Nûr Suresi 33. Ayet

İslâm hukukunda “mükâtebe”; bir köle sahibinin, belli bir bedel ödedikten sonra hürriyetine kavuşacağı yolunda kölesi ile yapacağı sözleşme demektir. Bu sözleşmeden sonra köle, söz konusu bedeli kazanmak üzere serbestçe çalışma hakkına sahip olur.  

Evliliğin tek engeli yoksulluk değildir; engel ne olursa olsun evlenme imkânı bulamayanlar haram olan zina yoluyla cinsel ihtiyaçlarını gidermeye kalkışmayacak, Allah’ın rızâsını bütün arzularının önüne geçirerek sabredip iffetlerini koruyacaklardır. Câriyelerin fuhuş yapmaya zorlanmalarını yasaklamayı murat eden Allah, buna geçmeden köklü çözümün, yani kölelerin ve câriyelerin hürriyete kavuşturulmasının yollarından birini daha devreye sokmayı uygun bularak, bedelini ödemek suretiyle hür olmak isteyen köle ve câriyelerin, mükâtebe adı verilen sözleşme taleplerinin kabul edilmesini emrediyor. Bu emrin bağlayıcı mı, tavsiye ve teşvik mahiyetinde bir emir mi olduğu konusu tartışılmıştır. Sahâbe ve tâbiîn devri müctehidlerinin emri bağlayıcı olarak yorumlamaları dikkat çekicidir. Buna Taberî, Zâhirîler ve Şevkânî gibi daha sonraki bazı müctehidler de katılmışlardır. Sosyal ve ekonomik durum ile hâkim âdetin etkisi altında yorum yapan diğer müctehidler ise nasları zorlayarak, farklı durumları birbirine kıyas ederek emrin bağlayıcı olmadığını ileri sürmüşlerdir (Cessâs, III, 321; Şevkânî, IV, 35). Zekât gelirinden, kölelerin hürriyete kavuşturulması için pay ayrıldığını, gönüllü harcamalarda da müminlerin bu hususa teşvik edildiğini biliyoruz (Bakara 2:177; özellikle Tevbe 9:60). Burada da zenginlere, bedelini ödeyerek hür olmak isteyen köle ve câriyelere, “Allah’ın verdiği malından” vererek yardımcı olmaları emrediliyor. Yalnızca bu iki emir doğru anlaşılıp uygulanmış olsaydı zaman içinde, önemli bir sosyal ve ekonomik kriz yaşanmadan kölelik ortadan kaldırılabilirdi; çünkü mevcutlar böyle eritilirdi, kaynağı tek noktaya (savaş esiri olma durumuna) indirildiği, esirin köle olması da zorunlu bulunmadığı için yeni köleler de olmazdı. Hz. Peygamber istemediği halde hilâfetin yerini saltanatın alması gibi, o, köleliğin kalkmasını istediği, Allah da bunca tedbir ve teşvike yer verdiği halde bu uygulama devam ettirilmiş, bu ayıbın kalkması –ne yazıktır ki– on üç asır gecikmiştir. “Kendilerinde hayır görürseniz” şartı, hürriyet sözleşmesi talep eden kölenin maddî ve mânevî durumunun böyle bir değişime ve tasarrufa elverişli olmasıdır; tabii bunu da, toplumu temsil eden tarafsız heyetler takdir edeceklerdir. Fuhuş mesleğinin çok eski kültürlerde de mevcut olduğu bilinmektedir. Eski Ahid’de, uygun yerlerde örtünüp oturan, müşteri bekleyen, müşteri çıkınca onunla pazarlık eden fâhişelerden söz edilmektedir (Tekvîn, 38:14 vd.). Câhiliye devrinde Arabistan’da da bu meslek icra edilirdi. Câriye olmayan fâhişeler yanında, sahipleri tarafından bu işe zorlanan ve üzerlerinden para kazanılan câriyeler vardı. Bunlardan müslüman olanların şikâyetleri üzerine bu çirkin uygulamaya son verildi. Câriyelerin yasaktan önce, ikrah (baskı) altında yaptıkları zinadan dolayı üzüntü çekmeleri de gerekmezdi; çünkü Allah istenmeden, baskı altında yapılan bu tür günahları bağışlardı.

