Nisâ Suresi 176. Ayet

“Kadınlar” mânasında Nisâ adı verilen bu sûrenin son âyetinin de ağırlıklı olarak kadınların (kız kardeşler) miras haklarıyla ilgili bulunması anlamlıdır. Öz kızların bile mirastan mahrum edildiği bir sosyal çevrede; sûrenin başında, anadan erkek kardeşler yanında kız kardeşler, burada ise babadan erkek kardeşler yanında kız kardeşler de mirastan pay sahibi kılınmak suretiyle İslâm’ın kadınlara getirdiği haklar konusuna bir daha dikkat çekilmiştir. Âyet muhtemelen Hz. Peygamber’in Vedâ haccına hazırlandığı günlerde veya ondan birkaç ay önce, ağır hasta olan Câbir b. Abdullah’ın sorusu üzerine vahyedilmiştir. Çünkü Câbir’in babası ve çocukları yoktu, buna karşılık dokuz tane kız kardeşi vardı (Müsned, I, 26,38; Buhârî, “Vudû‘“, 44; “Merdâ”, 21; Müslim “Ferâiz”, 8; Taberî, VI, 41). “Babası ve çocuğu bulunmayan kimsenin mirası” diye çevrilen kısmın Arapça’daki karşılığı kelâledir. Hem babanın hem çocuğun bulunmaması halindeki miras durumuna kelâle denilmesinde ittifak, çocuk bulunmamakla beraber babanın bulunması haline bu ismin verilmesinde ihtilâf vardır. Kelâle ile ilgili miras hükümleri şu âyetlerde açıklanmıştır: a) Ana bir kardeşlerle ilgili olanı sûrenin başında (12. âyet), b) ana-baba bir veya baba bir kardeşler arasındaki miras hükümleri buradaki âyette, c) diğer durumlar ise bir çerçeve hüküm olarak “Aralarında rahim bağı bulunanlar Allah’ın hükmüne göre birbirlerine daha yakındır” meâlindeki âyette (Enfâl 8:75). “Çocuğu olmayan” ifadesinde geçen “çocuk” Arapça’daki veledin karşılığıdır. Bu dilde veled kelimesi, hem erkek hem de kız çocukları için kullanılır. Kelimeye bu mânayı veren bazı müctehidler, kız çocuğunun bulunması halinde de kelâle durumunun oluşmayacağı ve kız kardeşlerin vâris olamayacağı yorumunu yapmışlardır. Ancak müctehidlerin çoğunluğu (cumhur), kelimenin tek başına erkek için de kullanıldığından hareket ederek ve sahih bir hadise (Buhârî, “Ferâ’iz”, 5-15) dayanarak “Kız çocuğu bulunsa dahi ana-baba bir veya baba bir kız kardeşler vâris (asabe) olurlar” demişlerdir. Sûrenin 12. âyetinde kardeşler ana bir oldukları için erkek kardeşle kız kardeşler mirastan eşit pay almışlardı: Birer tane iseler her biri altıda bir alırlar, birden fazla iseler üçte bir aralarında eşit paylaştırılır. Burada ise kardeşler baba bir (yani öz) kardeşlerdir. Baba tarafından akraba erkeklerin kadınlara karşı nafaka vb. malî yükümlülükleri bulunduğu, kadınların ise böyle bir yükümlülükleri mevcut olmadığı için erkek kardeşlere, aynı derecede bulunan kız kardeşlere nisbetle iki misli pay verilmiş, böylece nimet-külfet dengesi kurulmuştur. Mirasta, gerekli bulunan durumlarda, aynı derecedeki mirasçı kadınlara, erkeklere nisbetle yarı hisse verilmesinin sebebi, kadınların ikinci sınıf insan olarak kabul edilmelerinden veya haklarının eksiltilmesinden değil, bu nimet-külfet dengesi zaruretinden kaynaklanmaktadır. Allah’ın her şeyi bildiğine vurgu yapılarak “Yanılmayasınız diye Allah size açıklama yapıyor” buyurulması, Kur’an’ın yalnızca iman, ibadet ve ahlâkla ilgili açıklamalar yapmak, bilgi ve hükümler getirmek için vahyedilmediğini, hukuk vb. alanlarda da müminlere ilâhî irşada ihtiyaçlarının bulunduğunu göstermektedir.

Nisâ 4:12’de de geçen [kelâleh] kelimesi, “ana baba ve çocukları bulunmadan ölen kişi” veya “çocuk ve baba tarafından olmayan akrabalar”, bir anlamda “birinci dereceden bir mirasçısı bulunmayan kişi” demektir. [Kelâle] bazen mirasçı olanların, bazen de mirasçı olunanların niteliği olarak kullanılabilir. Bunlar, birinci derece akrabalığa göre daha zayıftır.  

