1143 nolu Hadis’in İzahı: Bu hadisi Buhari, Nesai ve İbni Mace -Kitabu's-Savm» da tahric etmişlerdir. Nesaî onu birçok tarîklerden rivayet etmiştir. Bunlardan Ebû'd-Derdâ, (Radiyallahû anh) rivayetinde şöyle denilmektedir . «Resûlullah (Sallallahu Aleyhi ve Sellem) : — Yâ Ebâ Derda, Başka günlerde orucu bırakıp da yalnız cuma gunünda tutma. Başka gecelerde nafile namazı bırakıp da yalnız cuma gecesi kılma,» buyurdular. Nesai'nin Huzeyfetü'l-Bariki tarikiyle Cünadetü'l-Ezdî'den rivayet ettiği bir hadîsde beyân edildiğine göre: «Resûlullah (Sallallahu Aleyhi ve Sellem)'in huzuruna sekizinci Cünâde olmak üzere bir cuma akşamı 8 kişi girmişler. Nebi (Sallallahu Aleyhi ve Sellem) kendilerine yemek ikram ederek: — Yeyin, buyurmuşlar. Onlar — Biz oruçluyuz, demişler. Resûlullah (Sallallahu Aleyhi ve Sellem) : — Dün oruç tuttunuz mu? diye sormuş, — Hayır, cevabını vermişler, — Yârın oruç tutacak mısınız? demiş, yine : — Hayır cevâbını vermişler. Resûlullah (Sallallahu Aleyhi ve Sellem); — öyle ise îtar edin, buyurmuşlar.» Gerçi Tirmizî'nin rivâyet ettiği bir hadisde: «Resûlullah (Sallallahu Aleyhi ve Sellem) her ayın başında öç gün oruç tutar. Cuma günü nâdir»n oruçsuz bulundu.» denilmiştir. Tirmizî bu hadisin hassen garib olduğunu söylemiştir. İbni Ebî Şeybe dahî Hz. Abdullah b. Ömer'in «Ben, Resulullah (Sallallahu Aleyhi ve Sellem)'i hiç bir cuma günü oruçsuz görmedim.» dediğini, İbni Abbâs (Radiyallahû anh)'in da aynı sözü söylediğini rivayet etmişdir. Zahire bakılırsa bu rivayetler babımız hadîslerine muarız gibi görünürlerse de, hakikatte aralarında muarıza yoktur. Çünkü Tirmizî ile îbni Ebî Şeybe'nin rivayet ettikleri hadîslerde Resûlullah (Sallallahu Aleyhi ve Sellem)'in yalnız cuma günü oruç tuttuğuna delâlet yoktur. Resûlullah (Sallallahu Aleyhi ve Sellem)'in münferiden Cuma günü oruç tutmaktan nehiy buyurmasına bakılırsa kendisinin cuma günü ile birlikte başka bir günde oruç tuttuğu anlaşılır. Zira Resûlullah (Sallallahu Aleyhi ve Sellem)'in fi'li başka emri başka olamaz. Emrinin fiiline muhalif olduğu sahih rivayetle anlaşılırsa o zaman ya nesih yahut tahsis vaki olur. Burada böyle bir şey yoktur. Ulemâ münferiden cuma günü oruç tutmanın caiz olup olmadığında ihtilâf etmişlerdir. Şöyle ki: 1) Cuma günü oruç tutmak mutlak surette mekruhtur, İbrahim Nehai, Şa'bi, Zühri ve Mücahidin meshepleri budur. Mezkûr kavil Hz. Ali (Radiyallahû anh)'dan rivayet olunmuştur. Bu kavli Ebû Ömer İbni Abdilberr, îmam Ahmed ile İshâk'dan da rivayet etmiştir. Ebû Hureyre, Selmanı Fârisi ve Ebû Zerr (Radiyallahû anh) hazeratı dahi Cuma günü oruç tutmayı kerih görmüş, onu bayram gününe benzetmişlerdir. Filhakika sahih bir hadisde «Resûlullah (Sallallahu Aleyhi ve Sellem): «Bu gün Allah'ın bayram olarak meşru kıldığı bir göndür.» buyurmuştur. 