Bu ayetler kölelik ve cariyelik kurumunu ortadan kaldırmak için çeşitli prensipler içermektedir. Bu çerçevede kölelerin bedelli veya bedelsiz bırakılmaları (Muhammed 47:4), durumu müsait olanlarla özgürlük sözleşmesi denilen [mükâtebe] yapılması (Nûr 4:33" target="_blank">24:33), köle ve cariyelerin evlendirilmesi (Nûr 4:32" target="_blank">24:32), onlarla evlenilme serbestisi (Nisâ 4:3, 25), müşriklerden hayırlı gösterilerek onlarla evlenmenin teşvik edilmesi (Bakara 2:221), bazı kefaret uygulamalarında bazen ilk sırada olmak üzere seçenek olarak sunulması (Nisâ 4:92; Mâide 5:89; Mücâdele 58:3), zekât verilecek sekiz gruptan biri olması (Tevbe 9:60), iyilik ve [takvâ]da (duyarlılıkta) onlara yardımın öne çıkartılması (Bakara 2:177; Nisâ 4:36; Nûr 4:33" target="_blank">24:33) ve [akabe] denen sarp yokuşu aşmanın ilk uygulaması olarak belirlenmesi (Beled 90:13) bu noktada elbette hatırlanmalıdır.  

1.Evlenme. 2. Bak; 24:31 ayetinin 6. Dipnotu. 3. Özgür kalma antlaşması. (Mukâtebe anlaşması) 4. Antlaşmalarına bağlı kalacaklarına. 5. Zorla yaptırılan bu fuhuştan dolayı Allah onları sorumlu tutmayacak, onları bağışlayacaktır.  

bk. Kur’ân-ı Kerim, 4:25; 9:60.  

33.Bu ayeti kerimenin: "Namuslarını korumak isterlerse cariyelerinizi, dünya hayatının çıkarını elde etmek amacıyla fuhuşa zorlamayın" mealindeki kısmı hakkında Müslim`in Cabir bin Abdullah (r.a.)`tan rivayet ettiğine göre Abdullah bin Ubeyy cariyesini gidip fuhuş yaparak kendisine para getirmesi için zorluyordu. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi. Yine aynı senedle rivayet edildiğine göre Abdullah bin Ubey`in Mesike ve Umeyme adını taşıyan iki cariyesi vardı; onları zina yapmaya zorlardı. Onlar bundan dolayı Resulullah (a.s.)`a şikâyetçi oldular. Yüce Allah bu hükmünü indirdi. Taberani`nin Abdullah bin Abbas (r.a.)`tan rivayet ettiğine göre Abdullah bin Ubeyy`in cahiliye döneminde zina yapan bir cariyesi vardı. Zinayı haram kılan ayeti kerime indirilince: "Vallahi artık asla zina etmem" dedi. Bundan sonra bu ayeti kerime indirildi. Bu rivayetleri destekleyen daha bir çok rivayet nakledilmiştir ve bir çoğunda Abdullah bin Ubeyy`in cariyelerini para kazanmaları için zinaya zorlaması dolayısıyla bu ayeti kerimelerin indirildiğine dikkat çekilmektedir.Bu konu üzerinde biraz durmak ve bazı hususlara dikkat çekmek istiyoruz: Ayeti kerimenin yukarıda vermiş olduğumuz kısmının iniş sebebinin bilinmesinin anlamının daha iyi anlaşılmasını sağladığı kesindir. Çünkü iniş sebebi bilinmeksizin ifade müstakil olarak ele alındığında sanki sahabe döneminde cariyelerin para kazanmak için fuhşa zorlanmaları adetinin olduğu gibi bir anlam çıkmaktadır. Çünkü ayeti kerimede genel ifade kullanılmaktadır. Oysa bir uygulama sadece bir kişi tarafından gerçekleştirilse bile Kur`an-ı Kerim bunu yasaklayan hükmünü bildirirken genel ifade kullanmıştır. Dolayısıyla Kur`an-ı Kerim`deki genel ifade taşıyan yasak hükümleri o hükmün yasakladığı fiilin daha önce yaygın bir şekilde işlendiğini göstermez. Sadece bir kişi tarafından işleniyor olması da mümkündür. Sahabe döneminde Abdullah bin Ubey`in dışında cariyelerini para kazanmak için fuhşa zorlayan birinin bulunduğuna dair herhangi bir rivayet nakledilmemiştir. Abdullah bin Ubey`in de münâfıkların başı olduğu bilinmektedir. Ancak bunu yasaklayan hükümde genel ifadenin kullanılmasıyla hem Abdullah bin Ubey`in bu işten vazgeçmesinin hem de bir daha kimsenin böyle bir şeye teşebbüs etmemesinin sağlanması amaçlanmıştır. İkinci olarak ayeti kerimede: "Namuslarını korumak isterlerse cariyelerinizi, dünya hayatının çıkarını elde etmek amacıyla fuhuşa zorlamayın" ifadesinin kullanılmış olması, namuslarını korumak istemedikleri takdirde onların fuhşa zorlanabileceklerini göstermez. Ayette böyle bir ifadenin kullanılmış olmasının da iniş sebebi ile ilgisi vardır. Çünkü Abdullah bin Ubey namuslarını korumak isteyen cariyelerini fuhşa zorlamak istemiş, buna karşılık böyle bir ifade kullanılmıştır. Gerçekte ise kadının kendi tutumu ne olursa olsun bir kadının fuhşa zorlanması değil teşvik edilmesi bile caiz değildir.5.Zorlanarak yaptıkları fuhşu bağışlar ve kendilerine rahmet eder.  

