibi iç ve dış olumsuzluklardır. Nitekim âyetin devamındaki “güvenlikte olduğunuzda” ifadesi de bunu desteklemektedir. Meâlinde “kurban” diye çevirdiğimiz hedy kelimesi, sözlükte “gönderilen, hediye edilen” demektir veya hediye kelimesinin çoğuludur (İbn Âşûr, II, 224). Dinî bir terim olarak, “Kâbe’ye hediye olarak kesilen kurban” anlamına gelir. Konumuz olan âyette de işaret buyurulduğu üzere, aynı hac döneminde hem hac hem de umre yapanların (kırân ve temettu‘ haccı) kurban kesmesi vâciptir; sadece hac (ifrad haccı) yapanlar ise isterlerse kurban kesmeyebilirler. Âyette hastalık ve benzeri bir engel yüzünden Kâbe’ye varamayanların uygun bir kurbanlık göndermeleri, bir özrü bulunmayanların kurbanlık hayvan mahalline ulaşıncaya kadar tıraş olmamaları istenmektedir. Buradaki “mahal” (mahil) kelimesinin anlamından dolayı âyetin uygulamasıyla ilgili iki farklı görüş ortaya çıkmıştır: Kelimeyi “mekân” anlamında alan Ebû Hanîfe gibi âlimlerin görüşüne göre âyette söz konusu edilen kurbanın kesim yeri Harem bölgesi olup hacca gitmesine engel çıkanlar, birer kurban alıp Harem’e gönderirler ve kurbanları kesilinceye kadar ihramdan çıkmazlar. “Mahil” kelimesini zaman ismi olarak alan İmam Şâfiî ve ona uyanlara göre kurban kesme yeri engellenenlerin bulundukları yerdir, dolayısıyla kurbanlarını Harem’e göndermelerine gerek yoktur; bulundukları yerde keser, ihramdan çıkarlar. Hacıların ihramlı oldukları süre içinde tıraş olmaları yasaktır. Ancak âyet sağlık problemi bulunanlara, bir fidye ödemeleri koşuluyla tıraş olma ruhsatı vermektedir. Fidye, mazereti sebebiyle belirli bazı dinî görevleri yerine getiremeyen kimseden, buna karşılık olarak ödemesi istenen bedeli ifade eder. Hac görevleriyle ilgili bu bedel oruç tutmak, sadaka vermek veya kurban kesmekle ödenir. Bir hadise göre orucun süresi üç gündür; sadaka vermek isteyen kişi ise altı yoksulu akşamlı sabahlı doyurur (Müslim, “Hac”, 80-86). Âyette “yoksulu doyurma” anlamında geçen sadaka kelimesinin İslâmî literatürde oldukça geniş bir anlamı vardır. Bu geniş anlamı, “muhtaç durumda bulunanlara, karşılık beklemeden, Allah rızâsı için yapılan maddî yardım, bağış” şeklinde özetlemek mümkündür. Sadaka kavramı “infak”la da yakından ilgili olmakla birlikte infak daha geniş kapsamlı olup, sadaka vermenin yanında başka türlü harcamaları da kapsar (genişbilgi için bk. Bakara 2:254 vd.). Kur’an-ı Kerîm’de servetlerin gerçek sahibinin Allah olduğu, Allah’ın dünya malını insanlara emanet olarak verdiği vurgulanarak, sadaka vermek vb. hayırlar yapmak suretiyle Allah’ın hoşnutluğunu kazanmak gerektiği bildirilerek bunun dinî, ahlâkî ve toplumsal bakımdan kazandıracağı yararlar üzerinde önemle durulur (meselâ bk. Âl-i İmrân 3:26; Nûr 24:33; Hadîd 57:7); Allah Teâlâ’nın sadaka verenleri ödüllendireceği