2) Cuma günü oruç tutmak mutlak surette mubahdır. Bu kavil îbni Abbâs (Radiyallahu anh) ile Muhammd b. Münkedir'den rivayet olunmuştur. imam Mâlik ile İmam A'zam'ın ve Hanefiiler'den îmam Muhammed'in mezhepleri budur. îmam Mâlik: «îlim ve fıkıh ehlinin ve kendilerine uyulan imamların hiç bîrinden Cuma günü oruç tutmanın nehyediidiğini duymadım. O gün oruç tutmak güzel bir işdir.» demiştir. 3) Yalnız Cuma günü oruç tutmak mekruhtur. Fakat onunla birlikte bir gün evvel yahut bir gün sonra oruç tutulursa kerahet kalmaz. Sahabe-i kiram'dan Hz. Ebü Hureyre ile Tabiîn'den Muhammed b. Sirin, Tavus ve Hanefiîler'den îmam Ebû Yûsüf'un kavilleri budur. îmam Şâfiî'nin bir rivayete göre bunu caiz gördüğü, diğer bir Nevevî'nin beyanına göre Şâfiiyye ulemasının cumhuru rivayete göre mekruh addettiği anlaşılmıştır. Cuma günü oruç tutmanın kerahetine kaaildirler. Mâlikiler'den İbnü'l-Arabî dahi bu kavli sahih bulmuştur. 4) Kaadî İyâz, Dâvudî'nin : «Cuma günü oruç tutmak âncak günü kollayıp da hassaten oruç tutanlar hakkında nehyedilmiştir. O günle birlikte başka bir gün de oruç tutan bu nehiyden hariçtir...» dediğini rivayet etmiş ve bu kavli tercih eder görünmüştür. 5) Cuma günü oruç tutmak haramdır. Ancak ondan bir gün önce veya sonra oruç tutmak yahut bir gün oruç tutup bir gün tutmamayı adet edinen kimsenin oruç günü cumaya tesadüf etmek suretiyle o gün oruç tutmasında beis yoktur. Zahirîler'den îbni Hazm'in mezhebi budur. Ulemâ buradaki nehyin hikmeti hususunda da ihtilâf etmişlerdir. 1) Nevevî'nin ulemanın naklen beyanına göre Cuma günü dua, zikir, ibadet, gusül, namaza erken gitmek, namazı beklemek, hutbeyi dinlemek v.s. gibi ibâdetler günü olduğu için o gün oruç tutmayarak bu ibâdetler için zinde ve neşâtlı kalmak müstehab görülmüştür. 2) Cuma günü orucun nehyedilmesî bayram olduğu içindir. Bayram günü oruç tutmak caiz değildir. 3) Cuma günü oruç tutmak o günün ta'zimi hususunda mübalağa göstererek gitmeye düşülecek endişesiyle nehyedilmiştir. 4) Orucun nehyedilmesi onun farz kılındığı itikaad edilir endişesindendir. 5) Cuma günü oruç tutmak, devamlı surette tutulursa farz kılınacağı endişesi ile nehiy buyurmuştur. 6) Hırıstiyanlar'a muhalefet için rehiy buyurulmuştur. Ulemadan bazılarına göre bu babda en doğru kavil şu iki hadîse muvafık olandır: a) Hâkim, Hz, Ebû Hüreyre'den merfûan : «Cuma günü bayram günündür. Bayram gününüzü oruç günü yapmayın. Ancak ondan bir gün evel veya sonra oruç tutarsanız o başka.» hadîsini rivayet etmiştir. b) İbni Ebi Şeybe'nin güzel bir isnâdla Hz. Ali (Radiyallahû anh)'dan tahıic ettiği bir hadisde «Sizden biriniz ay içersinde nafile oruç tutacaksa Perşembe günü tutsun. Cuma günü oruç tutmasın. Çünkü o gün yeyip içme ve zikir günüdür.» buyurulmuştur.
