İnşirâh Suresi 6. Ayet

Hz. Peygamber ve arkadaşları Mekke döneminde müşriklerin giderek değişik şekildeki işkencelere kadar varan baskılarından acı çekiyorlardı. Bu durum hem peygamberi hem de müminleri üzüyordu. Yüce Allah resulünü ve müminleri teselli edip gönüllerini rahatlatmak için bu âyetleri indirerek sıkıntılardan sonra ferahlığın ve başarının geleceğini müjdelemiştir. Rivayete göre bu sûre inince Hz. Peygamber, 5 ve 6. âyetlerde güçlüğün yanında kolaylığın da bulunacağının iki defa zikredilmesini göz önüne alarak, kendisine inananlara, “Müjdeler olsun! Size kolaylık geldi; artık bir güçlük iki kolaylığa asla galip gelemez!” buyurmuştu (Muvatta’, “Cihâd”, 6; Taberî, XXX, 151). Oldukça muhtasar ve değişik şekillerde açıklanmaya elverişli olan “O halde önemli bir işi bitirince diğerine koyul” meâlindeki 7. âyetle ilgili olarak çok farklı yorumlar yapılmıştır (meselâ bk. Taberî, XXX, 152; Râzî, XXXII, 7). Bize göre İbn Âşûr’un, âyeti herhangi bir özel iş ve ibadetle sınırlamadan, “Önemli işlerden birini tamamlayınca ardından başka bir işe yönel ki böylece bütün vakitlerini önemli işlerle değerlendirmiş olasın” şeklindeki açıklaması isabetli görünmektedir (XXX, 416-417). Bu yoruma göre âyette Resûlullah’a ve onun şahsında müslümanlara bütün vakitlerini hayırlı ve yararlı faaliyetlerle değerlendirmeleri, ibadet, dua, tebliğ ve irşad gibi dinî faaliyetlerin de; çalışma, üretme, öğrenme-öğretme, yardımlaşma ve dayanışma gibi dünyevî faaliyetlerin de hakkını vermeleri emredilmiştir. Son âyette ise kişinin, gerek çalışmasında gerekse ibadetinde yalnız Allah’a yönelmesi, her işini öncelikle O’nun rızasını gözeterek yapması, ne diliyorsa O’ndan dilemesi, ne istiyorsa O’ndan istemesi emredilmiştir.

Âlusi, Ruh’ül-Meani 30:171,e d-Dürr’ül-Masun 11:46-48  

1 Yani o zorluğa göğüs gerilip aşılırsa o kolaylığa erilir. Çünkü kolaylığın var olmasından herkesin de mutlaka ona ermesi lazım gelmez. O kolaylığa inanıp, o zorluğa önem vermeyip de Allah’ın izniyle sabır göstererek dayanan ona erer. Burada “beraber”, “sonra” manasınadır. Zira zorluk ve kolaylık zıt şeylerden olduğu için bir arada bulunmaları caiz olmaz. Bir yere peş peşe ve ard arda gelirler. Şu kadar ki bir yere varmaları itibarıyla beraber imiş gibi de düşünülebilirler. Bu itibarla “en güzel”i tasdik eden ve ona göre çalışan müminler için her zorlukta iki kolaylık var demektir ki, bunun birine dünya kolaylığı, diğerine ahiret kolaylığı demek uygun olur. Rasulullah (s.a.v) bu âyet inince ferahlık ve neşe içinde gülerek çıkmış, “bir zorluk, iki kolaylığı yenemez, zorlukla beraber bir kolaylık vardır, zorlukla beraber bir kolaylık vardır.” buyurmuştur.  

[5790] Veya fânın talil vurgusuyla: “Demek ki, zorlukla beraber mutlaka tarifsiz bir kolaylık varmış; bundan böyle de zorlukla beraber tarifsiz bir kolaylık mutlaka var olacaktır.” Bu iki âyetin tefsiri sadedinde şu hadis nakledilir: “Bir zorluk iki kolaylığa asla galip gelemez”. Bununla bir dil kuralına atıf yapılmıştır. Kur’an lisanında marife isim tekrar ederse ikincisi birincinin aynı olduğu için ikisi tek kabul edilir, nekira isim tekrar ederse ikincisinin birincisinden farklı olduğu anlamına gelir. Belirli gelen “zorluk” tek kabul edilirken, belirsiz gelen “kolaylık” iki sayılmış, hadiste birin ikiye galip gelemeyeceği vurgulanmıştır (Ferrâ). Zorluktaki belirlilik ahd içinse “bazı zorluklarla birlikte kolaylık var, ama bazılarıyla birlikte yoktur” vurgusu kazanır. Kolaylıktaki belirsizlik de kolaylığın çok çeşitli ve sınırsızlığına delâlet eder (et-Tefsiru’l-Beyani I, 71).  

[*] Bu ayet indiği zaman Peygamberimizin ashabına şu müjdeyi verdiği rivayet edilmiştir: Bir güçlük iki kolaylığı asla yenemez. Taberi.