belirtilir (Yûsuf 12:88). Ahzâb sûresinde (33:35), iman, ibadet, sabır gibi başlıca görevlere düşkün olmaları sebebiyle Allah’ın bağışına, mükâfatına kavuşacaklar arasında “sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar” da sayılmıştır. Müslümanlar arasında güçlü bir kardeşlik bağı kuran ve maddî dayanışmayı İslâm ümmetinin başlıca özelliklerinden biri haline getiren Hz. Peygamber’le bazı sahâbîler arasında geçen bir konuşma hem İslâmiyet’in çalışmaya verdiği önemi hem de sadaka vermenin gerekliliğini göstermesi bakımından ilgi çekicidir: Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’nin anlattığına göre Hz. Peygamber “Sadaka vermek her müslümanın görevidir” buyurdu. Yanındakiler “Ey Allah’ın elçisi, elinde olmayan kişi ne yapsın?” diye sorunca Hz. Peygamberimiz “Elinin emeğiyle çalışıp kazanır, böylece hem kendisine yararlı olur hem de sadaka verebilir” buyurdular (Buhârî, “Zekât”, 30; “Edeb”, 33). Kur’an-ı Kerîm’de ve hadislerde bir yandan sadaka vermenin önemi üzerinde durulurken bir yandan da yüzsüzlük ederek insanlardan dilenmeyenler övülmekte; el emeğiyle geçinmenin gerekliliği üzerinde durulmaktadır (meselâ bk. Bakara 2:273; Buhârî, “Büyû‘“, 15; “Hars”, 12, 15). Bazı mutasavvıflar insanın elinde avucunda ne varsa hepsini sadaka olarak vermesini büyük bir erdem saymışlarsa da, İslâm bilginlerinin çoğunluğu bunu onaylamamıştır. Hz. Peygamber de “Sadakanın en hayırlısı, ihtiyaçtan artakalan maldan verilenidir” buyurmuştur (Müslim, “Zekât”, 95, 97, 106). İslâm dininin getirdiği sadaka anlayışının kurumsal yapı kazanan şekline sadaka-i câriye denir. Sadaka-i câriye deyimi cami, okul, köprü, yol, han, hamam, aşevleri, bakımevleri ve yurtlar gibi sosyal hizmetler verilmesi amacıyla gerçekleştirilmiş hayır kurumlarını ifade eder. Bu şekildeki sürekli hayır kurumlarının, özellikle vakıfların doğmasında Hz. Peygamber’in şu hadisinin büyük etkisi olmuştur: “İnsan öldükten sonra ameli (defteri) kapanır; yalnız şu üç şeyin sevabı devam eder: Sadaka-i câriye, yararı sürekli olan ilim ve ölenin ardından dua eden hayırlı evlât” (Müslim, “Vasiyet”, 14; Tirmizî, “Ahkâm”, 36). İslâmiyet’te en başta gelen hayır olmasının ve İslâm’ın başlıca ibadetleri arasında yer almasının yanında vergi niteliği de taşıyan zekât, Kur’an-ı Kerîm’de ve hadislerde –bu isminin yanında– sadaka diye de anılır. Fitrenin dinî literatürdeki adı da sadaka-i fıtırdır. İslâm dini, özel olarak belirlenmiş bu tür sadakalar ve gönüllü sadakalar yanında, bazı yasakların ihlâlinin cezası (kefâret) veya bir mazeret sebebiyle yerine getirilemeyen görevlerin bedeli (fidye) olmak üzere çeşitli malî dayanışma yükümlülükleri koymak suretiyle de yoksullara yardım edilmesine vesileler hazırlamıştır. Konumuz olan âyetteki sadaka bu son kategoriye girmektedir.

