A'raf Suresi 199. Ayet

Yukarıdaki âyetlerde (özellikle 189. âyetten itibaren) tevhid inancı üzerinde durularak –başta Mekke müşrikleri olmak üzere– Allah’ın yarattığı varlık veya nesnelere tanrısal nitelikler yüklemek suretiyle bu yaratıkları Allah’a ortak koşanlar eleştirilip uyarıldıktan sonra bu âyette de ahlâk konusuna geçilmiş ve bütün ilâhî dinlerin üç temel ahlâk kuralına yer verilmiştir: 1. Kolaylık. Sözlükte “bir şeyin en yenisi, en saf olanı, fazlası; kolaylıkla verilebilen, bağışlanabilen” gibi anlamlara gelen âyet metnindeki af kelimesi ahlâk terimi olarak “kötülük ve haksızlık eden, suç veya günah işleyen birini bağışlamak, cezalandırmaktan vazgeçmek” demektir (ayrıca bk. Bakara 2:109). Konumuz olan âyetteki af kelimesine ise tefsirlerde başlıca şu mânalar verilmektedir: a) İnsan ilişkilerinde kolaylık yolunu seçmek, başkalarını külfet ve meşakkate sokacak tutum ve davranışlardan, beklentilerden uzak kalmak (Zemahşerî, II, 110). Ahlâk terimi olarak az önce zikredilen anlamdan da esasen insanları suç ve hataları sebebiyle cezalandırarak sıkıntıya sokmak yerine onları bağışlayarak rahatlatmak demek olduğuna göre bu anlamdaki af da sonuçta kolaylık mânası taşımaktadır. b) Malın ihtiyaçtan fazlasını muhtaçlara vermek. Bu anlamı tercih edenler âyetin, daha sonra gelen ve zekâtın farz olduğunu bildiren başka âyetlerle neshedildiğini ileri sürmüşlerdir. Ancak, diğer birçok müfessir gibi âyeti birinci mânada yorumlayan Fahreddin er-Râzî’ye göre ikinci anlamı tercih etsek bile bundan nesih sonucuna varmak gerekmez; çünkü zekât hakkındaki âyetler malî fedakârlığın asgari miktarıyla alâkalıdır; bu âyette ise zekâtın da üzerinde mal bağışında bulunmak öğütlenmektedir (XV, 95-96; her iki yorumla ilgili rivayetler için bk. Taberî, IX, 153-155). Başkaları karşısında kolaylaştırıcı olmak, suç ve kusurlarını bağışlayarak onları affedip ceza sıkıntısından kurtarmak gibi başkalarına mal yardımında bulunmak da bir fedâkarlıktır. Bu sebeple âyetteki af kelimesinin her iki anlamda da fedakârlığı içerdiğini ve dolayısıyla burada hem insanlara mal yardımında bulunmanın hem de sertlik yerine yumuşaklık ve kolaylaştırıcılığın, Türkçe’deki anlamıyla affın ve hoşgörünün öğütlendiğini düşünmek daha isabetli olacaktır. Râzî âyetin bu kısmını –ilgili âyetlere göndermeler de yaparak (bk. Âl-i İmrân 3:159; Nahl 16:125)– şöyle açıklar: “Kolaylığı seç buyruğu, malî haklarla ilgili her konuda cimrilikten sıyrılmak, insanlarla güzel ahlâka dayalı ilişkiler kurmak, katılık ve sertlikten uzak durmak, işleri kolaylaştırmak, insanları hak dine çağırırken de ince ve yumuşak bir uslûp kullanmak” (XV, 96). 2. İyiliği emretme. “İyi olan” diye çevirdiğimiz ve Türkçe’de “örf” şeklinde telaffuz edilen urf kelimesi, “bilme, tanıma” mânasındaki irfan kökünden bir terim olup, aynı kökten ma‘rûf kelimesi gibi “iyilik olarak bilinen ve benimsenen şey” anlamında kullanılır (Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât, “arf” md.). Râzî de bu terimi, genel bir ifadeyle, “yapılması gerekli olan, yapılması yapılmamasından daha iyi olan her türlü iş” şeklinde açıklamıştır (XV, 96). Buna göre örf kelimesi, sadece yapılması farz olan tutum ve davranışları değil, aynı zamanda mendup olan, dinin özel hükümlerine ve genel amaçlarına ters düşmemek şartıyla aklıselimin ve kamu vicdanının hayırlı ve yararlı görüp âdet haline getirdiği her türlü dinî ve dünyevî konulardaki iyilik ve güzellikleri de içermektedir. Nitekim Taberî de “Allah’ın emrettiği veya mendup saydığı bütün işler örf kapsamına girer. Allah âyette özel bir anlamı tahsis etmemiştir. Doğrusu şudur ki Allah, elçisine –herhangi bir çeşidini ayırmaksızın– genel olarak iyiliği emretme görevini yüklemiştir” diyerek bu hususa işaret etmiştir (IX, 156). 3. Cahillere aldırmamak. Âyetteki cahil kelimesi, bilgisizlikten ziyade saldırganlık, barbarlık, zulüm, haksızlık, küstahlık, inatçılık gibi kötü huylardan oluşan ahlâk bozukluğunu ifade etmektedir (kelimenin bu anlamı için bk. Mâide 5:50; Feth 48:26). Cahillere aldırmamak, onların tuttukları yolun yanlışlığını göstermemek, bozuk inançlarını düzeltme yönünde çaba harcamamak anlamına gelmez; çünkü bu İslâm’ın varlık sebebine ve genel olarak peygamberlerin gönderiliş hikmetlerine aykırıdır. Şu halde cahillere aldırmamanın mânası, insanları hak ve hakikat çizgisine, iyilik ve doğruluk yoluna çağırırken kendini bilmezlerin edep ve ahlâkla bağdaşmayan kötü ve çirkin davranışlarına, küstahça hareketlerine, haksızlıklarına aynıyla karşılık vermemek, bu tür hareketler karşısında öfkeye kapılarak affedici olmaktan, iyiliği emretmekten vazgeçmemek; aksine ısrarla sabırlı, hoşgörülü, kolaylaştırıcı ve bağışlayıcı olmaktır. Taberî’nin kaydettiği bir rivayete göre bu âyet geldiğinde Resûlullah’ın bir sorusu üzerine Cebrâil, “Rabbin sana kötülük edene senin iyilik etmeni, sana vermeyene senin vermeni ve senden uzak kalıp ilgileri koparanlarla senin dostluk ve akrabalık ilişkini sürdürmeni emrediyor” diyerek âyete örnekleme yoluyla açıklama getirmiştir. Aynı müfessirin de belirttiği gibi her ne kadar yüce Allah bu âyette peygamberine hitap etmişse de esasında bütün kullarını eğitmeyi amaçlamıştır (IX, 156).

