Şûrâ Suresi 51. Ayet

Cenâb-ı Allah’ın bir insanla ancak burada sayılan yollardan biriyle konuştuğu belirtilmekte, çok yüce ve engin hikmet sahibi olan Allah’ın kelâmının bir insanın hemcinsleriyle konuşması gibi tasavvur edilmemesi gerektiğine işaret edilmektedir (vahyin mahiyeti, çeşitleri ve bu âyette sayılan yolların açıklaması için bk. Giriş; Allah’ın konuşması hakkında bilgi için bk. Bakara 2:253; Nisâ 4:164; A‘râf 7:143).

Genel kabüle göre ayet şöyle tercüme edilmektedir: “Allah bir insanla ancak vahiy yoluyla veya perde arkasından konuşur. Ya da bir elçi gönderip, izniyle ona dilediğini vahyeder.” Ayette [mâ] ve [illâ] edatları kullanıldığından burada “vurgulu” bir anlam kastedilmiştir. Vurgulu bir ifade varsa metinde seçenekler değil, özel bir hakikatin gerçekleşme şekli üzerinde duruluyor demektir. Ayette yer alan [fe yûhıye] ifadesi daha önce geçen [vahyen] kelimesini açıklar durum arz etmektedir. Yani ayetteki mesaj şu şekilde anlaşılabilir: İlâhi kudret vahyederken bu olay manevi bir perde arkasından gerçekleşerek vahiy elçi meleğe ulaştırılmakta, o da ilahi bildirimleri muhataplarına iletmiş olmaktadır. Bağlaçlara “yani” yerine “veya” anlamı verilen geleneksel kabule göre farklılık arz eden yaklaşımımızın gözardı edilmemesi gerektiği kanaatindeyiz. Yüce Allah her konuda olduğu gibi bu konuda da gerçeği bilmektedir.  

[526] Vahy kelimesinin anlamı hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XVII, 266-268.  

1- Bu ayete; Allah'ın bir beşere, “vahiy yolu ile”, “perde arkasından” ve “elçi göndererek” olmak üzere üç ayrı şekilde vahyi ilettiği şeklinde anlam verilebileceği gibi; vahyin tek yolla, o da: “Vahiy yolu ile; yani perde gerisinden, yani resûl göndererek.” şeklinde anlam vermek te mümkündür. Buna göre ayette, vahyedilme çeşitleri değil, vahyedilme biçimi anlatılmaktadır.  

"Perde ardından" sözüyle ses kastedilmede ve sesin sahibinin görülmediği anlatılmadadır.  

(*) Burada “ew”, “we” manasındadır. “We” de atf-ı tefsir içindir. Çünkü Allah, melekleri kendisine perde ederek, onlar vasıtasıyla insanlarla konuşur. Demek perdeden maksat, meleklerdir. Demek bu cümle, bir evvelki cümlenin açıklamasıdır.  

Burada, Allah’ın insanla konuşmasının ancak vahiy yoluyla ya da perde arkasından duyurma veya bir elçi (Cebrâil) vasıtasıyla mümkün olabileceği anlatılıyor. Kur’an’ın muhtelif yerlerinde vahiyle ilgili ayetlere baktığımızda; Allah’ın resullere (Nisa, 4:163), meleklere (Enfal, 8:12), semaya (Fussılet, 41:12), Hz. Musa’nın annesine (Taha, 20:8 ve Kasas, 28:7), Hz. Meryem’e (A. İmran, 3:45, 46, 47), havarilere-Hz. İsa’nın arkadaşlarına- (Maide, 5:111), arıya (Nahl, 16:68) vahy ettiğini görürüz. Ancak bu vahiyler mahiyet bakımından birbirlerinden farklıdır. Ayette geçen “vahy” kelimesine “ilham etmek, bildirmek, işaret etmek” gibi manalar vermek daha doğru olur. Çünkü ıstılah anlamdaki vahiy, Allah’ın resullerine has bir keyfiyet iken, “ilham” daha umumî bir karakter taşır.  Nitekim En’am 6:112’de bu görüşü doğrulayan ifadeler bulunmaktadır. Bilimsel araştırmalarla birtakım icatlar gerçekleştirenler hep Allah’ın ilham etmesiyle bunları gerçekleştirmektedir. İşte bu ayette geçen “vahy” terimi peygamberlerin dışındaki insanlar için “ilham” anlamında kullanılmıştır.  

 Vahyin geliş şekillerinin belirtildiği bu âyete göre vahiy, kalbe ilham veya Cenab-ı Hakk’ı görmeksizin perde arkasından konuşma ya da vahiy meleği (Cebrail) aracılığıyla kelâm işitmek suretiyle de gerçekleşmektedir.  

