Sahîh-i Buhârî 2184. Hadis

Müzabene'nin Sözlük ve Terim Anlamı : Müzabene sözcüğü "zebn" kelimesinden gelir ki bunun anlamı şiddetli bir şekilde def etmektir. Özel bir akde bu ismin verilmesinin sebebi şu iki şeyden'birisidir: a. Akitteki iki taraftan her biri diğerini hakkından def etmekte, yani akitle karşıdakinin hakkına sahip olmaktadır. b Taraflardan biri akitte aldandığını anladığında akdi feshetmek suretiyle def etmek isterken diğeri ise akdi geçerli kılarak onun bu talebini def etmek istediğinden böyle denmiştir.

Müzabene'nin Mahiyeti Müzabene'nin aslı kuru üzüm karşılığında yaş üzüm satın almaktır. şafii, bilinmeyen bir şeyin bilinmeyen yahut da faizin söz konusu olduğu bilinir bir şey karşılığında satımının söz konusu olduğu her akdi bu kapsamda görmüş ve şöyle demiştir: Bir kimse bir diğerine "senin bu buğday yığınına karşılık yirmi sa' buğday veririm. Şayet senin yığının yirmi sa'dan fazla gelirse fazlalık benim olur, az gelirse bu da benim zararıma olur" derse bu müzabene değil kumar olur.

Şafii bu konudaki hadisleri şuna delil getirmiştir: "Ölçü ve tartıda eşit olsalar bile bir ürünün yaşı ile kurusu karşılıklı olarak alınıp satılamaz." Çünkü ürünün olgunluk zamanında eşitlik dikkate alınır. Yaş ürün kuruduğunda kurusuna göre ne miktarda azalacağı belli olmaz. Alimlerin çoğunluğu da bu görüştedir. Ebu Hanife'den rivayet edildiğine göre ürünlerin yaş halinin eşit olması yeterlidir. Bu konudaki yasaklayıcı hadislerin sahih olmasından dolayı Ebu Hanife'nin iki öğrencisi (Ebu Yusuf ve İmam Muhammed) bu konuda hocalarına muhalefet etmişlerdir.

Sa'd İbn Ebi Vakkas'ın şu hadisi, yukarıdakinden daha açıktır: Nebi'e Sallallahu Aleyhi ve Sellem yaş hurmanın kuru hurma ile değişimi soruldu. Nebi Sallallahu Aleyhi ve Sellem: "Yaş hurma kuruduğunda eksilir mi?" diye sordu. Oradakiler: "Evet" diye cevap verdiler. Hz. Nebi: "Öyle ise bu (yaş hurma ile kuru hurmanın değişimi) olmaz." buyurdu. Bu hadisi İmam Malik ve Sünen sahipleri rivayet etmişler; Tirmizı, İbn Huzeyme, İbn Hibban ve Hakim de hadisin sahih olduğunu söylemişlerdir.

Araya Satışı Nebi sallallahu aleyhi ve sellem kuru hurma karşılığında yaş hurmanın satımını yasakladıktan sonra "araya" satımına izin vermiştir. Bu hadis, Hanefllerden "kuru hurmanın yaş hurma'ile değişimi yasağı"nın genel nitelikli olduğunu, araya satışının bundan istisna edilemeyeceğini, bu ikisinin aynı bağlamda gelmiş iki farklı hüküm olduğunu ileri sürenlere karşı en açık reddir.

Yukarıdaki hadiste, müzabene'nin ne olduğuna dair yorum Hz. Nebi'in sözü ise bu, üzüme "kerm" demenin caiz olduğunu gösterir. Değil ise bu konudaki yasak devam eder. Selef alimleri, yaş hurmaya kıyasla yaş üzümde de araya satışının caiz olup olmadığı konusunda şu şekilde farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. 1. Görüş: Üzüm hurmaya kıyas edilemez. Zahirller bu görüşü kabul etmiş, Şafiilerin bir kısmı -Muhibbü't-Taberı gibi- da bu görüşü tercih etmiştir.

2. Görüş: Yalnızca üzüm hurmaya kıyas edilir, başka bir şey kıyas edilemez. şafii’nin meşhur görüşü budur. 3. Görüş: Kurutularak saklanan bütün ürünler hurmaya kıyas edilir. Malikiler bu görüştedir. 4. Görüş: Tüm ürünler hurmaya kıyas edilebilir. Bu görüş de Şafii'den nakledilmiştir.