Bu ve sonraki ayetlerdeki hitap, her ne kadar Hz. Muhammed’e yönelik olsa da amaç, bir davranış modeli olarak bütün müminleri bilinçlendirmektir. Benzer mesajlar: Âl-i İmrân 3:104, 110; Mâide 5:79; A‘râf 7:164; Tevbe 9:71; Hûd 11:116.  

1- Yararlı, güzel, iyi ve hayırlı olan şeylerle. 2- Düşüncesizce hareket eden, nankör, bağnaz kimseler.  

Burada, hitap doğrudan Hz. Peygamber’e yapılıyor olsa da “sen” hitabı Kur’an’a bağlılık gösteren herkese, dolayısıyla her çağda bütün Müslümanlara yöneliktir. Bu ayette, İslam’ı tebliğ için yola çıkanların uygulayacakları metot hakkında adeta yol haritası veriliyor. Öncelikle İrşad vazifesini üstlenen Müslümanın bütün tepkilere karşı vakarlı, anlayışlı, müsamahakâr ve affedici olması gerektiği vurgulanıyor. Çünkü insan, doğal güdü ve sezgileriyle yaşayan diğer bütün yaratıklardan farklı olarak özgür ve ahlaki bir iradeye sahiptir. Dayatma, zorlama ve baskı ile terbiye edilecek bir varlık değildir. Şartlar ne olursa olsun her zaman iyi ve güzel, doğru ve yanlış hoş bir üslupla ona anlatılmalıdır. A. İmran 3:159’da “Eğer sert, katı kalpli biri olsaydın, kuşkusuz çevrenden uzaklaşırlardı” fermanı da kabalık ve baskıdan uzak bir yöntemin insan için en doğru yol olacağını işaret etmektedir. “Cahillerden uzak dur!” emri; onlara temkinli yaklaş, ihtiyatlı davran, meclislerinde fazla kalma, onlarla beraber olma, onların seviyesine inmeyi tevazu olarak görme, onlarla çok konuşma, arkadaşlık kurma, dost olma anlamındadır. Cehalet, kendi bildiğinin dışında bir bilgi ve düzey olduğunu bilmemektir. Cehalet bilmediğini bilmemektir, kindir, inattır, kibirdir, sefalettir, bağnazlıktır, yobazlıktır, vurdumduymazlıktır. Yoksulluğun, karanlığın, şiddetin, nefretin, hasedin en âlâsıdır cehalet. Bu bakımdan Kur’an cahilliği ortadan kaldırmak için seferberlik ilan emiş ve cahil kalan ve kalmak isteyenlerle ilişki konusunda ciddi prensipler ortaya koymuştur. Bunlardan bağlayıcı cümle olarak ayet sonlarında gelenlerden birkaç örnek: “Ben cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım”(Bakara 2:67), “Sakın cahillerden olma!”(En’am 6:35), “Sana cahillerden olmamanı tavsiye ederim!”(Hud 11:46), “Biz cahillerle bir arada olmak istemeyiz”(Kasas 28:55)  

 Bu âyette iyilik olarak tercüme edilen «örf»den maksat, şeriatın ve aklın beğendiği şeydir. Yoksa cahiliye Araplarının rastgele örfü değildir. İslâm onların kötü örflerini kaldırmış, iyilerini de kısmen veya tamamen ibka etmiştir.  

