Âl-i İmran Suresi 110. Ayet

Ümmet kelimesi 104. âyette olduğu gibi burada da “topluma önderlik edecek olan grup anlamında kullanılmıştır (bilgi için bk. Bakara 2:128, 213). Bu âyet, iyilik yolunda insanlığa önder ve örnek olmayı hak eden müslümanların başlıca niteliklerini göstermektedir. Buna göre onlar Allah’a iman ederler. Bunun gereği olarak peygambere, kitaba, âhiret gününde hesap vereceklerine ve diğer iman esaslarına inanırlar. İslâm’ın öğrettiği güzel ahlâka sahiptirler; iyiliği emreder, kötülüğü engellerler ve imanlarının gereğini yerine getirirler. Onlar iyi amel sahibi olmaları, aşırılık ve sapkınlıktan uzak, dosdoğru, adaletli, ölçülü, mûtedil ve dengeli tutum ve davranışları sebebiyle insanlığa örnek ve rehber olmaya hak kazanmışlardır. Nitekim bu ümmet hakkında Bakara sûresinin 143. âyetinde “İşte böylece, siz insanlara şahit olasınız, Peygamber de size şahit olsun diye sizi vasat (örnek) bir ümmet yaptık” buyurulmuştur. Yani yüce Allah müminleri dengeli, uyumlu, mûtedil, hayırlı bir ümmet kılmıştır. Hz. Peygamber güzel ahlâkı tamamlamak için gönderilmiş bir peygamber olduğu gibi (el-Muvatta’, “Hüsnü’l-huluk”, 8), ümmeti de bu ahlâkı yaşamak ve insanlığa öğretmek için görevlendirilmiş en hayırlı ümmettir. Nitekim Hz. Peygamber de ümmetinin “en hayırlı ümmet” olduğunu vurgulamıştır (Müsned, IV, 408; V, 383; İbn Kesîr, II, 77-86). Bu âyetlerde anlatılan vasıfların en hayırlı ümmetin belirgin vasıfları olduğunda şüphe yoktur. Gerçek müminler de bu vasıfları taşımaktadırlar. Bu sebeple Allah, insanlığı hakka davet gibi önemli ve şerefli bir görevi onlara vermiştir. Bu görev daha önce İsrâiloğulları’na verilmişti. Ancak onlar zamanla bozulmuşlar, bu sebeple başarısızlığa uğramışlar ve bu emaneti koruma liyakatini kaybetmişlerdir. O halde müslümanlar, kendilerine verilmiş olan bu şerefli görevin sorumluluğunun bilincinde olmalı ve öncekilerin düştükleri hatalara düşmemelidirler. Âyette belirtilen vasıfları koruyamaz, verilen görevleri yerine getirmezlerse en hayırlı ümmet olma şerefini de yitirirler. Nitekim uzun zamandan beri müslümanlar imanlarının gereğini yerine getirmedikleri için insanlığa rehber olma liyakatini de gösterememişlerdir. Hatta İslâm dünyasının büyük bir çoğunluğu XIX. asır boyunca ve XX. asrın ilk yarısında bağımsızlığını dahi yitirmiş ve gayri müslim milletlerin boyunduruğu altına girmiştir. Onların tekrar üstün konuma gelmeleri ise âyette ifade ve işaret buyurulduğu üzere, imanda, amelde, ahlâkta, ilim ve uygarlıkta ilerleyerek bu konumu hak etmelerine bağlıdır. “Ehl-i kitap da inanmış olsalardı, elbette onlar için daha hayırlı olurdu” diye çevrilen cümledeki “iman”ın içeriği hakkında değişik yorumlar yapılmıştır (Kur’an-ı Kerîm’de Ehl-i kitaba nisbetle kullanılan iman kavramının açıklaması için bk. Bakara 2:62).

Bu cümle Âl-i İmrân 3:104’teki mesajın nasıl anlaşılması gerektiğini yani “iyiliği emredip (öğütleyip) kötülükten engelleme (sakındırma)”nın ve Yüce Allah’a iman edip güvenmenin bir Müslümanlık göstergesi olduğu prensibini içermektedir. Benzer mesajlar: Mâide 5:79; A‘râf 7:164, 199; Tevbe 9:71; Hûd 11:116.,Benzer mesaj: Hadîd 57:26. Bu ayetteki imanla ilgili fiiller “inanmak”tan öte, “güvenmek” demektir. Çünkü burada bahsedilen muhataplar zaten inanmış kişilerdi. İlgili fiiller “inanmak” anlamında kullanılacaksa, “doğru inanmak” anlamında yorumlanmalıdırlar.  

1. Toplum. Topluluk. İnsan soyu. Ümmet, toplum anlamının yanı sıra aynı tür canlı topluluğuna da verilen isimdir. Örneğin kuşlar bir ümmettir. Sözcüğün diğer bir anlamı da “yol”dur. Bu yol, amaçlanmış, hedef olarak belirlenmiş yoldur. Amaç ve inanç birliği, ortak değer yargıları ve aynı uygarlığa sahip olan insan topluluğudur. 2. İyi, doğru, yararlı, güzel olan. Toplumsal uzlaşı ile doğru olduğu kabul gören. 3. Kötü, eğri, zararlı, çirkin olan.  

bk. Kur’ân-ı Kerim, 2:143; 35:32.  