[35] Hac ve umre hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, II, 499-528.  

1- Kurbanlıktan. 2- İhramdan çıkmayın (Başı tıraş etmek, haccın tamamlanmasını, ihram sürresinin bitişini ifade eden bir uygulamadır.). 3- Kurbanlık. 4- Bir yükümlülükten kurtulmak için ödenen bedel.  

Umre, Arafat dağında gecelemeksizin yapılan hac törenidir. Hac, muayyen bir mevsimde yapılır, umrenin mevsimi yoktur. Ancak hacdan önce veya sonra yapılması, yahut recep ayında edası sünnet sayılmıştır. İmamiyye'de umre, hac gibi farzdır.  

196.İbnu Ebi Hatim`in Safvan bin Umeyye (r.a.)`den rivayet ettiğine göre bir adam Zaferan sürünmüş halde ve üzerinde de bir cübbe olarak Resulullah (a.s.)`a geldi: "Ey Resulullah (a.s.)! Benim umrem hakkında bana ne emredersin?" diye sordu. Bunun üzerine Yüce Allah: "Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın" âyetini indirdi. Resulullah (a.s.): "Umre hakkında soru soran kişi nerde?" diye buyurdu. Adam: "Burdayım" dedi. Resulullah (a.s.) da şöyle buyurdu: "Üzerindeki elbiseni çıkar, sonra guslet ve yapabildiğin kadarıyla burnunu temizle, sonra hac esnasında yaptıklarını umrende de aynen yap."40.Yani eğer bir kimse hacc mevsimi girmeden önce umre yapar ve aynı yıl içerisinde hac yapmaya da niyet ettiği halde aradaki zaman süresinin uzun olması sebebiyle üzerinden ihram yasaklarının kalkması için ihramdan çıkarsa haccını tamamladıktan sonra kolayına gelen bir kurban kesmesi gerekir. Bu hacc şekline temettu haccı denmektedir.  

[Savaş ayetinden sonra hacc ayetinin gelmesi, hacc’ın temsili bir savaş manevrası olduğuna işarettir. Savaşta en küçük bir hareket bazen çok önemli olduğu gibi, hacca’da da öyledir. En küçük bir hata, ceza gerektirir. Bu konuda Ali Şeriati’nin “Hacc” kitabına bakılabilir.]  

Bkz. 5:2Bu kurban ya da oruç hükmü; Mescid-i Haram civarında yaşamayanlar içindir. Çünkü orada yaşayanlar için hacdan önce umre yapma yani “hacc-ı temettü” yoktur. Dolayısıyla onlara fidye ve oruç da yoktur. Zaten, onların sürekli olarak ihramlı hâlde bulunmaları da mümkün değildir.  

Hac ve umre Kutsal Aylarda beraber yapılmalı; ancak Umre (Kabe ziyareti) her zaman yapılabilir.  

(2)“Hacc-ı şerîf, bi’l-asâle (bizzat) herkes için bir mertebe-i külliyede bir ubûdiyettir (yüksek derecede bir kulluktur). Nasıl ki bir nefer (asker), bir yevm-i mahsusta (husûsî bir günde) ferik (paşa) dâiresinde bir ferik gibi pâdişâhın bayramına gider ve lütfuna mazhar olur. Öyle de, bir hacı, ne kadar âmî (câhil) de olsa, kat‘-ı merâtib etmiş bir velî gibi umum aktâr-ı arzın (yeryüzünün) Rabb-ı Azîmi ünvânıyla Rabbisine müteveccihtir (yönelmiştir). Bir ubûdiyet-i külliye ile müşerreftir (şereflenmiştir). (...) Hacdan sonra şu ma‘nâ-yı ulvî ve küllî (büyük ve umûmî ma‘nâ) muhtelif derecelerde bayram namazlarında, yağmur namazlarında, husûf, küsûf (ay ve güneş tutulması) namazlarında, cemâatle kılınan namazlarda bulunur. İşte şeâir-i İslâmiyenin (İslâm alâmetlerinin), velev sünnet kabîlinden (çeşidinden) de olsa, ehemmiyeti bu sırdandır.” (Tılsımlar, 16. Söz, 30)  

[8] Hastalık, korku, acîz gibi manialardan, yahut düşman korkusundan nâşi Hac veya Umre'den alıkonulup ihramdan çıkarsanız.[9] Yâni, Mina'-ya kadar.[10] Başında yara, ağrı, kehle olup ta traş olursa.[11] Hastalıktan, düşmandan ve emsali mevaniden hâli olduğunuz zaman.[12] Mütemetti, Umre ile Hacc-ı fâsıla ile cem edene denir. Mütemetti olan Umre için ihram eder, sonra ihramdan çıkar. Hac için ihram vaktine kadar ihram etmez, sonra hac için ihram eder. Umre ile Hacc-ı bilâ fasıla cem edene «Karn» derler, yalnız Umre'ye veya yalnız Hacca niyet edene de «müfrid» denir. Nazm-ı Celil'deki «temettü» lâfz-ı şerifinden Umre ile Cenabı hakka takarrüp suretiyle müntefi olan kimse mânâsı da anlaşılabilir.[13] Ef'al-i hacdan fâriğ olduktan, yahut memleketine döndükten sonra.[14] Mekke ve havalisinde sakin olmayanlara.  

