Sâffât Suresi 123. Ayet

İlyâs aleyhisselâm Ahd-i Atîk’te İlya ismiyle geçen peygamberdir (II. Tarihler, 21:12). Bu ismin, Yunanca ve Latince’deki Elias, Etiyopya dilinde Elyas şeklinde okunduğu, bu son okunuşunun Arapça’ya İlyâs şeklinde geçtiği belirtilir. Yahudi kaynaklarında İlyâs’ın milâttan önce IX. yüzyılda yaşadığı bildirilir. İsrail Kralı Ahab’ın, Sâmiriye’de Baal adlı sözde tanrı için bir mâbed yaptırmasına İlyâs karşı çıkmış, bâtıl inançlarla mücadele etmiştir. En‘âm sûresinde (6:85) onun adı on yedi peygamberle birlikte “sâlihlerden biri” olarak anılmaktadır. Yahudi ve hıristiyan kültüründe İlyâs’ın ölmediği, bedeni ve ruhuyla semaya yükseltildiği kabul edilmektedir. Ahd-i Atîk’in sonunda (Malaki, 4:5-6) Tanrı’nın “dünyayı lânetle vurmaması için” İlya’nın (İlyâs) tekrar dünyaya gönderileceği bildirilmektedir. Bu sebeple yahudiler ve daha sonra hıristiyanlar, semaya çekilen İlyâs’ın tekrar dünyaya döneceğine inanmışlardır. Hz. Yahyâ’nın beklenen İlyâs olduğuna inananlar da olmuştur. Ahd-i Cedîd bu konuda Hz. Îsâ’dan farklı açıklamalar aktarmaktadır (meselâ bk. Matta, 11/ 14; krş. Luka, 1:17). İlyâs’ın halen hayatta olduğuna dair Kur’an’da ve hadislerde bilgi yoktur. İsrâiliyat türü rivayetlerde bu yönde açıklamalar bulunmakla birlikte âlimlerin çoğu İlyâs’ın öldüğü kanaatindedirler. Ayrıca bazı rivayetlerde onun İdrîs peygamberle aynı kişi olduğu ileri sürülmüşse de (meselâ bk. Buhârî, “Enbiyâ”, 4; Taberî, XXIII, 91), bunlar farklı zamanlarda yaşamış iki ayrı şahsiyettir. 130. âyette geçen İlyâsîn’le ilgili olarak “Âl-i Yâsîn” şeklindeki kıraat farkını da dikkate alan değişik açıklamalar yapılmıştır. Sonuncu okunuşu tercih eden İbn Âşûr, İlyâs’ın bir adının da Yâsîn olduğunu belirten görüşten hareketle Âli Yâsîn’in, “Yâsîn’in dinini kabul edip ona tâbi olan ve yardım edenler” anlamına geldiğini belirtir (XXIII, 170). Ancak bize göre İlyâsîn şeklindeki kıraatı tercih etmek, bununla da Hz. İlyâs’ın kastedildiğini düşünmek daha isabetli görünmektedir. Bu durumda İlyâs isminin sonundaki “în” eki, ismin aslından olmayıp âyetlerin sonundaki nazma uygun düşmesi için getirilmiştir (Hasan el-Mustafavî, I, 113 vd.; İlyâs hakkında bk. Ömer Faruk Harman, “İlyâs”, DİA, XXII, 160-162). Baal, Başta Ken‘ânîler olmak üzere eski Yakındoğu topluluklarının çoğunda tanrı ismi olarak kullanılan bir kelimedir. Ken‘an ülkesinde bereket verme, yağmur yağdırma, verimli kılma fonksiyonlarına sahip bir tanrı olarak kabul ediliyordu. İsrâiloğulları, Yeşu isimli peygamberin ölümünden sonra Baal’e tapmaya başlamışlardı (Hâkimler, 2:11-13). İlyâs, Baal inancını ortadan kaldırarak gerçek tanrı olan Yahve inancını tekrar hâkim kılmak için mücadele vermiştir. Konumuz olan âyetlerle İlyâs’ın bu mücadelesine değiniliyor. Önceleri soyut bir tanrı olarak tasavvur edilen Baal’in, zamanla boğa şeklinde temsil edilip putlaştırıldığı bildirilmektedir. Bu âyetlerde Hz. İlyâs’ın Baal inancına karşı çıkmasından söz edilmesinin asıl amacı, geçmişteki bütün peygamberlerin tevhid inancında birleştiklerini, bu inancı yerleştirmek ve devam ettirmek için çalıştıklarını ve bu sayede isimlerinin ebedîleştirildiğini hatırlatmaktır.

