Âl-i İmran Suresi 145. Ayet

Müslümanların, Hz. Peygamber’in öldürüldüğü haberinin yayılmasından sonraki psikolojik durumlarına işaret edilmekte ve ölüm korkusuyla savaştan kaçmanın anlamsız olduğu bildirilerek müslümanlar metanetli davranmaya çağırılmakta ve cihada teşvik edilmektedir. Çünkü Allah’ın belirlediği zaman gelmeden ve O’nun izni olmadan hiç kimse ne yatağında ne de düşman saldırısıyla ölmeyeceği gibi O’nun belirlediği süreden fazla bir an bile yaşayamaz. Kişinin ömrü, sınırları yüce Allah tarafından belirlenmiş ve takdir edilmiş bir zaman diliminden ibarettir. Âyetin “yazılıp bir süreye bağlanmış” anlamındaki bölümü bunu ifade eder. Bu süre ne bir saniye ileri ne de bir saniye geri alınır. Bu ilâhî kanun –peygamberler dahil– bütün insanlar için aynı derecede geçerli olduğu gibi toplumlar için de geçerlidir (krş. A‘râf 7:34; Hicr 15:5; Müminûn 23:43; Münâfikun 63:11). Bu sebeple savaş meydanından kaçarak ölümden kurtulmayı düşünmek yersiz bir davranıştır. Korkaklık ömrü uzatmadığı gibi cesaret de onu azaltmaz; o halde doğru olan, kişinin kendisi için belirlenmiş bu süreyi nasıl değerlendirmesi gerektiğini düşünmesi ve ona göre davranmasıdır. Yüce Allah âyetin devamında “Kim dünya nimetini isterse ondan kendisine veririz; kim âhiret nimetini isterse ona da ondan veririz” buyurarak insanların emeklerinin ve dileklerinin zayi olmayacağını, yaptıklarının karşılığını dünyada ve âhirette alacaklarını bildirmektedir. Bununla birlikte İslâm’da niyet esastır, Hz. Peygamber’in ifade buyurduğu üzere “Ameller niyetlere göre değerlendirilir. Kişi yaptığı işi hangi niyetle yapmışsa karşılığında kendisine o şey verilir” (Buhârî, “Bed’ü’l-vahy”, 1). Bir kimse yaptığı işlerin karşılığında sadece dünyalık isterse Allah kendi iradesine ve dilemesine bağlı olarak ona ne takdir etmişse onu verir, fakat âhirette bu amelin karşılığında bir şey alamaz. Kişi âhirette sevap kazanmak niyetiyle dünyada hayırlı bir iş yaparsa Allah ona âhirette sevabını vereceği gibi dünyada da takdir ettiği kısmetini verir. Nitekim “Biz şükredenleri ödüllendireceğiz” cümlesinden ve ilgili diğer âyetlerin ruhundan bu mâna anlaşılmaktadır (ayrıca bk. Bakara 2:200-201; İsrâ 17:18-19; Şûrâ 42:20). Âyetin bu bölümünde ganimet elde etme arzusuna kapılarak savaş sırasında nöbet yerini terkeden ve müslümanların yenilmesine sebep olan sahâbîler kınanmakta; düşman karşısında sebat edip direnenler ise “şükredenler” olarak vasıflandırılmakta, bunların hem dünyada hem de âhirette mükâfatlarının verileceği bildirilmektedir. Bir önceki âyetin tefsirinde kısaca değinildiği gibi şükredenlerden maksat, İslâm’da sebat eden, Allah’ın kendisine verdiği kuvvet ve kudreti yaratılış gayesine uygun olarak Allah’a itaatte kullanan, hiçbir engel karşısında Allah’a itaatten vazgeçmeyen, ömrünü bu dünyanın geçici zevk ve çıkarları uğrunda değil, âhiretin sonsuz nimetlerini elde etme ve Allah’ın rızâsına kavuşma uğrunda harcayanlardır.

1. Ayette geçen “bi iznillahi”, deyimine, çevirilerde, “Allah'ın izni” olarak anlam verilmektedir. Oysaki “izin” sözcüğü Arapçada “bilgi”, “bilmek” anlamına gelmektedir. “Bi iznillah”, Allah'ın bilgisine göre, Allah'ın bilgisi gereği demektir. (2:213,221; 5:16). 2. Ecelin gelmesi Allah'ın belirlediği yasalara göre gerçekleşir. Bütün olaylar sebep sonuç ilişkisine bağlıdır. Ölüm koşulları oluşmadan ölüm meydana gelmez.  

bk. Kur’ân-ı Kerim, 6:2; 17:18-19; 35:11; 42:20.  

Atalarımız ‘hasta yatan değil vadesi yeten ölür’ diye çok güzel bir söz söylemiştir. Ayetten de anlıyoruz ki kimin ne zaman ve nasıl öleceğini Allah’tan başka kimse bilemez. Ayette ayrıca ölümün herkes için ve kaçınılmaz olduğunu aklımızdan çıkarmamamız, dünyanın geçici nimetlerine dalıp ahireti unutmamamız gerektiği ifade ediliyor.  

(2)“Bu hayâtın gāyesi ve netîcesi hayât-ı ebediye olduğu gibi bir meyvesi de, hayâtı veren Zât-ı Hayy-ı Muhyî’ye (hayat sâhibi olan ve hayâtı veren Allah’a) karşı şükür ve ibâdet ve hamd ve muhabbettir ki, bu şükür ve muhabbet ve hamd ve ibâdet ise, hayâtın meyvesi olduğu gibi, kâinâtın gāyesidir. Bundan anla ki, bu hayâtın gāyesini: ‘Rahatça yaşamak ve gafletli lezzetlenmek ve heveskârâne (heveslerine göre)ni‘metlenmektir’ diyenler, gāyet çirkin bir cehâletle, münkirâne (inkâr ederek), belki de kâfirâne, bu pek çok kıymetdâr olan hayat ni‘metini ve şuûr hediyesini ve akıl ihsânını istihfâf (hafife alıp) ve tahkīr edip(aşağılayıp), dehşetli bir küfrân-ı ni‘met (nankörlük) ederler.” (Lem‘alar, 30. Lem‘a, 390-391)  

[3] Veya bu da ecel yazılı olan levh-i mahfuza göre olur.  

1 Yani Muhammed ölür veya öldürülürse, bu mutlaka Allah’ın izniyle olacaktır. Bir insan, hangi şekilde ölecekse öyle ölür. Ve onun dünyada iki eceli yoktur. Buna göre, “ecel-i müsemma” ve “ecel-i kaza” diye iki ecel tasavvur etmek doğru değildir. Çünkü ecel, tektir ve Allah, onu o kimsenin kendi iradesiyle nasıl bir hayat tarzı benimseyeceğini, ezelî ve ebedî ilmiyle bilerek takdir etmiştir. Allah’ın takdiri, asla değişmez. (Elmalılı)2 Âyetteki (مِنْ) ba’zıyye olduğu için Allah, o nîmetlerin tamamını değil de uygun gördüğü kadarını verir.  

461 There is a slight touch of irony in this. As applied to the archers at Uhud, who deserted their post for the sake of plunder, they might have got some plunder, but they put themselves and the whole of their army into jeopardy. For a little worldly gain, they nearly lost their souls. On the other hand, those who took the long view and fought with staunchness and discipline - their reward was swift and sure. If they died, they got the crown of martyrdom. If they lived, they were heroes honoured in this life and the next.