İsrâ Suresi 12. Ayet

Yukarıda söz konusu edilen vahiy kitabı Kur’an’ın insanlığı kurtarıcı rehberliğinden sonra, burada da muhatabın dikkati kâinat kitabından bir kesite, gece ile gündüzün akışına çevrilmekte; bunun insanlık için taşıdığı değere dikkat çekilmektedir. Gece ve gündüz için “nişan”diye çevirdiğimiz âyet deyiminin kullanılması ilgi çekicidir. Kur’an nasıl âyetlerden oluşuyorsa gece ve gündüz de “iki âyet”tir; Allah’ın varlığı ve birliğini, kudretini, ihsanını gösteren iki işarettir, delildir. “Gecenin nişanını sileriz” ifadesi değişik şekillerde açıklanmıştır. Bir yoruma göre gecenin delili (âyet) karanlık, gündüzün delili aydınlıktır. Buna göre maksat, sabaha doğru giderek gecenin karanlığının silinmesi yani dünyanın aydınlanmasıdır. İkinci bir yoruma göre gecenin delili ay ışığıdır. Ayın ışığının hilâlden başlayıp dolunay olduktan sonra gün geçtikçe azalması ve nihayet gece gökyüzünün karanlığa gömülmesi “gecenin delilinin silinmesi”dir. “Gecenin nişanını sileriz” ifadesinden ayın ışığını güneşten aldığı veya ayın bir zamanlar ışıklı bir yıldız iken daha sonra ışığının silindiği, söndüğü şeklinde anlamlar da çıkarılmaktadır (bk. Ateş, V, 203-204). Ancak, bilimsel araştırmalar çerçevesinde yapılacak yorumların isabet derecesi bir yana, Kur’an için önemli olan, 9. âyette de buyurulduğu gibi insanlığa Allah’ın lutuflarını anlatarak onları en doğru yola, yani İslâm’ın itikadî ve amelî ilkelerini benimseyip yaşamaya yöneltmektir. Buna kısaca hidayet denir. Kur’an’ın bu hidayet verici misyonunu ikinci plana atıp onda bilimsel bilgi arayışına girerek meraklı zihinleri tatmine yönelmek Kur’an’ın istediği şey değildir. Ayrıca âyette öncelikle bundan on dört asır öncesinin insanına hitap edildiğini göz önüne alırsak burada onların anlayabileceği şeylerden söz edildiğini kabul etmemiz gerekir. Buna göre en gerçekçi ve mâkul olan yorum şudur: Gecenin âyeti (nişan) karanlık, gündüzün âyeti de aydınlıktır. Herkesin bilip gördüğü bu iki doğa olayından, insanlığın ve topyekün canlıların sayısız yarar sağladıkları bir düzen çıkaran ise evreni yaratan ve yöneten Allah’tır. Bu yararlardan insanla ilgili olan ikisine âyette işaret edilmiştir. Bunların ilki, gündüz vakti Allah’ın nimetlerini aramak, yani çalışıp rızık temin etmek, ikincisi de gece ve gündüz sayesinde günleri, ayları, yılları sayma yani takvim yapma imkânını elde etmektir.

Benzer mesajlar: En‘âm 6:96; Yûnus 10:5; Rahmân 55:5.  

1- Gösterge, işaret.  

Bir delil olan geceyi giderdik, yahut gecenin delili olan ayın nurunu, güneşe nazaran azalttık. Âyette "tâir" kelimesi geçmektedir ve kuş, uçan anlamına gelir. Cahiliyye devrinde kuşların uçuşundan hükümler çıkarmak, kuşu uçurup sağa doğru giderse hayra, sola doğru giderse şerre yormak, bir gelenekti. Müslümanlık, "tatayyur" denen bu geleneği menetmiştir. Âyette, "Her insanın yaptığı iş" yerine "tâiri" eklemesi vardır ki bu geleneğe işarettir.  

bk. Kur’ân-ı Kerim, 25:61-62; 28:71-73; 36:37-38.  

Bkz. 25:61-62, 28:71-73, 36:37-38Yani “gök cisimlerinin belli yörüngelerde sistematik olarak hareket etmelerini sağladık ki, günlerin, ayların, mevsimlerin ve yılların sayısını ve hesabını yapabilesiniz.” Güneşe bakarak saatin kaç olduğunu, aya bakarak hangi ayda olduğunuzu, mevsimlere bakarak da yılların sayısını bilebiliriz.  