1 Hacc: lügatte “büyük ve önemli bir şeye kasıt” demektir. Dini terim olarak ise: “belirli zamanda belirli bir mekânı belirli bir şekilde ziyaret” demektir. Yani Zilhicce ayının dokuzuncu günü hac niyetiyle ihrama girip, Arafat’ta vakfe yapıp, sonra Kâbe’yi ziyaretten ibaret bir ibadettir. İhram, vakfe ve tavaf haccın farzlarıdır. Hacc, Müslüman, hür, âkil, bâliğ, gücü yeten, vaktine ulaşan, dar’ül-İslam’da bulunana veya dâr’ül-harbde ise haccın farzıyyetini bilen kimselere farzdır. Vacibleri: 1- İhram’ı mikat yerlerinden daha evvel yapmak. 2- Arafat’ta vakfeyi guruba kadar uzatmak. 3- Müzdelife’de vakfe yapmak. 4- Safa ile Merve arsında sa'y etmek. 5- Sa'yi tavaftan sonra yapmak. 6- Mevkii mahsusunda taş atmak. 7- Tıraş olmak. 8- Veda tavafı (yabancılar için) yapmak. 9- Tavafa Hacer’ül-Esved’den başlamak. 10- Tavafı sağdan yapmak. 11- Özrü yoksa tavafta yürümek. 12- Tavafta taharet üzere bulunmak. 13- Setr’ül-avret. 14- Tavafın yedi şavtından son üçü (ki dördü farzdır). 15- Sa'ye Safa’dan başlamak. 16- Kurban kesmek. 17- Her tavaftan sonra iki rek'at namaz kılmak. 18- Taş atma ile tıraş arasında tertibe riayet etmek. 19- Tavaf-ı ziyareti kurban kesme günlerinde yapmak ki bu vaciblerden biri terk olunursa kurban kesmek lâzım gelir. Haccın sebebi Beytullah’tır. Hacc her Müslümana ömründe bir kere ilk imkân senesinde farz olur. Hacc’ın; ifrad, temettu’ ve kıran çeşitleri vardır. Teferruatı için fıkıh kitaplarına müraat edilmeldir.2 Bu âyete göre bazı sahabi ve müfessirler umrenin vacip, bazıları da bu tercümeye göre nafile olduğu kanaatine varmışlardır. Bazılarına göre de hacc, (Âlu İmrân: 97.) ayetle farz kılınmıştır. Bk. (Hacc: 25-31)3 Hedy: Deve, sığır, davar cinsinden Beytullah’a hediye olunan kurbanlıkların ismidir ki en azı bir koyun veya keçidir. Bedene denilen büyükbaş hayvanların 1:7 si de kâfi gelir.4 Umre yaptıktan sonra hacca kadar ihramdan çıkıp onun nîmetlerinden yararlananlar, yani; Hacc-ı Kıran veya Hacc-ı Temettu’ yapanlar, kurban kessin.  

[387] “Ve ona ulaşmaya gücü yeten herkesin Beyt’i haccetmesi Allah’ın insanlık üzerindeki hakkıdır.” (3:97) Hac, insanlığın Allah’a yürüyüş destanını her mü’minin kendi şahsında yeniden yaşamasıdır. Hac, Âdem rolünü oynayan her bir insanın yitirdiği cenneti aramaya çıkmasıdır. Hac, insanoğlunun uzaklaştığı fıtratına yeniden dönüşünü temsil eder. Hac, kendi kendisine yabancılaşan bireyin kimliğini, kişiliğini bulup kendisiyle barışık ve tanışık yaşamak için başlattığı soylu yolculuğun adıdır. Özetle hac, mahşerin provasıdır. [388] Buradaki “tamamlama” nasıl anlaşılmalıdır? Üç ihtimal var: 1) Mekkeli müşrikler ayrıcalıklı oldukları vehmiyle, Müzdelife’ye kadar çıkıyorlardı, siz Arafat’a kadar çıkın (Bkz: el-Muvâfakât III, 335) 2) Rasûl’ün Hudeybiye umresi gibi yarım bırakılan nafile hac ve umreyi “tamamlayın” (Krş: Râzî). 3) Müşrikler iki put koydu diye Safa-Merve arası sa’yi terk etmeyin (2:158). Sonra haccınız yarım kalır. Bu iki âyet (158 ve 196) arasında mesânî ilişkisi vardır (Bkz: 39:23’ün notu). Biri diğerini açıklar. Doğrusu budur. [389] Mahilleh, kurbanın zamanını, mekânını ya da her ikisini birden ifade edebilir. Birinci görüş esas alındığında kurbanı ille de oraya ulaştırmak şartken, ikinci görüşte buna “şarttır” denilemez. Râzî burada zamanı ifade ettiğini söyler ki tercihimiz bu görüşe dayanmaktadır. Râzî’ye göre fiziki bir “gönderme/ulaştırmaya” değil de, mânevî bir “gönderme/ulaştırmaya” delâlet eder. Bu tercihi Hac 36. âyet de teyit eder.  