Hz. İlyas’ın M.Ö. 9. yüzyılda Kuzey israil Krallığı’nda yaşadığı, Kitab-ı Mukaddes’te adının Elijah olup israiloğlu peygamberlerden biri olduğu ve peşinden de Elyesa’ (Elisha) peygamberin geldiği ifade edilmektedir (Kitâb-ı Mukaddes, I. Krallar 17 ve II. Krallar 1-2; Esed, [Kur’an Mesajı], s. 918’de 48. not).  

[471] Hz. İlyâs’ın kıssası hakkında bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XVI, 185-188.  

[5] İdris aleyhisselâm'dır. Yahut ayrı bir peygamberdir.  

1 İlyâs: Kur’ân-ı Kerîm’de adı geçen peygamberlerden biridir. Kur’ân-ı Kerîm’de İlyâs (a.s.) hakkında Saffât suresi 123-128. ayetler arasındaki bilgi dışında başka bilgi bulunmazken tarih, tefsir ve kısas-ı enbiyâ kitaplarında çeşitli rivayetler yer almaktadır. Bu rivayetlerin de çoğunluğu israiliyat veya dayanaksız rivayetlerdir. İlyâs (a.s.)’ın halen hayatta olduğuna dair Kur’ân-ı Kerîm ve hadislerde bilgi yoksa da bu konuda yine isrâiliyat türünden çeşitli rivayetler vardır. Kâ‘b’ul-Ahbâr’dan nakledilen bir rivayete göre: “dört peygamber halen sağdır. Bunlardan İlyâs ve Hızır yerde, İdrîs ve Îsâ göktedir. İlyâs karalarda, Hızır ise denizlerde Muhammed ümmetinden darda kalanların imdadına yetişmekle mükelleftir.” Ancak İbnü’l-Cevzî, Hızır ve İlyâs’ın hayatta olduğunu ileri süren bütün rivayetlerin uydurma olduğunu belirtmiştir. Zira Allahu Teâlâ: “(Ey Muhammed!) Biz, senden önce hiç bir insana, ölümsüz bir hayat vermedik. (Sanki) sen öleceksin de onlar sonsuza kadar mı yaşayacaklar?” (Enbiya: 34) buyurmaktadır. Hz. Peygamber de: “o anda hayatta olanlardan 100 yıl sonra kimsenin kalmayacağını” ifade etmiştir. (Buhârî, Ebû Dâvûd, Tirmizî) Buna göre Hızır da İlyâs da ölmüştür ve yaşamamaktadır. Kur’ân-ı Kerîm’de ve sahih hadislerde Hızır ile İlyâs arasındaki yakınlıkla ilgili hiç bir işaret yoktur. Bazılarının rivayet ettikleri ve halk arasında yaygın olan; bu ikisinin “zaman zaman buluştuğu ve bazı ortak işler yaptığı” şeklindeki rivayetler tamamen uydurma ve batıl bir inançtır.  

[4027] İsrâiloğulları nebîlerinden Elijah (I. Krallar 17 ve II. Krallar 1-2). MÖ. 9. yüzyılda Kral Ahab zamanında Kuzey İsrâil krallığına gönderildi, ardından Elişa (Elyesa) geldi.  

Hz. İlyas İsrailoğullarından olup, M.Ö. 9. asırda Filistin bölgesinde yaşamıştır. Dinler Tarihi araştırmalarının bulgularına göre, Babil’den Mısır’a kadar geniş bölgede Ba’l adı ile Allah’a ibadet edilmiştir. Bu kelime: Efendi, Sahip, lider bazan da koca anlamına gelir. Onlar başlangıçta hak Tanrıya bu isim ile ibadet ederken, sonraları şirke bulaştıkları anlaşılıyor.  

4112 See n. 905 to 6:85. Elias is the same as Elijah, whose story will be found in the Old Testament in 1 Kings 17-19 and 2 Kings 1-2. Elijah lived in the reign of Ahab (B.C. 896-874) and Ahaziah (B.C. 874-872), kings of the (northern) kingdom of Israel or Samaria . He was a prophet of the desert, like John the Baptist— unlike our Prophet, who took part in, controlled, and guided all the affairs of his people. Both Ahab and Ahaziah were prone to lapse into the worship of Ba'l, the sun-god worshipped in Syria . That worship also included the worship of nature-powers and procreative powers, as in the Hindu worship of the Lingam, and led to many abuses. King Ahab had married a princess of Sidon , Jezebel, a wicked woman who led her husband to forsake Allah and adopt Ba'1-worship. Elijah denounced all Ahab's sins as well as the sins of Ahaziah and had to flee for his life. Eventually, according to the Old Testament (2 Kings, 2:11 ) he was taken up in a whirlwind to heaven in a chariot of fire after he had left his mantle with Elisha the prophet. (R).