1 Bu iki parantez, âyetin son bölümünde bu mûcizeler açıklandığından ilave edilmiştir.2 Ay da ilk yaratıldığında güneş gibi ışık kaynağı iken, onu tıpkı dünya gibi söndürdük. Şimdi, sadece güneşten aldığı ışığı yansıtmaktadır.3 Konu ilgili olarak Bk. (Yûnus: 5)4 Yani; yaratılış âleminde her şeyi ayırt edip, güneş ile gösterdiğimiz gibi, Kur’an’la da din ve dünyanıza, hayır ve şerrinize ait her şeyi geniş bir şekilde açıkladık. Bu sebeple Kur’an, güneş gibidir. Onun karşısında geçmiş kitaplar ise söndürülmüş ay gibidir yani nesh edilmiştir. (Elmalılı)  

[2235] Veya: “söndürüyor”. Ay’ın sönmeden önce güneş gibi parlak oluşuna ve o zaman Ay’ın gece âyeti olmadığına dair İbn Abbas rivayetine dayanarak. [2236] Veya: “Yılların sayısını ve hesabını yapabilmeniz için”. Parantez içi açıklamalar, hemen arkadan gelen âyetlerle uyumludur. İlk cümlede gece ve gündüz âyetinden, ikinci cümlede gecenin ve gündüzün âyetinden söz edilerek âyet içinde âyete işaret ediliyor. Gündüzü ve gecesiyle bütün bir gün, insanın doğum, ölüm ve tekrar dirilişine bir atıftır. Ay ve güneş, insana bu hakikati gösterdiği için birer “gösterge” (âyet) olarak takdim edilmektedir. [2237] Parantez içi açıklamanın gerekçesini teşkil eden kullu şey’in ile ilgili bkz: 16:89, not 101 [2238] Gece ve gündüz ibrettir: İlki bir adım ötesini göremediğimiz dünyaya, ikincisi her şeyi hakikatiyle göreceğimiz âhirete dair ibret…  

Bu âyetten gece âyetinin, karanlık, gündüz âyetinin de aydınlık olduğu anlaşılır. Karanlık ve aydınlık olayları, Allah'ın kudretinin belirtilerindendir. Abdullah ibn Abbâs ve başka sahâbîlerden gelen rivâyetlere göre gece âyeti Ay, gündüz âyeti Güneştir. Eğer gece ve gündüz âyetlerinden maksat Ay ve Güneş ise,"Gece âyetini sildik" ifâdesinden, Ayın da bir zamanlar Güneş gibi ışık veren parlak bir yıldız iken zamanla ışığını ve ısısını kaybettiği anlamı çıkar. Güneş hâlâ ışık ve ısısını yaymağa devam etmektedir ve bu özelliğini daha çok uzun zaman koruyacaktır. Ancak kıyâmet olayında Güneş de öteki yıldızlar gibi büzülüp karartılacak, ışığını ve ısısını kaybedecektir. Ayın, önceleri Güneş gibi parlak bir yıldız olup sonradan ışığını kaybettiği bilinmiyordu. Bilimsel çalışmaların saptadığı bu gerçeğe Kur'ân, asırlar önce işâret buyurmuştur.  

[1] mubsıraten(مُبْصِرَةً): Hem başka şeyleri hemde kendini gösteren şeye 'mubsir' denir. [2] Gün içinde saatin kaç olduğunu güneşten, hangi ayda olduğumuzu aydan hesaplayabiliriz. Yılların sayısını ise mevsimlerden anlarız. Mevsimler dünyanın güneşe göre 23.5 derece eğik (deklinasyon açısı) olmasından kaynaklanır. Bu eğrilik dolayısıyla dünyanın bazı yerlerinde saat gündüz olmasına rağmen güneş doğmamış veya saat gece olmasına rağmen güneş batmamış(gecenin göstergesi kaldırılmış) olur. Bu gün bile Norveç'te yaşayan insanlar yaz mevsiminde güneş batmamasına rağmen oluşan gece için beyaz geceler tanımlamasını kullanmakta ve ona 'gece' demektedirler. Çünkü gece ve gündüz tıpkı güneş ve ay gibi ayrı birer varlıktırlar(Enbiya 21:33). Mevsimlerin oluşması nedeniyle Allah'ın ikramını (yağmur,toprak,bitki ve hayvan ilişkisi) arayabiliriz. Çünkü tüm canlılar sudan yaratılmıştır (Enbiya 21:30) ve o suyun dünya üzerindeki çevrimi(buharlaşma, yoğunlaşma, yayılma, temizlenme) mevsimler sayesinde olur.  

(2) Yeryüzünde gündüzden söz edebilmek için günışığını dağıtacak bir atmosfer gereklidir. Onun için, yeryüzünün geceleri evvelden beri var olduğu halde, bildiğimiz anlamdaki gündüzler, atmosferin düzenlenmesinden sonra var olmuştur. Bütün bunların bir amaca yönelik şekilde cereyan ettiği, bu amacın da insanı İlâhî nimetlerden yararlandırmak olduğu, Dünyanın yaratılış aşamalarından açıkça anlaşıldığı gibi, âyette de ayrıca hatırlatılmaktadır. Herşey inceden inceye ayrıntılandırılmış, herşey bütün ayrıntılarıyla insanın istifadesine yönlendirilmiştir.