Konu başlığındaki "büyüklenme"den maksat kişinin köle ve cariyelerine karşı büyüklenmede aşırı gitmesidir. Buradaki mekruhluk tenzihidir. (Yani haram değildir ama hoş bir davranış da değildir.) "Kölem!", "cariyem" diye seslenmek de haram değil, mekruhtur. Buhari bunun caiz olduğuna "kölelerinizden ve cariyelerinizden elverişli olanları ... " ayetini ve diğer ayet ve hadisleri delil getirmiş; peşinden bunu yasaklayan hadisi zikretmiştir. Bu yasağın tenzih için olduğu konusunda Zahiri fakihleri de dahil bütün alimler görüş birliği etmiştir.
"efendiniz için ayağa kalkın": Bu ifade, Said İbn Muaz olayını ve Kurayza oğulları hakkında verdiği hükmü anlatan Ebu Said rivayetinden bir parçadır. Bu rivayetin tam metni Megazı (Gazveler) bölümünde gelecek ve değerlendirilecektir. (bkz. 4121. hadis) "Rabbinin yemeğini getir" demeyin: Hattabı şöyle der: Kişi, yalnız Rabbine kulluk etmek ve O'na şirk koşmamakla görevlidir. Bu sebeple şirk kapsamına girmesin diye, kişiye buna benzer isimler verilmesi mekruh görülmüştür. Bu konuda köle ile hür arasında fark yoktur.
İbn Battal ise şöyle kaydeder: Allah'tan başka bir kişiye "ilah" denilmesi caiz olmadığı gibi, "rab" denilmesi de caiz olmaz. Rab sözcüğünün Allah'a özel kullanımı tamlamasız (harf-i tarifli) kullanımdır (er-Rab). Tamlama içinde (tamlanan olarak kullanılması durumunda) ise insanlar için kullanılması caiz olur. Nitekim Kur'an-ı Kerım'de Hz. Yusuf'un sözü olarak nakledilen "Rabbinin yanında benden söz et" ve "Rabbine dön" ayetlerinde böyle kullanılmıştır. Yine Hz. Nebi'in kıyamet alametlerini sıraladığı "Cariyenin rabbini (efendisini) doğurması... " hadisinde de böyle kullanılmıştır. Bu göstermektedir ki bununla ilgili yasak tamlamasız kullanıma yöneliktir. Yasağın tenzih için (yani bunu terk etmenin daha~ güzelolduğunu belirtmek için) olması da mümkündür.
Bununla ilgili kullanımlar bunun caiz olduğunu açıklamak içindir. "Efendim!", "Meulam!" deyin: Bu ifade, kölenin, sahibine "efendim!" diye seslenmesinin caiz olduğunu gösterir. Kurtubı ve diğer bazı alimler şöyle derler: Rab ve efendi (seyyid) birbirinden ayrılmıştır. Çünkü "Rab" görüş birliği ile Allah'ın isimlerinden biridir. "Seyyid" sözcüğünde ise görüş ayrılığı vardır. Kur'an-ı Kerim'de bu sözcüğün Allah'ın isimlerinden olduğunu gösteren hiçbir ifade yoktur.
Müslim ve el-Edebü'l-müfred adlı eserinde Buhari, Ebu Hureyre'den şu hadisi nakletmişlerdir: "Hepiniz Allah'ın kulları - kölelerisiniz; kadınlarınız da Allah'ın cariyeleridir." İbn Sirin'den de buna benzer bir rivayet zikretmiştik. Bu hadis, bu yasağın gerekçesine işaret etmektedir. Şöyle ki kişi gerçekte Allah'ın kulu ve kölesidir. Ayrıca bu ifade yüceltme anlamını çağrıştırır ve bir yaratılmış ın bu gibi ifadeleri kendisi için kullanması yakışmaz.
Hattabı şöyle demiştir: Bütün bu hadisler, kibirden kurtulmak ve Allah'a boyun eğmekle ilgilidir. Yaratılana yakışan tavır budur. "kızım!", "oğlum!", "delikanlı!" diye seslenin: Hz. Nebi, bu ifadesiyle büyüklenmeden kurtulmayı sağlayan yolu göstermiştir. Çünkü "oğul" ve "delikanlı" ifadelerinde "köle" sözcüğünün taşıdığı mülkiyet çağrışımı yoktur. Nevevı şöyle der: Bu yasaktan kasıt, tanımlama ve belirleme amacıyla böyle söylemek değil; büyüklenme ve kendini yüceltme gayesiyle söylemektir.
Buhari’nin zikrettiği beşinci hadis "Hepiniz çobansınız" hadisidir. İleride bu hadisin değerlendirmesi gelecektir. Burada bu hadisi zikretme gerekçesi hadisteki "köle efendisinin malının çobanıdır" ifadesidir. Köle efendisine hizmette kusur etmiyor ve ona karşı görevini eksiksiz olarak yerine getiriyorsa efendisinin de ona yardımcı olması ve ona karşı büyüklenmemesi uygun düşer.
Altıncı ve yedinci hadisler Ebu Hureyre ve Zeyd İbn Halid'in rivayet ettikleri "Cariye zina ettiğinde ona sopa cezası verin" hadisidir. Bu hadis Hudud (Had cezaları) bölümünde ayrıntılı olarak açıklanacaktır. Hadisin burada zikredilme amacı şudur: Köle günah işlediğinde cezalandırılır. Cezalandırma işe yaramazsa satılır. Bütün bunlar efendinin kölesine büyüklenmesine ters düşen durumlardır.
