Câsiye Suresi 13. Ayet

Yine kâinat kitabına dönülmekte, deniz, kara ve göklere dikkat çekilerek hem bunların yaratanı bulduran bir gözle okunmasına hem de buralardan insanlara sunulan nimetler sebebiyle Allah’a şükredilmesine yönlendirme yapılmaktadır. Araya yerleştirilen 6-11. âyetlerde Kur’an’a dikkat çekilmesi, onun öneminin ve niteliklerinin açıklanması, dolaylı olarak “doğru düşünme, nimetlerden hakkıyla yararlanma ve onları lutfeden Allah’a şükretme vazifelerini yerine getirmek için” insanların, Kur’an’ın rehberliğine muhtaç olduklarının altını çizme amacına yöneliktir. Mümin hem aklını ve duyu organlarını kullanarak kâinat kitabını okuyacak, hem de Kur’an’ı okuyarak ilâhî irşattan istifade edecektir; bu takdirde iki kanat elde edilmiş olacak, tek kanatla ulaşılması mümkün olmayan bilgi ufuklarına, aşkın hedeflere ulaşılacaktır.

1- Göstergeler, kanıtlar.  

bk. Kur’ân-ı Kerim, 16:53.  

Öyle ya, Allah göklerde ve yerde olan her şeyi insanın emrine niçin vermiştir. Düşünen ve aklını işleten bir insan bu sorunun cevabını aramaz mı? Madem insanın diğer canlılardan bir farkı olmayacaktı, onun hayatı da diğer canlıların hayatı gibi yemek içmek ve yatmaktan ibaret olacaktı o taktirde neden diğer canlılardan farklı kılınmıştır? Düşünmemiz gerekmez mi?  

1 (جَمِيعًا مِنْهُ) ifâdesindeki (مِنْ) harf-i cerrini Hıristiyanlar ve bazı sufi ekolleri “ba’ziyyet bildirir” şeklinde anlayarak; Hıristiyanlar; “Hz. İsa’nın Allah’ın bir cüz’ü olduğuna, vahdet-i vücutçular da kendi bâtıl düşüncelerine” delil gibi göstermeye çalışmışlardır. Aslında (مِنْهُ) ifâdesi (سَخَّرَ) fiilinin (تَسْخِيرًا كَائِناً مِنْهُ) şeklindeki takdiriyle mutlak mef’ulü olur. Yani boyun eğdirme, insanların ve varlıkların sebebiyle değil “bizzat Allah’ın insanlara bir lütfundan” dolayıdır. Yoksa bu âyeti, “göklerde ve yerde kendisinden bir parça olan bütün varlıkları” şeklinde anlamak mümkün değildir. Ayrıca (جَمِيعًا مِنْهُ) ifâdesindeki (مِنْ) i’rab yönüyle; hâl olarak düşünülürse anlamı: “O Allah, bütün bu eşyayı Kendi katından meydana gelmiş olarak emrinize amade kıldı” şeklinde olur. 2 (وَسَخَّرَ لَكُمْ) ifadesi; “sizin emrinize verdi” veya “sizin için boyun eğdirdi” şeklinde tercüme edilebilir. Bu tercümenin ikisi de, insanların bütün her şeyden daha önemli olduğunu ifade eder. Çünkü bütün gökler ve yerdeki eşyanın insana boyun eğmesi, insanın hepsine hâkimiyetini ve üstünlüğünü ifâde edeceği gibi insan için boyun eğdirilmiş olması da insanın; “yaratılışın hedefi” olmasını ifâde eder. Her iki durumda ise insan, diğer varlıklardan daha gelişmiş bir şekilde yaratılmıştır. İnsanın iki yönü vardır. Birisi fizikî, birisi de rûhî yönüdür. Fizikî yönüyle açıkça biliniyor ki insanın yaratılışı gökler ve yerin yanında bir zerre denemeyecek kadar küçüktür. Allah tarafından “içine ruhumdan üflediğim” ifadeleriyle yüceltilmiş olan insan ruhu, âlemlerin diğer canlı ve cansız cisimlerinin sahip olmadığı yüksek bir kapsamlılığa sahiptir. İşte bu âyette açıkça ifâde edilen “itaat ettirme” de bu yönüyledir. İnsanın bir bakışla yer ve gökten ne kadar geniş bir sahayı görebildiği göz önünde bulundurulursa bu “itaat ettirmenin” bir anı düşünülmüş olur. Bu âyetin, bilhassa tefekkür âyeti olmak üzere seçilmiş olması da gösterir ki buradaki genel itaat ettirmeden maksat, ruhî yönden itaat ettirmedir. Fiilen itaat ettirme ise onun bir neticesi olarak meydana gelir. 3 Yani başka birinin tavassutuyla değil, yalnız Kendisinin yaratma ve emrinize âmâde kılma arzusuyla, Zatından bir lütuf olmak üzere onların tamamını sizin istifadenize ve hizmetinize sundu. Bunda tefekkür edecek bir toplum için; Allahu Teâlâ’nın insan üzerindeki nimetinin çokluğuna, insana olan ikramının önemine ve insanın Allah’tan başkasına kulluğunun câiz olamayacağına delâlet eden birçok âyetler vardır.  

[4476] Bunu hem eşyaya yasalar koyarak hem de insanı eşyanın yasalarını keşfedecek üstün bir kabiliyetle donatarak yapmıştır.  

[*] إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [يس : 82]