Bakara Suresi 232. Ayet

Câhiliye devrinde daha çok rastlanmakla beraber İslâm’dan sonra da tamamen ortadan kalkmadığı anlaşılan bir âdet ve tutum da boşanmış kadınların başkalarıyla evlenmelerine eski kocalarının, eski kocalarıyla yeniden evlenmelerine de aile büyüklerinin, velilerinin razı olmamaları, bunu engellemeleridir. Bu davranışı bir onur meselesi sayan, kendilerine yakıştıramayan velilere ve eski kocalara Kur’an-ı Kerîm şu uyarıda bulunuyor: Bu kadınların istedikleri, hukuk ve ahlâka da (maruf) uygun bulunan evlilik taleplerini geri çevirmek, evlenmelerini engellemek, dul yaşamalarına veya istemedikleri biriyle evlenmelerine sebep olmak insana onur ve şeref getirmez, nefis terbiyesi ve ruh temizliği sağlamaz; aksine birçok içtimaî ve ahlâkî problemlere, bazan rezaletlere yol açar, ailelere (veli) utanç getirebilir. Onuru, şerefi, ahlâkı nefislerinize ve kontrolsüz duygularınıza uymakta değil, Allah’ın öğütlerine kulak vermekte ve O’nun tâlimatına uygun yaşamakta arayınız.

1- Evlenmeye karar verdikleri kimselerle. Bu kimseler, boşanılan kimseler yani eski eşler değil, evlenmeye uygun görülen kimselerdir.  

(*) Veya ayete bu şekilde meal verilebilir: “Kadınları boşayıp iddetlerini bitirdikleri zaman (kesin boşanma durumuna geldiklerinde) onların kocalarına geri dönmelerini engellemeyin. Eğer kendi aralarında karşılıklı rıza ile anlaşırlarsa.” [Bk. İbn-i Kesir tefsiri]  

Bkz. 2:226, 65:1-2  

 Bu âyetin iniş sebebi, rivayete göre, Ma’kıl b. Yesar’dır. Bu zat, kızkardeşini boşayan kocası onu tekrar almak isteyince buna karşı çıkmış ve mâni olmak istemişti. O esnada bu âyet inmiş, Resûlullah (s.a.) , Ma’kıl’ı çağırmış ve bu âyeti okumuştu. Ma’kıl, «Rabbimin emri benim arzuma uymadı. O’nun emrine rıza gösteriyorum» demiş ve kızkardeşini eski kocasıyla evlendirmiştir. Câbir b. Abdullah hakkında da buna benzer bir olay nakledilir. Ancak her ne kadar nüzul sebebi bunlar ise de âyetin hükmü umumîdir.  

(2)Ma‘kıl bin Yesar (ra) kız kardeşini, Abdullah bin Âsım (ra)’a nikâhlamıştı. Abdullah (ra) onu boşadı. Sonra iddeti içinde tekrar almaya tâlib oldu. Ma‘kıl (ra) buna rızâ göstermedi ve: “Allah hakkı için o artık sana dönmeyecektir!” dedi. Bunun üzerine bu âyet-i celîle nâzil oldu. (Celâleyn Şerhi, c. 1, 282)  

[7] İddetleri bitse.[8] Her biri hukuku akt-ı iltizam ile hüsn-ü muaşeret hâsıl olacak veçhile. Yahut mehr-i misil ile, yahut akt-ı helâl, mehr-i caiz, şuhud-i âdil ile yekdiğerlerini irza etmiş iseler.[9] Ya velilere, ya zevçlere veya herkese hitaptır. [10] Yahut daha nümalı.[11] Allah sizin salâh ve nef'inizi bilir.  

1 Bu parantez âyetin metnindeki (أَزْوَاجَهُنَّ) ifâdesine dayanılarak ilave edilmiştir. Bu hüküm, iki defa yapılabilen “geri dönüşü mümkün olan boşama” (ric’î talak) için, kadının da rızası olmak kaydıyla geçerlidir. Boşama üçüncü defa gerçekleşmişse, artık tekrar dönüş, söz konusu değildir.2 Bu bölüm, “(Ey kocalar!) Kadınları boşayıp da bekleme sürelerini doldurdukları zaman eğer meşru bir biçimde anlaşarak başka kocaya varmak isterlerse, onların evlenmelerine engel olmayın.” diye de anlaşılabilir. 3 İlk iki talakta iddetleri bitip talak “bain” olduktan sonra eski eşleri ile evlenmek isterlerse buna da mani olmayın. İddet bittikten sonra önceki eşin kendiliğinden eşine dönme hakkı kalmaz. Fakat kadının rızasıyla yeniden nikâh kıyılması şartıyla evlenebilirler. Ancak önceden kullandıkları talak hakları yeniden oluşmaz. Buna da hiç kimsenin ve hatta velilerin bile mani olma hakkı yoktur. Yani iki talâkta da böyle eşlerin razı olmaları şartı ile yeniden nikâhlanmaları caizdir. Fakat üçüncüsünde helâl olmaz. 4 Ma’kıl b. Yesar’ın kız kardeşini, kocası boşamış. Kocası kadın, iddetini bekledikten sonra pişman olmuş, yeniden evlenmek istemiş. Buna kadın da râzı olmuş, fakat kardeşi: “o, seni boşadı, sen yine ona varmak istiyorsun, eğer tekrar ona varırsan yüzüm yüzüne haram olsun.” demiş. Rasûlullah, Ma’kıl’ı çağırmış ve bu âyeti okumuştu. Ma’kıl da: “Rabbimin emriyle burnum sürtüldü, Ey Allah’ım! râzı oldum ve emrine uydum.” demiş ve kız kardeşini kocasına nikâhlamış. (Tirmîzî)  

[436] Kadının eş seçme hakkını koruyan bu âyeti, 2:234 ve 24:33. âyetler de destekler. Kur’an zorla evlendirmeyi yasaklamış, fakat gelenek Kur’an’ın etrafını dolanmıştır (Bkz: 24:33’ün notu). Nebevî hüküm de bu doğrultudadır (Ebu Dâvud, Nikâh, 26; İbn Mace, Nikâh, 12). Dönüşü mümkün boşamalarda iddet tamamlandıktan sonra yeni bir nikâh sözleşmesi, ancak kadının rızasına bağlıdır. Geri dönüşlü boşamalarda kadının eşine dönmeme hakkı saklıdır. Makıl b. Yesar boşanan kız kardeşinin eski kocasına dönmesine mani olmuş, âyet bunun üzerine inmiştir (İbn Kesir).  

İddet bitiminden sonra eşler tekrar nikâhlanmak isterlerse, kadının akrabaları eski kocasına dönmesini engellememelidirler. Ayrıca koca da üçüncü kere boşadığı eşinin iddeti dolduktan sonra başka bir erkekle evlenmesine mani olmamalıdır. Ma’kıl ibn yesar’ın eniştesi kız kardeşini boşadıktan sonra tekrar nikahlamak istediğinde o, buna mani olmak istemiş, bu ayet indirilince Allah’ın hükmüne boyun eğmişti.  

[*] Buradaki kelimelere ism-i tafdil anlamı uygun olmadığı için sıfat-ı müşebbehe anlamı verilmiştir.