Ankebut Suresi 45. Ayet

Kitaptan maksat Kur’an-ı Kerîm’dir. Her ne kadar burada, “Kur’­an’dan önce indirilmiş Tevrat ve ekleri”nin kastedildiği ileri sürülmüşse de (Ateş, VI, 517) bu yorum, her şeyden önce âyetin lafzına uymamaktadır. Çünkü burada açıkça Hz. Muhammed’e hitap edilerek “kitaptan sana indirilen” denilmektedir. Kuşkusuz Kur’an’da, –aynı ifadelerle olmasa da– daha önce Tevrat’ta yer alan konular, özellikle geçmiş peygamberlere dair kıssalar bulunmaktadır. Fakat buna dayanarak âyette Peygamber’in okuması istenen kitabın, “Kur’an’dan önce indirilmiş Tevrat ve ekleri” olduğu, dolayısıyla burada Resûlullah’a, “Tevrat ve eklerini oku” gibi bir buyruk bulunduğu ileri sürülemez. Nitekim hiçbir müfessir âyette Resûlullah’a “Tevrat’ı oku” gibi bir anlamın bulunduğunu söylememiştir. Esasen Süleyman Ateş, “Kur’an-ı Kerîm’de mârife olarak ‘el-kitâb’, Tevrat ve eklerini ... gösterir” diyorsa da (VI, 517) böyle bir genelleme yanlıştır. Kur’an’da “el-kitâb”, eski peygamberlere indirilen kitaplar için kullanıldığı gibi Kur’an’ı da ifade etmektedir; ayrıca “Allah’ın ezelî ilmi, takdiri” veya “insanların bu dünyada yapıp ettiklerinin kaydedildiği ve âhirette ortaya konacak olan bir nevi tutanak, yani amel defteri” gibi başka anlamlarda da kullanılmıştır. Nitekim Süleyman Ateş de –“Kur’an-ı Kerîm’de mârife olarak ‘el-kitâb’, Tevrat ve eklerini ... gösterir” şeklindeki kendi iddiasının aksine– “el-kitâb” kelimesinin geçtiği âyetlerden meselâ Nahl sûresinin 64. âyetinde “... bu kitabın Hz. Muhammed’e indirildiği bildirilmektedir” (V, 120); aynı sûrenin 89. âyetinde “... Kur’an’ın, her şeyi açıklamak ... için indirildiği bildirilmektedir” (V, 132); Kehf sûresinin 1. âyetinde “1-5. âyetlerde Kur’an’ın.... indirildiği ... bildirilmektedir” (V, 289); R‘ad sûresinin 39. âyetinde “... yapılacak her şeyin yazılmış, tesbit edilmiş bir zamanı vardır ...”; Kehf sûresinin 49. âyetinde “...herkesin kitabı yani yaptığı işlerin tutanağı ortaya konur” (V, 302) diyerek “el-kitâb” kelimesini hem “Kur’an” hem “Allah’ın ezeldeki yazısı, takdiri” hem de “amel defteri” anlamında açıklamıştır. “Hayasızlık” diye çevirdiğimiz fahşâ kelimesi, Arapça’da aynı kökten olan fuhuş kelimesiyle eş anlamlı olup genellikle çirkin sözler ve fiiller için kullanılır (Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât, “fhş” md.); daha genel olarak başta zina olmak üzere edep, iffet, haya gibi erdemlerle çelişen söz ve davranışları ifade eder. “Kötülük” şeklinde çevirdiğimiz münker ise, ma‘rûf kavramının zıddı olarak genellikle “aklın ve sağ duyunun çirkin bulduğu, erdemli toplumun yadırgadığı tutum ve davranışlar” anlamına gelir (bilgi için bk. A‘râf 7:157). Âyete göre gerek abdest, kıraat, rükû, secde, ta‘dîl-i erkân gibi zâhirî şartlarına ve rükünlerine gerekse ihlâs, huşû, takvâ gibi mânevî şartlarına özen göstererek kılınan namaz, İslâm’ın ve sağ duyu sahibi erdemli toplumların edepsizlik, hayâsızlık ve kötülük sayıp reddettiği tutum ve davranışlarla uyuşmaz, âdeta bir nasihatçi, bir uyarıcı gibi (İbn Âşûr, XX, 259) namaz kılan kişiyi bu davranışlardan meneder. Böylece âyette namazın ahlâkî tesirlerine, kötülüklere karşı koruyucu özelliğine işaret edilmekte; namaz kıldıkları halde hak hukuk gözetmeyen, edep ve ahlâk kurallarına uymayanlara da dolaylı bir uyarı yapılmaktadır. Yaygın yoruma göre “Allah’ı anmak” diye çevirdiğimiz zikrullahtan maksat namazdır. Nitekim Cum‘a sûresinde de cuma namazı için aynı tabir kullanılmıştır. Namazın zikir kelimesiyle anılması, onun tam bir ibadet bilinciyle, Allah’ın huzurunda bulunulduğu şuuru ve sorumluluğu ile eda edilmesi şartıyladır ki belirtilen ahlâkî etkiyi gösterecek kaliteye ulaşmış olacağını ima eder. Bu şekilde namaz kılarak Allah’ı anmak en büyük ibadettir. Namazın insandaki Allah şuurunu güçlendirme işlevi, diğer faydalarından daha önemlidir. Âyette namazın böyle bir bilinç ve sorumluluk duygusundan uzak olarak kılındığı oranda ibadet kalitesini de kaybedeceğine işaret vardır.

