Konu başlığında yer alan muhayyerlik iki türlüdür: Meclis muhayyerliği, şart muhayyerliği. Sa'leb'in Mufaddal İbn Seleme'den rivayet ettiğine göre "iftirak" sözle ayrılma "teferruk" ise bedenen ayrılmadır. İbn Ömer'in fiili, onun hadiste geçen ayrılmayı bedenen ayrılma olarak gördüğünü göstermektedir. Hadisten anlaşıldığına göre akit meclisi devam ettiği sürece alıcı ve satıcının her biri, akdi devam ettirip ettirmeme konusunda seçim hakkına sahiptir.
باب: إذا لم يوقت في الخيار، هل يجوز البيع. 43- Muhayyerlik İçin Bir Süre Belirlenmediğinde Satım Akdi Geçerli Olur Mu? حدثنا أبو النعمان: حدثنا حماد بن زيد: حدثنا أيوب، عن نافع، عن ابن عمر رضي الله عنهما قال: قال النبي صلى الله عليه وسلم: (البيعان بالخيار ما لم يتفرقا، أو يقول أحدهما لصاحبه اختر). وربما قال: (أو يكون بيع خيار). Bu bölümde, alıcı ve satıcının muhayyerlik için bir süre belirleme meleri konusu ele alınmaktadır.
Buharî konu başlığı ile şart muhayyerliği konusunda geçen görüş ayrılığını işaret etmektedir. Şafiîlere ve Hanefîlere göre muhayyerlik üç günden fazla ola maz. İbn Ebî Leyla, Ebu Yusuf, Muhammed, Ahmed İbn Hanbel, Ebu Sevr ve diğerlerine göre ise şart muhayyerliğinin belirli bir sınırı yoktur. Satım akdi ge çerli, şart da akitte belirlendiği süreye kadar bağlayıcıdır.
İbnü'l-Münzir bu görü şü tercih etmiştir. Alıcı ve satıcı yahut bunlardan biri, bir süre belirlemeksiziı mutlak olarak muhayyer olmayı şart koşarlarsa Evzaî ve İbn Ebî Leyla şartın batıl, satımın geçerli olduğu görüşünü kabul etmişlerdir. Sevrî, Şafiî ve rey’ciler ise satım akdinin de batıl olacağı görüşünü kabul etmiştir. Ahmed ve İshak ise muhayyerliği şart koşanın süresiz olarak bu hakka sahip olduğunu söylemişlerdir.
باب: البيعان بالخيار ما لم يتفرقا. 44- Alıcı Ve Satıcı Birbirinden Ayrılmadığı Sürece Muhayyerdirler. وبه قال ابن عمر، وشريح، والشعبي، وطاوس، وعطاء، وابن أبي مليكة. İbn Ömer, Şüreyh, Şa'bî, Tavus, Ata ve İbn Ebî Müleyke bu görüştedirler. حدثني إسحاق: أخبرنا حبان: حدثنا شعبة: قال قتادة: أخبرني عن صالح أبي الخليل، عن عبد الله بن الحارث قال: سمعت حكيم بن حزام رضي الله عنه، عن النبي صلى الله عليه وسلم قال : (البيعان بالخيار ما لم يتفرقا، فإن صدقا وبينا بورك لهما في بيعهما، وإن كذبا وكتما محقت بركة بيعهما).
Konu başlığında yer alan "İbn Ömer... de bu görüştedir" ifadesi meclis muhayyerliğini ifade etmektedir. Daha önceki konudan da anlaşıldığına göre İbn Ömer, hoşuna giden bir şey satın aldığında satıcının yanından ayrılırdı. Tirmizî, İbn Fudayl yoluyla Yahya İbn Saîd'den şunu rivayet etmiştir: "İbn Ömer oturma halinde iken bir şey satın aldığında, satım akdinin gerekli olması için ayağa kalkardı."