Bkz. 4:25Görüldüğü gibi İslam, sosyal bir vakıa olarak kölelik problemini çözmek ve köleleri hürriyetlerine kavuşturmak için birçok yol göstermiştir. Mü’minin kazaen bir mü’mini öldürmesi (Nisa 4:92), Kasten yapılan yeminin bağışlanması(Maide, 5:89), Eşlerine zıhar yaparak onlardan ayrılmaya kalkıp sonra söylediklerinden dönmesi(Mücadele, 58:3) gibi birçok günahın keffaretini köleleri azat etmeye bağlayan İslam dini, Bakara 2:177. ayette olduğu gibi zekâtın verilebileceği kişilerden birini de özgürlüğüne kavuşmak isteyen kölelerden seçmiştir.“Allah’ın size (emanet) verdiği mallardan onlara da verin!” ifadesi, ellerinde bulunan servete ipotek koyan, değil paylaşmayı koklatmayı bile fazla gören zenginlere her şeyin mutlak sahibinin Allah olduğunu bir kez daha hatırlatıyor. Yani servetinizden onlara mutlaka verin çünkü o servetin gerçek sahibi siz değilsiniz, Allah’tır. Siz sadece bir emanetçisiniz, bekçisiniz. Allah’ın verdiği maldan vereceksiniz, kendi malınızdan değil. O halde size emanet edilen ve tamamı Allah’a ait olan mallardan verin, köleliği bitirin, eşitsizliği ortadan kaldırın, yoksulluğu azaltın, sosyal adaleti sağlayın, anarşiyi ortadan kaldırın ve insanca yaşamayı gerçekleştirin!  

 Mükâtebe, köle veya cariye ile efendisi arasında yapılan bir akid olup, bu akidde köle veya cariye, belli bir bedel ödediği takdirde efendisinden, kendisine hürriyetini vermesini ister veya aynı teklifi efendisi ona yapar. Üzerinde anlaşmaya varılan bu bedel hazır ise köle bu bedeli hemen ödemek, değilse, efendisinin kendisine tanıdığı bir süre içinde temin ettikten sonra ödemek şartıyla hürriyetine kavuşur. Bu âyette, «Allah’ın size vermiş olduğu malından siz de onlara verin» buyurulmakla, insanın elindeki malın asıl sahibinin Allah olduğu, şu halde Allah’ın malından köle ve cariyelere de vermek suretiyle onların hürriyete kavuşmalarını kolaylaştırmanın dinî, ahlâkî ve ictimaî bir vazife olduğu ortaya konmaktadır. Bu vazife, İslâm’ın, asırlarca uygulanagelen ve bir çırpıda tasfiyesi mümkün olmayan kölelik müessesesini ortadan kaldırmak için almış olduğu bir dizi tedbirden biridir.  

(2)Bu âyet, münâfıkların reîsi Abdullah bin Übey hakkında nâzil olmuştur. O, para kazansınlar diye câriyelerini zinâya zorlardı. (Celâleyn Şerhi, c. 5, 292)  

[3] Efendinin köle veya cariyesi ile azat olunması hususunda muayyen bir para kesişmelerine, kısası kul cinsinin özünü satın alması keyfiyetine «mükâtebe» denir.[4] Veya eda-i mâle kudret, emanet, liyakat.[5] Biraz paradan tenzil edin.[6] Nazm-ı Celîl galib-i ahvale göredir. Çünkü zorlama ancak namuslu kalmak istenildiği zaman vâki olur.[7] Fuhuştan hasıl olan para.  