Buradaki tilâvet etmek “okuyup aktarmak” anlamının yanında “uygulamak” anlamını da içermektedir.,Bu ayette bütün ibadetler gibi namazın da hayata dair sonuçlarına değinilmekte, ibadet-hayat ilişkisine dikkat çekilmektedir. Benzer mesaj: Hûd 11:87.,Bu cümle “Allah’ın (seni) hatırlaması en büyük (ödül)dür” şeklinde de tercüme edilebilir. Bkz. Bakara 2:152; Tâhâ 20:14.  

[413] Namazın etkinliği, fahşâ ve münker kavramları hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XIV, 481-484.  

1- Allah'a yönelmede, Allah'ın yasalarına bağlılıkta kararlı ol. 2- Allah'ın yasaları- dini. 3- Her türlü aşırılıktan, 4- Her türlü kötülükten. 5- Allah'ın öğütleri her şeyden daha önemlidir; O, yaptığınız her şeyin karşılığını verecektir. 6- Uğraştığınız şeyleri, çalışmalarınızı.  

[Not: Matematikte çözülen problemlerin doğruluğunu anlamak için “sağlama” yapıldığı gibi, kılınan namazların makbul olup olmadığı da, nefsimizi fuhşiyat’tan; (şehvet azdırıcı yayınlardan ve davranışlardan) ve münkerattan; (her türlü zulüm, küfür ve kötülükten ve bunları yapıp yaygınlaştıranlardan) bizi uzaklaştırıp uzaklaştırmadığıyla anlaşılacaktır.]  

Bilinçli bir şekilde eda edilen namaz insanı her türlü kötülükten ve her çeşit hayasızlıktan alıkoyar. Çünkü namazda insan Allah’la buluşur, Onun huzur ve rahmet alanına girerek Ona kötülük ve hayasızlık yapmayacağına dair defalarca söz verir ve bu sözü günün belli aralıklarında tekrar eder. Böyle bir insanın sözüne ihanet etmesi ve Allah’ı dikkate almaması düşünülemez. Tabii ki namazı ikame eden kişi, kıldığı namazdan bir şey anlıyorsa ne dediğini ve ne istediğini biliyorsa, verdiği sözün farkında oluyorsa, namazı niyaza dönüştürecek bir ahitleşme ortaya koyuyorsa yani namazın hakkını veriyorsa bu namaz koruyucu olur. Kıldığımız namazlar bizi kötülüklerden alıkoymuyor ve Allah’a yaklaştırmıyorsa, filmlerde rol icabı namaz kılanlardan ne farkımız kalır? Anlamadan ve derinliğini kavramadan kıldığımız namazla biz de sadece verilen rolü oynamış ve “âdet yerini bulsun” demiş olmuyor muyuz?  

 Âyet, günaha götüren isteklerin baskısından kurtulmanın ve ruh yüceliğine erişmenin en sağlam yolunu göstermektedir. Şüphesiz bu, en geniş manada «Allah’ı anmak»tır. Kur’an tilâveti ve namaz, bunun en başta gelen şekilleridir. Gerçekten, Kur’an’ın manalarını düşünenler için, Kur’an tilâveti, daha önce farkına varılamayan bir çok manaların açığa çıkmasını sağlar; kişiyi ulvî bir âleme götürür. Kur’an tilâvetinin fazileti ile ilgili pek çok hadis vardır. Hakkı verilerek kılınan namazın da, ruhu ulvîleştireceği ve mutlaka kötülükten alıkoyacağı, bu âyette ve bir çok hadiste ısrarla belirtilmektedir. İyiliğe sevketmeyen, kötülüklerden alıkoymayan bir namaz ise, İslâm büyükleri tarafından, sırtta taşınan bir vebal olarak nitelendirilmiştir.  