[91] Kelâlenin miras hükümleri hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, V, 481-482.  

1. Çocuğu ve anne-babası olmayan.  

bk. Kur’an-ı Kerim, 6:25; 16:15; 21:31; 31:10.  

Bkz. 4:11  

 Sûrenin başlarında 12. âyette geçen kardeşler ana bir kardeşler idi. Buradaki kardeşler ise ana-baba bir ve baba bir kardeşlerdir.  

Bak 4:11.  

(1)Bu sûrenin 12. âyetin meâlinde geçen “kardeş” ta‘bîriyle, ana bir kardeşler kasdedilmiştir. Burada ise, ana-baba bir veya baba bir kardeşler kasdedilmektedir. (Kurtubî, c. 3:6, 28) Ayrıca, mîras taksîminde “erkeğe iki kadın hissesi” verilmesinin hikmetleri hakkında bakınız; (sahîfe 77, hâşiye 1)  

[1] Ana bir kardeş dahil değildir, o altıda bir alır.[2] Malın hepsini alır.[3] Kardeşlik ile varis olanlar.  

1 Kelâle için Bk. (Nisâ: 12)2 Mirasın bu şekilde taksim edilmesi için ölen kimsenin ana ve babasının da bulunmaması gerekir. Uygulama sünnette bu şekilde olmuştur.3 Bu bölüm tercüme edilirken kolay anlaşılması için zamirlerin mercileri açık olarak tercüme edilmiştir.4 İki ve yukarısının hükmü aynıdır. Yani iki ve daha fazla kadınların mirastan hisseleri 2:3’ü geçemez.  

[879] Veya yukarıdaki mânayla eşit alternatif bir mâna olarak: “Ölenin birinci dereceden yakını olmayan vârisler”. Kelâlenin anlamı ve alternatif çevirimizin gerekçesi için bkz: Âyet 12, not 21. [880] Öz ya da baba bir. [881] Hz. Ebubekir’in içtihadına göre “tamamını alacaktır”. [882] Bkz: 11. âyetin notu. Bu âyet bazılarının iddia ettiği gibi son âyet olamaz. Zira ahkâmla ilgilidir ve “Bugün size dininizi kemale erdirdim” müjdesindeki kemale bu da dahil olmalıdır. Bu âyetin miras hukuku içinde değil de sûrenin sonunda yer alması, Hz. Osman dönemindeki tertip komisyonunun âyet sıralamasına müdâhale etmediğinin delilidir. Eğer tersi olsaydı, bu âyet mutlaka sûrenin başındaki miras âyetleri içerisine yerleştirilirdi. [883] “Sapıtırsınız diye” (en-tedillû) ibaresinde hazfi caiz görerek, bunu bir lâ takdiriyle “sapıtmamanıza” dönüştürmek gereksizdir. Allah’ın sapıtmamızı istemesi düşünülemez. O hâlde burası İbn Cinni’nin dediği gibi “bir şeyin bir şeyden istiğnası” babındandır (el-Hasais I, 266).  

[*] Kelâle, babası ve/veya anası ve çocuğu olmadan ölen kişidir. Anası ve çocuğu olmadan ölürse kardeşlere ne kadar miras verileceği (Nisa 4:12) âyette geçmişti. Bu âyette de babası ve çocuğu olmadan ölenin mirasıyla ilgili hükümler bildirilmektedir.  

681 This verse supplements the rule of inheritance of the estate of a deceased person who has left as heir neither a descendant nor an ascendant. We shall call such a person A, who may be either a male or a female. In 4:12 (second half). A's case was considered where he had left uterine brothers or sisters. Here As case is considered where he has left brothers and/or sisters by the father's side, whether the mother was the same or not. "Brothers" and "sisters" in this verse must be construed to be such brothers and sisters. For the sake of clearness I have expanded the terse language of the original in the translation. Let me explain it more concretely in this note. A, and "brother" and "sister" being strictly defined as above, we proceed to consider how A 's inheritance would be divided. If A left a widow or widower, the widow's or widower's share would first be calculated as in the first half of 4:12 ; if A left no spouse, this calculation would not be necessary. Then if A left a single "sister," she would have a half share, the remaining half (insofar as it, or a part of it, does not fall to a spouse, if any) going to remoter heirs; if a single "brother," he would have the whole (subject to the spouse's right if there is a spouse); if more than one "brother," they divide the whole (subject to, etc.). If A left two or more "sisters," they get between them two-thirds, subject to the spouses right, if any. If A left a "brother" and 'sister," or "brothers," and "sisters," they divide on the basis that each "brother's" share is twice that of the "sister" (subject to, etc.). In all cases debts, funeral expenses, and legacies (to the amount allowed) have priority as in n. 522.