(Bu, cariyeler iffetli ve faziletli bir hayat yaşamak istemezlerse, fuhşa zorlanacaklardır demek değildir. Denmek istenen, bir cariye kendi iradesiyle ahlâksızlıkta bulunursa, bundan onun sorumlu olduğu ve kanunun yalnızca kendisine karşı uygulanacağıdır. Buna karşı, eğer sahibi cariyeyi ahlâksızlığa zorlarsa, bu durumda sorumluluk onun olur, kanun da ona karşı işleyecektir. Sediyy şöyle diyor: “Bu ayet münafıkların elebaşı Abdullah b. Ubeyy b. Selul hakkında inmiştir. Abdullah b. Ubeyy b. Selul’un “Muaze” adında bir cariyesi vardı. Kendisine misafir geldiği zaman onları onurlandırmak için cariyenin misafirlerle cinsel ilişkide bulunmasını isterdi. Cariye gidip bu durumu şikâyet etti. Bunun üzerine Peygamber cariyenin alıkonmasını emretti. Abdullah b. Ubeyy b. Selul bağırıp çağırarak, “Bizi kim Muhammed’den kurtaracak, cariyelerimizi elimizden alıyor?” dedi. İşte yüce Allah bu ayeti onlar hakkında indirdi.”)  

1 Mükâtebe: İki veya daha fazla kişinin herhangi bir konuda karşılıklı olarak yazışmaları anlamına gelir. Terim olarak ise, “bir köle veya cariyeyi, kölelikten kurtulması amacıyla daha sonra ödenmek üzere belli bir meblağ karşılığında hürriyetine kavuşturmak için yapılan anlaşma ve yazışma” demektir. Mükatebe, köle ile sahibi arasında yapılan bir akiddir. Mükâtebe akdi îcab ve kabulle gerçekleşir. Sahibi kölesine, -“Bana şu kadar meblâğı ödersen, hürsün” der; köle de bunu kabul ederse, mükâtebe akdi gerçekleşmiş olur. Köle bu miktarı ödeyinceye kadar, köle ve hür statüsü arasında bir konum kazanır. Yani hürriyete adım atmıştır, ama kölelikten de tam manâsıyla kurtulmamıştır. Bu akit kölenin veya sahibinin ölümüyle bozulmuş olmaz. Mükâtebe isteği kölenin sahibinden gelebildiği gibi, kölenin kendisinden de gelebilir. Hz. Cüveyriye (r.anha) Beni Mustalık gazasında esir edilip getirildiğinde sahibinden hürriyetini satın alabilmek için, yaptığı kitabet akdindeki meblâğı temin edebilmek maksadıyla Rasûlullah (s.a.v)'in kapısına gelmiş, Rasûlullah da onun azat olmasını sağlamış, kitabet bedelini mihri sayarak kendisine nikâhlamıştır. Mükâtebeye iki tarafın da razı olması şarttır. Zorla, alay kastıyla veya hata ile yapılan kitâbet sahih olmaz.2 Bu âyetten cariyeler iffetli yaşamak istemezlerse fuhşa zorlanabilirler anlamı çıkmaz. Zîrâ İslâm’da fuhşa kesinlikle yer yoktur ve bu açıkça yasaklanmıştır. “Sakın zinaya yaklaşmayın, şüphesiz o, iğrenç bir hayâsızlık ve çok kötü bir yoldur.” (İsra: 32) Bu âyet, Abdullah b. Übey’in zorla zina ettirerek üzerlerinden para kazandığı cariyelerinden iki tanesinin, bu durumu Hz. Peygambere şikâyet etmeleri üzerine inmiştir.  

[3014] Sosyal bir vakıa olarak kucağında bulduğu kölelik problemini halletmek için, Kur’an’ın getirdiği hürriyet alanını genişleten talimatlarından biri (47:4 ve 90:12-13, notlar). Allah Rasûlü ömrünün her yılına bir köle azat etti. Bu teşvikler sahabe arasında öyle yankı buldu ki Hz. Âişe 67, Abbas 70, İbn Ömer 1000, Abdurrahmân b. Avf 30.000 (?) köle azat etti. Miras yoluyla edinilen köle stoku 70 yılda tamamen eritilecektir. Bu veriler ışığında şu hükmü rahatlıkla verebiliriz: Eğer kölelik o noktada bitirilmediyse, bunun sorumlusu, Kur’an’ın hedeflerini es geçen gelenektir. [3015] Zekât verilecekler arasında, özgürlüğüne kavuşturulacak köleler de yer alır (9:60). [3016] Âyetin ilk yarısı “erkek ve kadın köleler” olan ‘ibâd ve imâ’ ile ilgiliydi (32). Son yarısı ise bir başka sınıf olan feteyât (genç, bakire kızlar) ile ilgili. İlim geleneğimizin zıharı yasaklayan âyete ilişkin hayret verici tavrını (Bkz: 58:3’ün notu), genç bakire kızların ebeveynleri tarafından zorla evlendirilmesini yasaklayan bu âyete karşı da aynen görüyoruz. Hemen bir üstte adıyla sanıyla “köle kadınlar” (imâ’) geçtiği halde, feteyât asli anlamından mecazî anlama kaydırılıyor. “İsyan etmek, zorla(n)mak” anlamına gelen el-biğâ’, aynı işleme tabi tutulup, fahşâ ve zinâ anlamına taşınıyor. Oysa ki bu iki kelime aynı âyette yanyana kullanılmaktadır (16:90). Ve erkekler, kadınlar lehine bir Kur’an hükmünün yükünden bir kez daha kurtarılmış oluyor. Geriye kadını, velisinin alıp sattığı mal olarak gören fıkhi bakışaçıları kalıyor (İbret için İbn Teymiyye’nin muhala’a bahsinde dediklerine bkz: M. Fetâvâ c. 32, s.306-307).  