Namaz, sadece Allah ile bağlantının kurulduğu bir meditasyondur. Namazlarda yalnızca Allah anılmalıdır (20:14). Namazlarda Muhammed'i, İbrahim'i, Ali'yi, Veli'yi anmak, namazın niteliği ve amacına aykırıdır.  

(2)“Namazda rûhun ve kalbin ve aklın büyük bir rahatı vardır. Hem cisme de o kadar ağır bir iş değildir. Hem namaz kılanın diğer mübah (helâl) dünyevî amelleri, güzel bir niyet ile ibâdet hükmünü alır. Bu sûrette bütün sermâye-i ömrünü, âhirete mâl edebilir. Fânî ömrünü, bir cihette ibkā eder(ebedîleştirir).” (Sözler, 4. Söz, 11)  

[2] Peygamberimizin hatırını tesliye için nâzil olmuştur.  

1 Namaz, Müslümanı; hak yola sevk ederek ve kılınan namazların aralarında işlenen küçük günâhlara keffaret olarak, iki yönlü korur. Eğer kılınan namaz günâhlara keffaret olmuyor ve kılanı aşırı arzulardan ve Allah’a isyandan korumuyorsa o Müslüman, gerçek namazı kılmıyor demektir.2 Âyetin bu bölümü: “Allah’ı (namazla) anmak ise elbette en büyük (ibâdet)tir. Allah yaptıklarınızı bilir...” şeklinde de tercüme edilebilir.  

[3525] Utlu emrinin “izle ve ilet” anlamı için 18:27 ve 91:2’nin ilgili notlarına bkz. Bu hitabın kapsamı, âyetin sonundaki tasna‘ûn kelimesinin çoğul gelişinden de anlaşılacağı gibi, muhataplarının tümüdür. Hemen arkadan gelen “çirkinlik ve kötülükten korur” ifadesi, âyeti Allah Rasûlü’ne hasredemeyeceğimizin açık bir delilidir (Krş: İbn Âşûr). [3526] Ekimi’s-salat için bkz: 2:3; 2:43 ve 7:170, ilgili notlar. [3527] Krş: 2:152. Zikrullah, dilsel açıdan her iki mânayı da içerir. Son cümle, âyetin başındaki vahiyle ilgili cümleye atfen de okunabilir. Zikrullah tamlaması, farklı anlamlara açıktır. Bir önceki cümleye atfedildiğinde bu ifade, namazın “Allah’ı anma ve hatırlama” niteliğini, “çirkinlik ve kötülükten uzak tutucu” niteliğinden daha baskın olarak öne çıkaracak bir şekilde okunabileceği gibi, namazın nihaÎi amacına bir gönderme olarak da okunabilir (Kur’an’da zikrullahın “namaz” yerine kullanılmasıyla ilgili bkz: 62:9). Bu ifade âyetin ilk cümlesine atfen okunduğunda, hem -namaz içinde ve dışında okunan- Kur’an’a (20:99) hem de İlâhi emre iman ve itaate tekabül eder. [3528] Namaz inen vahyin çıkan karşılığıdır. Namaz nüzule karşılık miraçtır. Namaz Allah’ın gündeminde olmak için Allah’ı gündemine almaktır. Namaz, ibadetler mecmuasıdır. Namaz, dünya astarını âhiret atlasına günün beş vaktinde gök iğnesiyle dikmektir.  

(4) 6:151’in açıklamasına bakınız.  

3471 The tilawat of the Qur'an implies: (1) rehearsing or reciting it, and publishing it abroad to the world; (2) reading it to ourselves; (3) studying it to understand it as it should be studied and understood (2:121); (4) meditating on it so as to accord our knowledge and life and desires with it. When this is done, it merges into real Prayer, and Prayer purges us of anything (act, plan, thought, motive, words) of which we should be ashamed or which would work injustice to others. Such Prayer passes into our inmost life and being, for then we realise the Presence of Allah, and that is true dhikr (or remembrance), for remembrance is the bringing to mind of things as present to us which might otherwise be absent to us. And that is the greatest thing in life. It is subjective to us: it fills our consciousness with Allah. For Allah is in any case always present and knows all.