(1)Burada geçen vahiyle konuşmaktan murâd, ilhamdır. Perde arkasından konuşmaktan murad ise, Hz. Mûsâ (as)’ın mazhar olduğu gibi, Allah’ın kelâmını işittiği hâlde Zât-ı İlâhî’yi görmemesidir. (Nesefî, c. 4, 163)“Mâdem bu cismânî âlem-i şehâdette (şu dünya hayâtında), bu kadar ziynetli ve san‘atlı hadsiz masnu‘larıyla(san‘at eserleriyle) kendini tanıttırmak isteyen ve bu kadar tatlı ve süslü ve nihâyetsiz ni‘metleriyle kendini sevdirmek isteyen ve bu kadar mu‘cizeli ve mahâretli hesabsız eserleriyle gizli kemâlâtını bildirmek isteyen ve bu arzuyu, kavilden (sözden) ve tekellümden (konuşmaktan) daha zâhir (görünür) bir tarzda fiilen isteyen ve hâl diliyle bildiren bir Zât, perde-i gayb (gayb perdesi) tarafında bulunduğu bilbedâhe (açıkça) anlaşılıyor. Elbette ve her hâlde, fiilen ve hâlen olduğu gibi, kavlen ve tekellümen dahi konuşur, kendini tanıttırır, sevdirir. (...) Gāyet kuvvetli bir tezâhürâtla (nümûnelerinin görünmesiyle) vahiylerin hakīkati, âlem-i gaybın (gayb âleminin) her tarafında her zamanda hükmediyor. Kâinâtın ve mahlûkātın (yaratılmışların) şehâdetlerinden çok kuvvetli bir şehâdet-i vücud ve tevhîd (Allah’ın varlığına ve birliğine delil olma), Allâmü’l-Guyûb (gaybları bilen Allah)’dan -vahiy ve ilham- hakīkatleriyle geliyor. Kendini ve vücud ve vahdetini (varlığını ve birliğini), yalnız masnu‘larının şehâdetlerine bırakmıyor. Kendisi, kendine lâyık bir kelâm-ı ezelî ile konuşuyor. Her yerde ilim ve kudretiyle hâzır ve nâzır (görücüdür), kelâmı dahi hadsizdir ve kelâmının ma‘nâsı onu bildirdiği gibi, tekellümü dahi, onu sıfâtıyla bildiriyor. Evet, yüz bin peygamberlerin (aleyhimüsselâm) tevâtürleriyle ve ihbârâtlarının (haber vermelerinin) vahy-i İlâhîye mazhariyet noktasında ittifaklarıyla ve nev‘-i beşerden ekseriyet-i mutlakanın tasdikgerdesi (kabûl edilmiş) ve rehberi ve muktedâsı (imamı) ve vahyin semereleri ve vahy-i meşhûd (görünen bir vahiy) olan kütüb-i mukaddese ve suhuf-ı semâviyenin (mukaddes kitaplar ve sayfaların) delâil ve mu‘cizâtlarıyla, hakīkat-i vahyin tahakkuku ve sübûtu bedâhet derecesin(dedir).” (Şuâ‘lar, 7. Şuâ‘, 114)  

[3] Yani ilham ve rüya ile. Hazret-i İbrahim'de, Hazret-i Musa'nın validesinde olduğu gibi.[4] Bâzı kurenasına perde ardından söyleyen padişahın hâlini temsil ediyor. Yani sözünü işitir, amma kendisini görmez. Hazret-i Musa'da olduğu gibi. Veya melek vasıtasiyle işitir.[5] Umumi surette enbiya-i kiramda olduğu gibi.[6] Mahlûkatının sıfatından münezzehtir.  

1 Vahiy üç çeşittir: a- Doğrudan doğruya vahiy. (Bu vahiy, Peygamberlere ve Hz. Mûsa’nın annesinde olduğu gibi diğer insanlara da yakaza halinde veya rüyada gelebilir. Bu tür vahiy gıyaben ve vasıtasızdır. Peygamberler dışında bu tür vahiyle muhatap olanlar Allah’ın sevdiği kulları olabilir ama asla ve asla peygamber olamazlar.) b- Perde arkasından gelen vahiy. (Hz. Mûsa’ya doğrudan işittirmek şeklinde, Peygamberimize de bazen çan sesi şeklinde geldiği gibi.) c- Melek vasıtası ile gelen vahiy. (Peygamberlere gelen vahiyler genellikle bu şekilde olur ve vahiy meleği de genellikle Cebrail’dir. Cebrail bazen insan veya başka şekillerde de gelebilir.) Peygamberlerden başkalarına gelen vahye genellikle “ilham” denilir ve bu ilhamlar başkaları için de kendileri için de asla “ilim sebebi ve din” olamaz. Bu sebeptendir ki, Kur’an’da kendilerine vahiy gelen Hz. Meryem ve Musa (a.s)’ın annesinden peygamber olarak bahsedilmemiştir. Bu konu bazı tasavvuf ekolleri tarafından; “birilerine gaibten sesler gelmesi, murakabe halinde bir kısım ledünnî bilgilere ulaşması ve hâşâ Allah’la konuşmaları…” şekillerinde ustaca manevralarla istismar edildiğinden buna çok dikkat edilmelidir. Zira Allah, sevdiği veya yardıma muhtaç kullarına ilham ve ikramda bulunabilir. Bu Allah’ın bir lütfu ve ikramıdır. Ancak olayın sahnedeki sihirbaz yarışlarına, hokkabaz oyunlarına benzetilmesi ve ilham alma hususunda Peygamberlere gelen vahyin mahiyetinin kat kat aşılması, ğayb’den haberler vermeye başlanmasının söylenmesi, İslam’la alakası olmayan mistik Yunan ve Hind maskaralıklarıdır.  