Bkz. 3:104İnsanların iyiliği için hayırlı bir ümmet olarak ortaya çıkacak kişinin her şeyden önce güçlü bir imana, bu misyonun hakkını verebilecek vizyona, ruhi ve fikri olgunluğa, bilgi donanımına sahip olması gerekir. Hayırlı ümmet olmanın birtakım yükümlülükleri ve bunlardan kaynaklanan ciddi sorumlulukları vardır. İyiliği emretmek ve kötülüklerden sakındırmak sadece lafla olacak bir iş değildir. Tebliğde temsil esastır. İyiliği önerirken iyi olmak ve iyiliklerin yanında yer almak, kötülükten sakındırmak için kötü fiillerden uzak durmak, kötülerle ve kötülüklerle mücadele vermek, her daim zulmün ve haksızlığın karşısında olmak gerekir. Hayırlı ümmet, tavır ve davranışlarıyla, söylem ve eylemleriyle insanlara örnek olur, iyiliğin, huzurun ve esenliğin egemen olması için malını, imkânlarını, hayatını ortaya koyar, iyi ve faydalı faaliyetlerde bulunur ve bu tip faaliyetlerin destekçisi olur.  

 Bu âyetin müslümanlarla ilgili ilk kısmı, bazı âlimlerce, icmâ-ı ümmetin, İslâm Dininin hüküm kaynaklarından birisi olduğunu gösteren delilleri arasında zikredilmiştir.  

(2)Bu âyetin tefsîrinde, Hz. Ömer (ra)’ın şöyle dediği rivâyet edilmiştir: “Allah dileseydi اَنْتُمْ [Siz] zamirini kullanırdı, hepimiz bu âyetin içine girerdik. Fakat Allah *****[Siz oldunuz] ifâdesini kullanarak, bu âyeti sâdece Muhammed (asm)’ın ashâbına has kılmıştır. Kim onların yaptığı gibi yaparsa, insanlar için seçilmiş en hayırlı ümmet olur.” (Kenzu’l-Ummâl, c. 1, 238)  

[1] Veya hayırlı ümmet oldunuz.  

1 Burada Muhammed ümmetinin asıl özelliğinin; îmanları ve “emr-i b’il-ma’ruf ve nehy-i an’il-münker” yapmaları olduğu vurgulanmaktadır. Aslında bu görevin, esas itibarı ile yalnız devlete ait olmayıp, tüm Müslümanların bizzat veya dolaylı olarak bununla ilgilenmeleri gerektiği de anlaşılmaktadır. Zâten bir ümmetin hayırlı olmasının, çoğunluğunun ıslahı ile olabileceği ve nitekim diğer kitap ehli olanların bu özelliklerini yitirmelerinin, onların fasıklar olarak yoldan çıkmalarına sebep olduğu da açıklanmaktadır.  

[640] Buradan itibaren sûre, Uhud imtihanı üzerinden İslâm cemaatine hitap ediyor ve evrensel ahlâkî sorumluluğunu hatırlatıyor. [641] Kâne yardımcı fiilinin konumuna göre şu anlamlar da verilebilir: “ümmet idiniz”, “ümmet oldunuz”. Ebu Müslim bu ilâhî hitabı, Allah’ın âhirette yüzü ak çıkan mü’minlere hak ettikleri ödülü muştularken yaptığı hitap olarak alır (Nkl: Râzî). Bu âyet sûrenin 104. âyeti olan “Öyleyse sizler hayra çağıran, meşru ve iyi olanı teklif eden, kötü ve yanlış olandan da sakındıran, (ümmet olmanın gereğini yapan) bir ümmet olun!” emrinin bir devamı olarak anlaşılmalıdır. Orada “olun” diye emredilen hususlar, burada “oldunuz” haberiyle pekiştirilmektedir. [642] İyiyi önerip yanlıştan sakındırma, imanla doğrudan alâkalı Kur’anî bir emirdir (104. âyetle krş.). Bu emir sosyal bünyenin savunma mekanizmasına tekabül eder. [643] Hemen arkadan gelen ibareden de anlaşılacağı gibi buradaki iman, imanın ahlâkî karşılığı olan “güven” vurgusu taşımaktadır.  

Hz. Muhammed ümmetinin ayırıcı özelliği: Tevhid, iyiliği yayma ve kötülüğü önleme olarak bildirilip bu itibarla en hayırlı ümmet vasfını kazandığı vurgulanıyor. İyilik diye çevirdiğimiz ma’ruf İslâm’ın ve aklın meşrû ve makbul saydığı şeydir. Kötülük, yani münker ise İslâm’ın ve aklın gayri meşrû, kötü saydığı şeydir. Bu görev, yalnız yöneticilerin değil, imkânlarına göre bütün müminlerindir. Hayırlı ümmet olmak için, çoğunluğun bu vasfı taşıması gerekir. Ehl-i kitabın kınanmasının sebebi, çoğunluğun kötü tarafta yer alıp, az olan iyilerin de bu görevi terk etmeleri idi.  

[*] Kitaplarında uzman olan kişiler  

(20) Âhirzaman Peygamberinin ümmeti olan biz Müslümanlar, insanlar içinde en hayırlı ümmet olarak nitelendirildiğimiz gibi, bu ümmet içinde de, Kur’ân’ın indiği sırada ona muhatap olanlar, yani, Peygamberimizin Sahâbîleri, ümmetin en hayırlıları oldular. Âyetin her iki şekilde de anlaşılması mümkün olduğu gibi, her iki anlam da kastedilmiş görülmektedir. Ancak, hayırlı ümmetin özellikleri olarak sayılan “iyiliği teşvik, kötülükten sakındırma ve iman” niteliklerini unutmamak gerekir ki, bu âyetin övgüsüne erişebilmek, ancak bu niteliklere sahip olmakla mümkündür.