Hucurât Suresi 11. Ayet

Araştırmadan inanıp hüküm vermek, mâsum insanlar hakkında kötü kanaate sahip olmak ve kötü davranışta bulunmak, haksızlıklar karşısında pasif kalmak, hakkın yerini bulması ve adaletin gerçekleşmesi için çaba harcamamak gibi toplumda barışı, düzeni, birlik ve beraberliği, kardeşçe dayanışmayı olumsuz etkileyen davranışlardan birkaçına yukarıda geçen âyetlerde temas edilmişti. Aynı sonuçları doğuran ve öteden beri topluluklar içinde çokça görülen bazı hatalara da bu ve sonraki iki âyette, bazı uyarılarla birlikte yer verilmiştir. İnsanları alay etmeye iten psikolojik faktörler içinde büyüklenme, kendini beğenme, karşısındakini küçük ve kusurlu görme gibi hal ve duygular da vardır. Sırf gülüp eğlenmek için bir kimse ile alay edilmiş olsa bile alay konusu olan şahsın buna lâyık görülmesi ve aşağılanması söz konusudur. Bir kimse, toplum içinde yükselen değerlere göre –bu değerleri ölçü olarak alanlar bakımından– ikinci sınıf, “değersiz ve önemsiz” görülebilir, ama evrensel değerler ve konumuzla ilgili olarak da dinî ve mânevî değerler söz konusu olduğunda aynı şahıs önemli ve değerli olabilir; hele Allah nezdinde kimin nasıl değerlendirildiğini tam olarak bilmek mümkün değildir. İnsanları küçümseyenler, alay edenler, aşağılayıcı, küçümseyici lakaplar takanlar işin bir de bu yönünü düşünmelidirler. “Birbirinizi karalamayın” şeklinde tercüme ettiğimiz cümlenin lafzî karşılığı, “Kendinizi karalamayın” şeklindedir. Müminlerin kardeş olduğu ilân edildikten sonra birinin diğerini karalaması, kişinin kendini karalaması gibi kabul edilmiştir. Meâldeki “karalama”nın Arapça karşılığı lemzdir. Bu kelimenin mânası ise “el ve dil ile, kaş göz işaretiyle bir kimseyi aşağılamak, küçük düşürmek, şeref ve haysiyetine leke sürmek”tir. Allah’a iman edenler böyle bir haksızlığı, öz kardeşleri gibi olan dindaşları bir yana düşmanlarına bile yapamazlar. Bir başka kötü alışkanlık da insanları onların hoşlanmadıkları, kendilerini küçük düşüren, üzen nitelik ve lakaplarla anmaktır; “kör, topal, kambur, cüce, sırık, şapşal ...” bu lakaplara bazı örneklerdir. Ancak insanların tanınmasını sağlayan ve onları üzmeyen, alışılmış bazı lakaplar bu yasağın dışındadır; “Topal Osman, Uzun Hasan” gibi. Ashaptan bazılarının, günahkâr iken tövbe etmiş, hıristiyan veya yahudi iken müslüman olmuş kimseleri eski aidiyetleriyle nitelemeleri ve anmaları, bu cümlenin nüzûl sebebi olarak zikredilmiştir. Tövbe sâbıkayı sildiği için bir kimseyi eski haliyle anmanın hem din hem de ahlâk yönünden tutarsızlığı, anlamsızlığı açıktır. “İman ettikten sonra fâsıklıkla anılmak ne kötüdür!” cümlesi iki şekilde anlaşılmaya müsaittir: 1. Yasaklanan fiil ve davranışları işleyenler fâsık (günahkâr, yoldan çıkmış) olurlar; bu nitelik de bir mümine yakışmaz. 2. Bir kimse iman ve tövbe ettikten sonra onu yine eski dini ve günahı ile anmak çirkin, yersiz ve yakışıksızdır.

Bu ifade müslümanların birbirlerini kendileri gibi görmeleri gerektiğini öğretmektedir. Bu ayetten birini küçük görmenin aslında kendini küçük görmek anlamına geldiği mesajını çıkarmak mümkündür.  

[574] Alay, ayıplama, zan ve gıybet hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XVIII, 176-181.  

1- Yaptıklarından vazgeçmezse.  

Bkz. 104:1“İnandıktan sonra (kişinin) adının kötüye çıkması, fasık damgası yemesi ne kötü bir şeydir” ifadesi, alay etmek, küçümsemek, çirkin lakaplar kullanmak gibi insanları küçük düşüren, onurunu kıran ve toplumda itibarlarını yaralayan fiilleri gerçekleştirenlerin fasık olacağı anlamındadır.  

 Erkeklerin ve kadınların birbirleriyle alay etmemeleri, birbirlerini ayıplamamaları ve kötü lakap takmamaları istenmekte, bunları yapmanın yoldan çıkma anlamına gelen fâsıklık olduğu hatırlatılmaktadır.  