[4359] Veya mânın soru anlamıyla: “Ölümlü insanın nesi var da, Allah kendisine (doğrudan) konuşsun?” Fakat istisna varsa soru olmaması esastır. [4360] Âyetin konusu Allah-Peygamber ilişkisi değil, Allah-insan ilişkisidir. Zira âyette “hiçbir rasul” denilmiyor, “hiçbir beşer” deniliyor. Vahy, konuluşu itibarıyla “işaret dili, söz dışı bir yöntemle hızlı iletişim” anlamına gelir (19:11). İşaret, simge, sembolik dil, yalınkat ses, yazı vahyin araçlarındandır. Vahiy, kaçınılmaz olarak iki özelliğe sahip olmalıdır: süratlilik ve gizemli bir gizlilik. ‘Konuşma’nın bu türü uyku, uyanıklık ya da ikisinin ortasında aracısız kalbe ilka edilen saf ilâhî ilhamı ifade eder (Râğıb). Vahyin bu şekli Musa’nın annesine vahiy gibi ilham ile, arıya vahiy gibi fıtrata nakş ile de gerçekleşebilir. Vahiyde lafız-mana ilişkisi ve bunların mahiyetleri etrafında farklı görüşler ileri sürülmüştür (Bunların derli toplu bir özeti için bkz: İbn Âşûr). Mâna ve lafzı birbirinden ayrı düşünmek, ruhu cesetten ayrı düşünmek gibidir. Vahiy, mâna tohumunun kalp toprağına vasıtalı ya da vasıtasız ekilmesidir. Bu tohum orada lafız halinde yeşerir ve oradan da dile dökülür. Bu anlamda vahiy, başı gökte ayakları yerde ilâhî bir hitaptır. Ama her şeyden öte vahiy, kaynağı ve mahiyeti itibarıyla gaybî bir hakikat, hedefi itibarıyla aklî bir gerçekliktir. Kaynağını mâna, hedefini lafız temsil eder. Vahye dair ayrıntılı tahliller için bkz: 53:4, not 2; 99:5, not 6. [4361] Hz. Mûsa’ya Tur’da geldiği gibi. Bu, ses ve kulak aracılığıyla alınan vahiy olsa gerektir. [4362] Buradaki bağlacın tahyir değil tefsir olması durumunda, sonraki cümle bir öncekini açıklar. Bu durumda âyette Allah’ın insanla konuşması üç değil iki şıkla açıklanmış olur. [4363] Birinci maddedeki vahyden ayırmak için üçüncüye îhâ denilmiştir. [4364] Yani: Vahiy meleği Cebrail vasıtasıyla ilâhî vahyi iletmek suretiyle... Allah Rasûlü’ne bu üç sûrette de vahiy gelmiş olmalıdır. Allah’ın konuşmasıyla ilgili bkz: 2:253; 4:164; 7:143. Birincisi görüntü ve ses olmaksızın doğrudan kalbe ilham ve ilka yoluyla, ikincisi görüntüsüz olarak ses yoluyla (bunun Cebrail’in sesi olabileceğiyle ilgili bkz: 19:24; 27:8; 28:30), üçüncüsü görüntülü ve sesli bir bildirim şeklinde anlaşılabilir.  

[1] Bu Allah'ın her insana yaptığının iyi veya kötü olduğunu ilham etmesidir. (Bkz. Şems 91:8) [2] Musa (a.s.) 'a Tur dağı civarından ağaç arkasından Allah tealanın seslenmesi gibi (Bkz. Kasas 28:30) [3] "Allah gizli bilgilerini sizinle paylaşmaz. Onun için uygun gördüğü bir elçisini seçer. Siz, Allah'a ve elçilerine inanıp güvenin. Eğer inanıp güvenir ve kendinizi korursanız büyük bir ödülü hak edersiniz." (Al-i İmran 3:179)