Konu başlığındaki "Şüreyh ve Şa'bî" de meclis muhayyerliğini kabul ediyorlardı. Saîd İbn Mansur bunu Hüşeym aracılığıyla Muhammed İbn Ali'den şu şekilde rivayet etmiştir: Ebu'd-Duha'nın Şüreyh'ten aktardığına göre iki kişi Şüreyh'e dava getirdiler. Birisi diğerinden dört bin dirheme ev satın almış, satıcı da satım akdini gerekli kılmıştı. Sonra satıcıdan ayrılmadan kararından vazgeçerek "buna ihtiyacım yok"
dedi. Satıcı "ben bunu sana sattım ve satım akdini gerekli kıldım" dedi. Bu davayı Şüreyh'e getirdiklerinde o şöyle dedi: "İki taraf birbirinden ayrılmadığı sürece alıcının muhayyerliği vardır". Muhammed şöyle dedi: "Şa'bî'nin de bu şekilde hüküm verdiğine şahit oldum." Şafiî el-Ümm adlı kitabında şöyle der: İbn Uyeyne, Abdullah İbn Tavus aracılığıyla Tavus'tan şunu rivayet etmiştir: "Resulullah s.a.v.
bir adama satım akdinden sonra seçim hakkı tanımıştır". Tavus'un oğlu şöyle demiştir: "Babam seçim hakkının ancak satım akdinden sonra olduğuna yemin ederdi." Ata ve Ibn Ebu Müleyke "alıcı ve satıcı karşılıklı rıza ile birbirinden ayrılıncaya kadar akdi sürdürüp sürdürmeme konusunda seçim hakkına sahiptir" demişlerdir. İbnü'l-Münzir de bu görüşü Medinelilerden; Saîd İbn Müseyyeb, Zührî ve İbn Ebî Zi'b'den, ayrıca Hasan-ı Basrî, Evzaî, İbn Cüreyc ve daha başkalarından nakletmiştir.
Bu hadiste kastedilenin "bedenen ayrılma" olduğunu kabul edenler, bu ayrılmanın belirli bir tanımı olmadığı konusunda farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. Alimlerden nakledilen meşhur ve tercih edilen görüşe göre bu örfe göre belirlenir. Örfe göre ayrılma kabul edilen durumlar için ayrılma hükmü verilirken böyle olmayan durumlar İçin bu hüküm verilmez. "Şayet doğru söylerler ve açıklamaları gereken şeyi açıklarlar ise...": Bu ifade "satıcı alıcıya bildirmesi gereken şeyi bildirir, örneğin malda bir kusur varsa bunu açıklarsa ve alıcı da bedelin miktarını açıklar ve şayet bir kusur varsa bildirirse" anlamına gelir.
Buradaki doğru söyleme ve açıklamanın aynı anlama gelmesi de muhtemel olup bu durumda İfadelerden biri diğerini pekiştirmek için zikredilmiş olur. "Alış verişlerinin bereketi giderilir": Bu söz gerçek anlamı İle anlaşılabilir ki bu durumda, doğru söyleyen sevap, yalan söyleyen günah kazanmakla birlikte aldatma ve yalanın uğursuzluğu bu akdin üzerine çökerek akdin bereketini giderir.
Diğer bir ihtimale göre bu yalnızca aldatma ve kusuru yapan taraf için söz konusu olup, diğeri için söz konusu değildir. İbn Ebî Cemre bu görüşü tercih etmiştir. Hadis doğru söylemenin faziletini göstermekte, buna teşvik etmekte, yalanı kınamakta ve yalandan uzak durmaya teşvik etmektedir. Yine bu hadis yalanın bereketin gitmesine sebep olduğunu, ahiret amelinin hem dünya hem de ahiretin hayrını kazandıracağını göstermektedir.
"Muhayyerlik şartıyla yapılan satım akdi hariç": Bu durumda akdin bağlayıcı hale gelmesi için alıcı ve satıcının birbirinden ayrılmasına gerek yoktur. Beyzavî şöyle demiştir: Meclis muhayyerliğini kabul etmeyenler hadiste yer alan iki ifadeyi asıl anlamından kopararak mecaza yormuş olurlar: "Ayrılma" sözcüğünü "sözle ayrılmaya" yorarak, "alıcı ve satıcı" ifadelerini "pazarlık yapanlar" anlamına yorarak bunu yaparlar. Ayrıca Şari’nin sözü bu anlama yorulamaz. Çünkü bu durumda hadis şu anlama gelmiş olur: "Pazarlık yapanlar isterse akdi yaparlar, isterlerse yapmazlar." Bu ise zaten var olan bir şeyi elde etmektir (yani hasılı tahsil etmek demektir). Çünkü her iki taraf bunu zaten bilmektedir. Ayrılmanın sözle olacağını ileri sürenlere şöyle denilir: Bu söz, akdi gerçekleştiren söz müdür yoksa başka bir şey midir? Şayet akdi yapanların sözleri değilse nedir?
iki kişi dışında arada başka bir söz yoktur. Şayet bu sözler akitte kullanılan sözler ise iki tarafın ittifak ettiği ve satımı gerçekleştiren söz, iki tarafın ayrıldığı söz olur ki bu durumda akdin bozulması da bu sözlerle olmuş sayılır. Bu ise son derece sakat bir görüştür. İbn Abdilber şöyle demiştir: Malikîler ve Hanefîler bu hadisin reddedilmesi üzerine, pek çoğundan bir netice çıkmayan birçok sözler söylemişlerdir.