[2] Mü'mine çıfıt ve gâvur diyerek fasık olmak, yahut mü'mini çıfıt, gâvur diye çağırmak  

1 Alay etmek: Küçük görmek ve gülünecek şekilde ayıp ve noksanı ile anmaktır. Kişinin bir kısım işini veya sözünü hikâye, işaret, îma ile yahut konuşmasına, işine, her hangi bir kusuruna veya suratına gülmek ile de olur. Diğer bir tarife göre bir şahsı huzurunda gülünecek şekilde sözle veya fiille tahkir etmektir. (Kurtubî)2 Ayetin baş tarafında erkelere söylenenler ile kadınlara söylenenler aynı şeyler olunca ayetin tercümesinde bu tekrara yer verilmemiştir.3 Lemz: Dil ile ayıplamak ve kötülemek demektir. Burada iki mana vardır: 1. Mü'minler hepsi bir nefis gibi olduklarından bir mü'mini ayıplayan kendi nefsini ayıplamış gibi olur. 2. ayıplanacak şey yapan kendi nefsini ayıplamış olur. Birinciye göre mana: Müslümanları ayıplamayın, kötülemeyin ki kendi nefsinizi ayıplamış olursunuz. İkinciye göre mana: bir mü'mini eğlenmek gibi ayıplanacak, kendinize leke olacak şeyler yapmayın ki kendinizi ayıplamış, lekelemiş olmayasınız demektir. Birinci mana, kardeşlik nokta-i nazarından daha samîmî, ikinci mana ızzet-i nefis yönüyle daha nezihtir. (Elmalılı) 4 Lâkab: Bir insanı övmeyi veya kötülemeyi işaret eden isim veya sıfattır. Kötülemeyi işaret eden lakaplar çirkin lakaplardır. Lakaplarla da atışmayın demek; birbirinize hakaret ve ayıplama ifade eden veya çağrıştıran kötü lakap takarak da çağrışmayın demektir. Nebz ise örfte kötü lakap takmak manasına olduğu için burada yasaklanan lakaplar kötü lakaplardır. Yoksa muhatabı; haliyle mütenasip olarak övgü, hürmet ifade eden güzel lakaplarla yadetmek yasak değildir. Hz. Peygamber (s.a.v): “Mü'minin mü’min kardeşi üzerindeki hakkından birisi de onu en sevdiği ismiyle çağırmasıdır.” buyurmuştur. Hz. Ebu Bekir “Atîk ve Sıddîk”, Hz. Ömer “Fâruk”, Hz. Hamza “Esedullah”, Hâlid b. Velîd “Seyfullah” lakaplarıyla meşhurdurlar.5 Bu bölüm, “kendi kendinizi ayıplamayın ve (kötü) lakaplarla çağırmayın” diye de tercüme edilebilir. 6 Bu âyetin nüzulü hakkında bir kaç olay vardır: 1. Beni Temîm kabilesinden bir topluluk, Bilâl-i Habeşî, Habbab, Ammar, Suheyb, Ebu Zerr, Sâlim ve Huzeyfe (r.anhüm) gibi zevat ile alay etmişlerdi. 2. Hz. Aişe (r.a.)’dan: “Zeyneb binti Huzeymet’el-Hilâliyye’yi kısalığından dolayı eğlenmiştim. Hz. Aişe ile Hz. Hafsa, Ümmü Seleme’yi kısa diye konuşmuşlardı. 3. İbnü Abbas’tan: Hz. Safiyye binti Huyey Rasulullah’a gelmiş ve kadınlar bana: “Ey Yahudi kızı Yahudi! Diye söz atıyorlar” demişti. Rasulullah da ona: “Sen, babam Harun, amcam Musa, kocam da Muhammed diye, niye demedin?” buyurmuştu. 4. Sâbit b. Kays’ın kulağı biraz az duyardı. Rasulullah’ın meclisine geldiği vakit sahabe, işitsin diye ona yer açarlardı. Bir gün mescide gelmiş ve: “açılın” diyerek Rasulullah’ın yanına kadar varmıştı. Bir zata: “çekil” dedi, o da aldırmayınca: “bu kim?” dedi. O zat da: “Ben filânım” deyince Sâbit: “Hayır sen filân kadının oğlusun” diye Cahiliyye’de ayıplanan bir kadının adını söyledi. Adamcağız çok mahcup oldu. Bu âyet nâzil olunca Sâbit: “bundan sonra kimseye karşı soy-sop ile iftihar etmem” dedi. 5. Ebu Cehil’in oğlu İkrime Müslüman olmuştu. Bazı kimseler ona: “Bu, bu ümmetin Firavunu’nun oğlu” demişlerdi. Bu da onun gücüne gitmiş ve Rasulullah’a şikâyet etmişti.  

[4643] Lafzen: “kendinizi”. Bu, hem “mü’minler bir bedenin organları gibidir, bedene ait bir organı karalayan kendisini karalamış olur” anlamına hem de “birini karalamak gibi kötü bir şey yapan, aslında kendini karalamış olur” anlamına gelir. [4644] Zımnen: “iman sâbıka bırakmaz” anlamına gelir. “İslâm kendisinden öncesini kesip atar” hadisi bu ilâhî tavsiye ışığında söylenmiştir. Hem birini imanından sonra önceki hayatında yaptığı kötülükle anmayı hem de âyetin kınadığı şeyleri yapanların kötü anılacaklarını ifade eder.  

İnanana "fâsık!" demek.  

4929 Mutual ridicule ceases to be fun when there is arrogance or selfishness or malice behind it. We may laugh with people, to share in the happiness of life: we must never laugh at people in contempt or ridicule. In many things the may be better than ourselves! 4930 Defamation may consist in speaking ill of others by the spoken or written word, or in acting in such a way as to suggest a charge against some person whom we are not in a position to judge. A cutting, biting remark or taunt of sarcasm is included in the word lamaza. An offensive nickname may amount to defamation, but in any case there is no point in using offensive nicknames, or names that suggest some real or fancied defect.They ill accord with the serious purpose which Muslims should have in life. For example, even if a man is lame, it is wrong to address him as "O lame one!" It causes him pain, and it is bad manners. So in the case of the rude remark, "the black man".