Mâide Suresi 96. Ayet

Bu âyetler, özellikle Hz. Peygamber’in uygulamaları ışığında yorumlanarak, ihramlı veya ihramsız olsun, Harem bölgesinde bulunan kişi ile Harem bölgesinin çevresinde (Hil bölgesi) ihramlı olarak bulunan kişinin yabani kara hayvanı avlamasının yasak olduğu sonucuna varılmıştır. Hanefî ve Mâlikîler’e göre eti yenmeyen hayvanlar da bu yasağın kapsamındadır. Burada Harem’den maksat, Mekke şehrinin çevresi olup belirli sınırları olan bir alandır ve kendine özgü dinî hükümleri vardır. 95. âyette bu yasağa rağmen avlananların avladıkları hayvanın dengini Kâbe’ye (ki bu, İslâm bilginlerince Harem bölgesi olarak anlaşılmıştır) ulaştırıp fakirlere dağıtılmasını sağlamaları gerektiği bildirilmiştir. Hanefîler’e göre bu hayvanın eti Harem bölgesi dışında tasadduk edilebileceği gibi, hayvan kesmeden kıymeti de yoksullara dağıtılabilir. Bu denkliği iki âdil kişi takdir eder. Ancak âyette “...yahut yoksulları doyurarak veya ona denk olacak kadar oruç tutarak bir kefâret öder” buyurulmak suretiyle mükellefe iki seçenek daha tanınmıştır. İslâm bilginlerinin çoğunluğuna göre yükümlü, bu üç seçenekten dilediğini seçebilir. Yoksulları doyurma ve oruç tutma konularındaki miktar da yukarıda işaret edilen denkliğe göre olacaktır. Bunlardan oruçla ilgili ölçü, bir günlük doyurma ödevine karşılık bir gün oruç tutma şeklindedir (bir günlük doyurma vecîbesinin miktarı için 89. âyetin tefsirinde yemin kefâreti hakkında yapılan açıklamaya bk.). 96. âyette ise su hayvanlarının ihramlı iken de avlanabileceği bildirilmiştir. Âyette geçen bahr kelimesi Arapça’da “deniz” anlamına geldiği gibi ister tatlı, ister tuzlu su ihtiva etsin akarsuları ve büyük su birikintilerini ifade etmek üzere de kullanılır. Müfessirler, burada kelimenin bu geniş anlamıyla kullanılmış olduğu kanaatindedirler. Bu sebeple meâlinde “deniz avı” yerine “sularda avlanma” denmiştir. Âyetin “ve onu yemek” şeklinde tercüme edilen “ve taâmuhû” kısmı, “ve onun (suların) yiyecekleri” şeklinde de anlaşılmıştır. Avlanma ile birlikte yemeden veya yiyecekten ayrıca söz edilmesi daha çok şöyle açıklanır: Beslenme dışındaki amaçlarla da avlanılabileceğinden su ürünlerinden ihramlı iken gıda maddesi olarak yararlanılabileceği özel olarak belirtilmiştir. Bazı müfessirler ise âyetteki sayd kelimesini taze, taâm kelimesini tuzlayıp kurutma vb. yollarla muhafaza altına alınmış su ürünü olarak açıklamışlardır. Bu âyet ve başka deliller ışığında Hanefîler deniz ürünlerinden sadece balık türlerinin, diğer üç mezhebin fakihleri ise sadece suda yaşayan her türlü hayvanın yenebileceği sonucuna ulaşmışlardır. Benzer bir görüş ayrılığı bu hayvanın kendiliğinden ölmüş olup olmamasıyla ilgilidir: Hanefîler’e göre yenmesinin helâl olması için kendiliğinden ölüp su yüzüne çıkmış olmamalıdır, diğerlerine göre bu tür su hayvanları da yenebilir (bk. Kurtubî, VI, 302-324; Râzî, XII, 87-99; ihram hakkında bk. Mâide 5:1-2; Kâbe’nin inşa edilmesi, İslâm’daki yeri ve önemi hakkında bk. Bakara 2:125-127 ve Âl-i İmrân 3:96-97; “haram ay”la “boyunları bağsız ve bağlı kurbanlıklar” diye tercüme edilen “hedy” ve “kalâid” hakkında bk. Mâide 5:1-2).

[1] Irmak da, göl de dahildir.[2] İhramda bulununuz, bulunmayınız.  

1 Denizden kastedilen, genel olarak büyük sulardır. Buna nehirler, göller ve büyük havuzlar da dâhildir.2 Deniz avına gelince: başka zaman olduğu gibi ihramda dahi hem avlanması hem yenmesi helaldir. İmam Şafiî: “denizin suyu temiz ve temizleyici, avlanılan hayvanların ölüsü de helâldir” Hadîs-i Şerifi ile istidlâl ederek gerek balık neviden olsun gerek olmasın denizden avlanan her hayvanın helâl olduğu kanaatine varmış ise de bilinen deniz hayvanı balıktır. Balık kesilmeden yendiği için meyte (ölü) tabir olunmuştur. Yoksa kendi kendine denizde ölen hayvan balık da olsa yenmez. Hanefi ulaması ise denizden çıktıktan sonra karada da yaşayan hayvanları deniz hayvanı olarak kabul etmemişlerdir. Bunların etlerinin yenmesini de helal saymamışlardır. Rivayet olunduğuna göre bu âyet, deniz sahillerine inen ve suyun çekilmesi ile kenarda kalan balıkların durumunu soran Müdlic Oğulları hakkında nâzil olmuştur. 3 Bu âyete göre; ihramlı kimse kara avı avlayamaz ve herhangi bir hayvanı kesemez. Ancak ihramlı olmayan kimsenin avladığı ve kestiği hayvanın etinden yiyebilir.  

[990] Ve ta’âmuhû ifadesinin zahirine uygun olan bu anlam Zemahşerî’nin tercih ettiği anlamdır. Ne ki, Taberî, Râzî, Kurtubî ve daha başkaları ta‘âmuhuyu “denizin yiyeceği” şeklinde anlamışlar ve bunu da “kıyıya ya da su yüzeyine vuran deniz ürünleri” şeklinde yorumlamışlardır. Yiyecekler konusunda vahiy “serbest” olanı değil “yasak” olanı sayar. Bununla amaçlanan yasağın keyfî olarak genişletilmesinin önüne geçmektir. Buradan bir şeyin yasak değilse serbest olduğu anlaşılır. Âyette bu genel kuralın istisnası olarak “serbest” olan söylenmiş gibi görünmektedir. Oysa işin gerçeği öyle değildir ve bu âyet de Kur’an’ın genel üslubuyla uyumludur. Zira burada hac için ihrama giren birinin yasak alanını genişletme ihtimaline karşı önlem alınmakta ve “yasak istisnadır” kuralı korunmaktadır.  

802 Water game: i.e., game found in water, e.g., water fowl, fish, etc. "Water" includes sea, river, lake, pond, etc.