1 Bu, “affa sarıl” ifâdesi; “a- insanlarla ilişkilerinde onlara kolaylık göster, kendilerine zor gelecek şeyleri isteme, b- insanların günahına, kusuruna bakma, c- vergi alacağın zaman halka zorluk vermeyecek şekilde ve havaici asliyelerinin fazlasından al”, diye de anlaşılabilir.2 Örf: Örf: Kelime olarak, iyilik, bilme, tanıma, akıl ve dinin güzel gördüğü şey demektir. Aklın delâletiyle kişilerde yerleşen ve benimsenip, kabul edilen, insanların, diğerine karşı uygulamasını tanıdığı güzelliğini kabul ettiği ve tiksinmediği söz ve fiiller anlamında bir İslâm hukuku terimidir. Örf ve âdet terimleri İslâm hukukunda eş anlamda kullanılır. Örf kelimesi Kur’an ve Sünnette daha çok edilgen sıfat fiil kalıbında “marûf” şeklinde geçer. Marûf; “aklın ve dinin güzel gördüğü şey, iyilik ve ihsan” demektir. Kur’an’da 39 yerde bu şekilde geçmektedir. Örf İslâm’da bir delil ve bir hüküm kaynağıdır. Hz. Peygamber (s.a.v): “Müslümanların güzel gördüğü şey Allah katında da güzeldir” buyurmuştur. (Ahmed b. Hanbel) Kur’an’da bazı konular örfe bırakılmıştır. Mesela, kadının ve çocukların nafakası, sütanneye verilecek ücret, boşanma durumunda verilecek mihir, yoksul velinin yetimin malından yiyebileceği miktar örfen belirlenir. Örf ile emretmek demek, her örfe uymak vaciptir anlamına gelmez. İslâm’a göre halk arasında yaygın bulunan her âdet, örf değildir ve bunların pek çoğu haddi zatında bâtıl şeylerdir. Aslında Peygamberlerin gönderiliş gayelerinin başında, insanları bu bâtıl adetlerden kurtarmak gelir. Buna göre uyulması gereken örf’ün; ya yaratılıştan güzel olması, ya da Allah ve Elçisi tarafından güzel olduğunun belirtilmiş olması gerekir.  

[1313] Mücâhid’in huzi’l-‘afve ibaresine verdiği anlam şudur: “İnsanların yaratılışlarına uygun tavır ve davranışlarından kolay, doğal olanını al” (huzi’l-‘afve min ahlâki’n-nâs ve a‘mâlihim). Taberî de bu anlamı tercih eder. Buhârî’nin Urve’den naklettiği “Allah, Elçisine insanların fıtratlarına uygun davranışlarından kolay olanını almasını emretti” hadisini İbn Kesir bu âyetin tefsiri sadedinde nakleder. Yukarıda sayılan isimlerin bu tercihini bu sûrenin son pasajlarının eksen âyeti olan 172. âyet de desteklemektedir. Bu ibareyi “müşriklere karşı af yolunu tut” şeklinde anlayan yaklaşımı, bu âyetin hemen öncesinde gelen âyetle, müşriklere karşı Allah Rasûlü’nü “Haydi, çağırın Allah’a ortak koştuklarınızı, sonra önüme her türlü tuzağı kurun ve bana göz açtırmayın!” şeklinde meydan okumaya çağıran 195. âyet desteklememektedir. [1314] Cahilîn, lafzen “cehalette ısrar edenler”. Burada ve her yerde cahillerden kasıt düz anlamıyla “bilmeyenler” olamaz. Zaten Allah Rasûlü bilmeyenlere bildirmek için bir bildiriyle (Kur’an) gönderilmiş bir Bildirici (Nebi)’dir. Allah Rasûlü’nün, her şeye rağmen ısrarla “tebliğ etmesi”, “işine bakması”, “yapılanlara aldırmaması”nı emreden âyetlerle birlikte düşündüğümüzde bu âyette ilişiğin kesilmesi emredilen kişilerin tipik özelliği ortaya çıkar: “Haddini” ya da “kendini bilmezler”. Cehalet bu anlamı izleyerek 172, 175 ve 179’da atıf yapılan “fıtratına yabancılaşanları” da kapsar. Mekke toplumunun en bilgili ve kültürlü simalarından biri olan Amr b. Hişam’a (ö. 2:624) “Ebu Cehil” (cehaletin babası) adının verilmesi de bu yaklaşımın bir sonucudur. İ’râda verdiğimiz anlam için bkz: 4:81 ve 53:29, ilgili notlar.  

[*] Bu anlamı, Bakara 2:219. ayetten dolayı tercih ettik. [2] Kendini tutamayan, engelleyemeyen, hakim olamayanlardan.  

1170 Allah comforts the Prophet and directs his mind to three precepts: (1) to forgive injuries, insults, and persecution; (2) to continue to declare the faith that was in him, and not only to declare it, but to act up to it in all his dealings with friends and foes: (3) to pay no attention to ignorant fools, who raised doubts or difficulties, hurled taunts or reproaches, or devised plots to defeat the truth: they were to be ignored and passed by, not to be engaged in fights and fruitless controversies, or conciliated by compromises.