Hac: şartlarına sahib olan Müslümanın, ömründe bir defa hac aylarında ihrama girip kurban bayramı Arefe günü Arafat’ta vakfe yapıp, sonra Kâbe’yi ziyaret etmesidir. Umre ise Kâbe’yi, hac ayları dışında, sünnet kabilinden ziyaret etmektir.  

[1] Müslümanlar başlangıçta say yapmıyorlardı. Bu âyet onu emretmiştir. (Bakara 2:158)'in dipnotuna bkz. [2] Hedy, hacının yanında getirdiği kurbanlık hayvandır. Mahill, kesim vakti veya kesim yeri demektir. Hedyin kesim yeri harem bölgesi, kesim vakti de kurban bayramı günleridir (Hac 22:28).  

212 See 2:158, n. 161. The Hajj is the complete pilgrimage, of which the chief rites are performed during the first twelve or thirteen days of the month of Dhu al Hijjah. The Umrah is a less formal pilgrimage at any time of the year. In either case, the intending pilgrim commences by putting on a simple garment of unsewn cloth in two pieces when he is some distance yet from Makkah. The putting on of the pilgrim garb (ihram) is symbolical of his renouncing the vanities of the world. After this and until the end of the pilgrimage he must not wear other clothes, or ornaments, anoint his hair, use perfumes, hunt, or do other prohibited acts. The completion of the pilgrimage is symbolised by the shaving of the head for men and the cutting off of a few locks of the hair of the head for women, the putting off of the ihram and the resumption of the ordinary dress. Here we are told: (1) that having once undertaken the pilgrimage, we must complete it; (2) that we must do it not for worldly ends, but as a symbol of our service and worship to Allah; (3) that if we are prevented, for any reason, from completing the rites, a symbolical completion can be made by sending an offering for sacrifice; sacrifice would have been offered if we had been present personally; here we would send the sacrifice vicariously, and when it is likely to reach the place of sacrifice, we could then shave our heads and resume our ordinary dress and avocations. (R). 213 If any one is taken ill after putting on the ihram, so that he has to put on other clothes, or if he has trouble or skin disease in his head or insects in his hair, and he has to shave his head before completion, he should fast (three days, say the Commentators), or feed the poor, or offer sacrifice. 214 When this was revealed, the city of Makkah was in the hands of the enemies of Islam, and the regulations about the fighting and the pilgrimage came together and were interconnected. But the revelation provides* as always, for the particular occasion, and also for normal conditions. Makkah soon passed out of the hands of the enemies of Islam. People sometimes came long distances to Makkah before the Pilgrimage season began. Having performed the ' Umrah, they stayed on for the formal Hajj. In case the pilgrim had spent his money, he is shown what he can do, rich or poor, and yet hold his head high among his fellows, as having performed all rites as prescribed. 215 There is disagreement among jurists whether residents of Makkah are allowed to make tamattu or not. However, the four schools of law are agreed that sacrificial offering is not obligatory for the residents of Makkah. [Eds.]. 216 This closes the section about the duties of fighting and introduces the connected question of pilgrimage in a sort of transition. Fighting is connected with fear, and while it is meritorious to obey Allah, we are warned that we must not allow our selfish passions to carry us away, because it is in such times of stress that our spirit is tested. Verse 195 ended with a benediction for those who do good. This verse ends with a warning to those who take advantage of Allah's cause to transgress the limits, for the punishment is equally sure. The next verse shows us the pitfalls we must avoid in a large concourse of people.