باب: إذا خير أحدهما صاحبه بعد البيع فقد وجب البيع. 45- Alıcı Ve Satıcıdan Biri Akit’ten Sonra Diğerine Muhayyerlik Tanısa Satım Bağlayıcı Hale Gelmiş (Kesinleşmiş) Olur. حدثنا قتيبة: حدثنا الليث، عن نافع، عن ابن عمر رضي الله عنهما، عن رسول الله صلى الله عليه وسلم أنه قال: (إذا تبايع الرجلان، فكل واحد منهما بالخيار ما لم يتفرقا، وكانا جميعا، أو يخير أحدهما الآخر، فتبايعا على ذلك، فقد وجب البيع، وإن تفرقا بعد أن يتبايعا ولم يترك واحد منهما البيع، فقد وجب البيع).
Bu konuda, alıcı ve satıcının birbirinden ayrılmasından önce birinin diğerini muhayyer kılması ile, ayrılma gerçekleşmemiş olsa bile satım akdinin kesinleşeceği belirtilmektedir. Buhari bu konuda Leys ve Nafi' aracılığıyla İbn Ömer'den şu ayrılmadıkları sürece her ikisi de muhayyerdir" yani birbirinden ayrılıp da muhayyerlik sona ermedikçe bu böyledir. "Satım akdi kesinleşmiş olur": Yani muhayyerlik ortadan kalkar.
Bu hadis, taraflardan birinin akdi feshetmesi halinde akdin fesholacağını açık olarak göstermektedir. Hattabî şöyle demiştir: Meclis muhayyerliğinin sübutu konusunda bu en açık delildir. Bu, hadisin zahirine aykırı tüm yorumları geçersiz kılar. Yine "satım akdini yaptıktan sonra birbirinden ayrılırlarsa" ifadesi de açık olarak bedenen ayrılmayı göstermektedir ki muhayyerliği sona erdiren de budur. Şayet bu "sözle ayrılma" anlamına gelseydi hadisin ifade ettiği bir anlam olmazdı.
Alimler, Malik'in rivayet ettiği hadisteki "muhayyerlik şartıyla yapılan satım akdi hariç" İfadesinin nasıl anlaşılması gerektiği konusunda farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. Çoğunluğa göre -ki Şafiî bu görüşün kesin doğru olduğunu söylemiştir- bu, ayrılma anına kadar süren muhayyerlikten yapılan bir istisnadır. Yani, İki taraf, birbirinden ayrılmadan önce akdi geçerli kılmayı tercih ederlerse bu durumda satım akdi kesinleşir, birbirinden ayrılmaları şartı geçersiz hale gelir. Şu halde bu ifade ile, "geçerli kılmayı tercih ettikleri satım akdi hariç" anlamı kastedilmektedir.
باب: إذا كان البائع بالخيار هل يجوز البيع. 46- Satıcı Muhayyer Olduğunda Satım Akdi Caiz Olur Mu? حدثنا محمد بن يوسف: حدثنا سفيان، عن عبد الله بن دينار، عن ابن عمر رضي الله عنهما، عن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (كل بيعين لا بيع بينهما حتى يتفرقا، إلا بيع الخيار). Buharî konu başlığı ile bir anlamda, muhayyerliğin yalnızca alıcıya ait olduğunu, satıcının bu hakkı bulunmadığını söyleyenleri reddetmektedir. Çünkü hadis, alıcı ve satıcıyı eşit tutmuştur.
bağlayıcı olmaz. Hadisin zahiri, satımın bağlayıcı hale gelmesini yalnızca tarafların birbirinden ayrılmasına veya muhayyerliği şart koşmalarına hasretmektedir. Burada kastedilen bu iki durum haricinde satım akdinin (bozulmasının) caiz olduğudur. Bu durumlardan ikisi gerçekleştiğinde ise satım akdi bağlayıcı hale gelir.