Köle veya cariye efendisine başvurup hürriyetini satın almak istediğini söylerse, efendisi ona ödemesi gereken meblağı bildirip bunu ödemesi halinde hür olacağına dair onunla bir akit imzalar. Bu akde, “mükâtebe” denilir. Bu durumda çalışıp para kazanma imkânı bulması için efendisi ona vakit imkânı da verir. Zekât fonunun sarf edileceği sekiz bölümden biri de “rikab” adı ile bu bölüm olduğundan mükâtibler bu yardımdan da yararlanırlar. Öte yandan bu âyet, Cahiliye dönemine ait fuhuş evleri işletmesini de kesinlikle ilga etmiştir.  

(285) Çalışıp belli bir para ödemek karşılığında hürriyetlerini kazanmak isteyenler. (286) Onların size verecekleri mal veya paradan bir kısmını onlara bağışlayın veya hürriyete kavuşmak isteyen bu insanlara zekattan yardım edin.  

[*] Bakirelerle ilgili müteşâbih âyet: Şu âyet, evlenecek genç kızlara baskı yapılmasını yasaklamaktadır. وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ "Evlenmek isterlerse kızlarınızı, şu hayatın malını arzu ederek aşırı davranışlara zorlamayın." (Nur 24:33) Ayette geçen فَتَيَات = genç kızlar, bakire kızlardır. إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا (in eredne tehassunen) =evlenmek isterlerse, anlamına gelir. تَحَصُّنً = tehassun kelimesinin buradaki anlamı muhsana olmaktır. Muhsana, Nisa 4:24. âyette evli, Nisa 4:25. âyette de namuslu anlamında kullanılmıştır. Gençliğinin baharında olan genç kızlar zaten namuslu olacakları için âyetin anlamı "evlenmek isterlerse" şeklindedir. Bu âyet evlenme ile ilgili olduğundan başka bir anlama çekilmesi imkânsızdır. Eğer kur'ân kavramı bilinebilseydi bu âyete bu anlamı vermek imkânsızlaşırdı. Çünkü Kur'an'da bu anlama çekilebilecek başka bir ayet bulunamaz.  

(7) Zekâtın sarf edileceği yerlerden biri de, özgürlüklerine kavuşmak isteyen köleler olarak bildirilmiştir. 2:177 ve 9:160 ile açıklamalarına bakınız.  

2990 A Muslim marriage requires some sort of a dower for the wife. If the man cannot afford that, he must wait and keep himself chaste. It is no excuse for him to say that he must satisfy his natural cravings within or outside marriage. It must be within marriage. 2991 The law of slavery in the legal sense of the term is now obsolete. While it had any meaning, Islam made the slave's lot as easy as possible. A slave, male or female, could ask for conditional manumission by a written deed fixing the amount required for manumission and allowing the slave meanwhile to earn money by lawful means and perhaps marry and bring up a family. Such a deed was not to be refused if the request was genuine and the slave had character. Not only that, but the master is directed to help with money out of his own resources in order to enable the slave to earn his or her own liberty. 2992 Where slavery was legal, what is now called the "white slave traffic" was carried on by wicked people like 'Abd Allah ibn Ubayy, the Hypocrite leader at Madinah. This is absolutely condemned. While modern nations have abolished ordinary slavery, the "White Slave Traffic" is still a big social problem in individual States. Here it is absolutely condemned. No more despicable trade can be imagined. (R). 2993 I have translated "in" (literally, "if) by "when" because this is not a conditional clause but an explanatory clause, explaining the meaning of "force". "Forcing" a person necessarily means that it is against the wish or inclination of the person forced. Even if they were to give a formal consent, it is not valid because the persons concerned are in (legal, or now) economic slavery. 2994 The poor unfortunate girls, who are victims of such a nefarious trade, will yet find mercy from Allah, whose bounties extend to the lowest of His creatures.