

Ahmed Davudoğlu açıklaması: İbni Ömer hadîsini Buhâri «Kitâbu'd-Deavât» ile «Kitâbu'l-Cihâd»da, Enes (Rodiyallahu anh) hadisini «Kitâbü'l-Cihâd», «Kitâbü'l-Edeb» ve «Kitâbü'l-Libâs»da; aynı hadîsi Nesâî «Kitâbü'I-Hacc» ile «Kitâbü'I-Yevm ve'l-Leyle»de muhtelif râvilerden tahrîc etmişlerdir. Enes (Radiyallahu anh) hadîsinin Buhâri rivayetinde Resûlullah (Sallallahu Aleyhi ve Sellem) ile birlikte Usfân'dan döndükleri, Resûlullah (Sallallahu Aleyhi ve Sellem)'in terkisinde Safiyye Bînti Huyeyy bulunduğu; deve sürerek ikisi birden yere düştükleri ve Hz. Ebû Talha'nın kendilerine yardım ettiği dahi bildirilmektedir. Seniyye: Dağ eteği, yamaç; fedfed : Sert ve yüksek yer mânâsmadırlar Bâzıları fedfedin boş sahra mânâsına geldiğini; bir takımları sert ve çakıllı yer demek olduğunu söylemişlerdir. «Allah va'dinde sâdıktır» cümlesinden murâd dînini muzaffer kılması akıbetin ehl-i takvanın zaferiyle neticeleneceği vesaire gibi şeyler hakkındaki va'd-i ilâhîdir. Şüphesiz ki Allah Teâlâ va'dinden dönmez. «Kuluna yardım etti» ifâdesinden maksat Resûlullah (Sallallahu Aleyhi ve Sellemj'dir. Nevevî diyor ki: Teâlâ Hazretleri insanlar tarafından harp yapılmaksızın bütün hizipleri bizzat hezimete uğratmıştır. Bu hiziplerden murâd Hendek harbinde toplanarak Resulullah (Sallallahu Aleyhi ve Sellem)'e karşı elbirliği yapan müşriklerdir. Allah Teâlâ bunların üzerine bir rüzgâr ile görmedikleri melek orduları göndermiştir. Resûlullah (Sallallahu Aleyhi ve Sellem)'in münafıklarla, kalplerinde maraz bulunan ve (Allah ile Resûlü'nün va'dleri ancak bizi aldatmak olmuştur) diyenlerin sözlerini tekzib için (Allah va'dinde sâdıktır) buyurması bu şekilde rabt ve îzâh olımur. Meşhur olan kavle göre hiziplerden murâd Hendek harbinin hizipleridir. Kaadî İyad bununla muhtemelen her zaman ve her yerde İslâm'a karşı toplanan küfür hiziplerinin kasdedilmiş olmasını söyleyenler vardır, demektedir. Bâzıları Resulullah (Sallallahu Aleyhi ve Sellem)'ın konuşurken seci' yapmaktan men ettiği halde burada bizzat kendisinin seci' yapmasını müşkil saymışlarsa da kendilerine cevap verilmiş: «Resulullah (Sallallahu Aleyhi ve Sellem)'in men ettiği seci' kâhinlerin yaptığı tekellüflü ve bâtıl şeyleri tazammun eden seci'lerdir. Hiç tekellüfsüz dile geliveren seci'leri men etmemiş hattâ bunları bazen kendisi de yapmıştır» denilmiştir. Bu hadisler kadının kocasının terkisine binebileceğine, büyüklerin ve ulemânın hizmetlerinde bulunmanın müstehab olduğuna ve sağ salim yoldan dönen bir kimsenin Allah'a hamdü senada bulunarak tevbe etmesi gerektiğine delildirler.

Zincir sözün kaynağından musannife doğru sıralanmıştır: 1 = sözü söyleyen/ilk aktaran, sonrakiler onu sırayla nakledenler, en altta eseri derleyen Müslim. Râviye tıklayınca aynı râvinin geçtiği tüm hadisler listelenir; parantezdeki sayı râvinin sitedeki hadis kitaplarında geçtiği hadis sayısıdır.