Tahric: Buhari, 1478; Müslim, 2432; Tuhfetu'l-Eşraf, 3921 DAVUDOĞLU ŞERHİ
NEVEVİ ŞERHİ (376-379 numaralı hadisler): Bu babta (376) Sa'd b. Ebu Vakkas (radıyalIahu anh)'ın rivayet ettiği hadis vardır. Hadisin lafızlarına gelince ''Allah'ın onu yüz üstü ateşe yıkması korkusuyla" ibaresindeki 'bnu yıkması" fiilindeki zamir kendisine bir şeyler verilen kimseye aittir. Yani ben kendisine bir şeyler verilmeyecek olursa kafir olacağından korktuğum için ona bir şeyler vermekle kalbini ısındırıyorum, demektir. (377) "Bir grup kişiye bir şeyler verdi" ibaresindeki "raht" topluluk demektir. Asıl anlamı on kişiden az topluluk içindir. "Halbuki o aralarında en beğendiğim kişi idi" ifadesi benim inancıma göre en faziletlileri, en salih olanları idi, demektir. (2/180) "Muhakkak ben onu bir mümin olarak görüyorum" yani ben onu böyle biliyorum. Buradaki "onu görüyorum" fiilin hemzesinin fethalı okunması gerekir. Ötreli okunması caiz değildir. (Ötreli okunması halinde öyle zannediyorum, bana öyle görünüyor anlamında olur.) Çünkü kendisi "onun hakkında bildiklerime yenik düştüm" demiş ve üç defa Nebi (Sallallahu aleyhi ve Sellem)'e müracaat etmiştir. Eğer bu hususta inancı kesin olmamış olsaydı tekrar tekrar ona müracaat etmezdi. (378) "Salih'ten, o İbn Şihab'dan dedi ki: Bana Amir b. Sa'd tahdis etti." Bu üç kişi birbirinden rivayet• nakleden tabiinden üç zattır. Aynı zamanda bu büyüklerin küçüklerden rivayeti türündendir. Çünkü Salih, ez-Zühri'den yaşça daha büyüktür. Hadislerin Fıkhi ve Anlamları 1- İman ile İslam arasında fark vardır. Bu mesele hakkında uzunca bir görüş ayrılığı ve açıklamalar yapılmıştır. Bu meseleye dair açıklama ve geniş izahlar iman bölümünün baş taraflarında geçmiş bulunmaktadır. 2- Hak ehli olanların kalp ile itikatIa birlikte olmadığı sürece dil ile ikrarın faydası yoktur, şeklindeki görüşlerine delil vardır. Hak ehlinin bu görüşü de ikrar yeterlidir diyen Kerramiye'nin ve aşırı Mürcie'nin görüşüne muhaliftir. Onların bu görüşü ise açık bir hatadır. Müslümanların icmaı, bu nitelikleri taşıyan münafıkların kafir olduklarına dair naslar bunu reddetmektedir. 3- Haram olmayan hususlarda yöneticiler nezdinde şefaatte bulunmak mümkündür (iltimas yapılabilir). 4- Aynı hususta kendisine bir şeyler söylenen kişiye bunu tekrarlamak caizdir. 5- Fazileti daha az olanın daha faziletli olana masıahat olarak gördüğü hususa dikkat çekmesi caizdir. 6- Üstün (fazilet sahibi) kişi kendisine gösterileni kayıtsız ve şartsız kabul etmez. Aksine onun üzerinde düşünür. Şayet belirtilen görüşün maslahatı açıkça görülmezse gereğini yapmaz. - Hakkında kesin bilgi olmadığı hususlarda kesin kanaat belirtmeyi terk etmek ve işi sağlamca araştırmak gerekir. 8- İmam, malı Müslümanların maslahatı uğrunda önem sırasına göre harcar. 9- Aşere-i mübeşşere ve benzerleri gibi hakkında nas sabit olmuş kimseler dışında muayyen olarak herhangi bir kimsenin cennetlik olduğuna kesin hüküm vermemek. Bu ehl-i sünnet tarafından üzerinde icma olunmuş bir hükümdür. ResululIah {Sallallahu aleyhi ve Sellemı'in: "Yahut müslümandır" buyruğunda mümin olduğu inkar edilmemektedir. Bunun anlamı kesin olarak iman sahibi olduğunu söylemenin yasaklanması ve böyle bir kimse için Müslüman demenin daha uygun olduğuna dikkat çekilmesidir. Çünkü İslam zahirin hükmü gereğince bilinen bir husustur. İman ise içte gizlidir, onu yüce Allah'tan başkası bilemez. et-Tahrir sahibi ise, bu hadiste o adamın mümin olmadığına bir işaret bulunduğunu ileri sürmüş ise de, durum onun zannettiği gibi değildir. Aksine hadiste onun mümin olduğuna işaret vardır. Çünkü Nebi (Sallallahu aleyhi ve Sellem), Sa'd'a verdiği cevabında: "Ben adama başkasını ondan daha çok sevdiğim halde bir şeyler veririm" buyurmuştur. (2/181) Yani ben imanı zayıf olduğu için kafir olacağından korktuğum kimseye bir şeyler verirken, kalbinin iman ile huzur bulmuş ve imanı sapasağlam olduğunu bildiğim için, kendisini daha çok sevdiğim diğerlerine bir şeyler vermem. Müslim (rahimehullah)'ın babın başında (376): "Bize İbn Ebu Ömer tahdis etti. Bize Süfyan, ez-Zühri'den tahdis etti. O Amir'den" Senedi hakkında Ebu Ali el-Gassani şöyle demektedir: Hafız Ebu Mesud ed-Dımaşki dedi ki: Bu hadisi ancak Süfyan b. Uyeyne, Mamer'den, o ez-Zühri'den diye rivayet etmektedir. el-Humeydi, Said b. Abdurrahman ve Muhammed b. el-Cürcani böyle demişlerdir. Hepsi de Süfyan'dan, o Mamer' den, o ez-Zühri' den onun isnadıyla rivayet etmektedirler. Süfyan'dan mahfuz olan işte budur. Aynı şekilde Ebu'l-Hasan ed-Darakutni de el-İstidrakat adlı eserinde böyle demiştir. Derim ki: Bunların bu isnat hakkında bu söyledikleri ile ilgili olarak şöyle denilebilir: Bu hususta onlara muvafakat etmek gerekmez. Çünkü Süfyan'ın bu hadisi bir defa ez-Zühri'den, bir başka sefer Ma'mer'den, o ez-Zührı'den diye duymuş olması ve her iki şekilde de rivayet etmiş olması ihtimali vardır. Bu durumda bunların biri diğerini olumsuz olarak etkilemez. Fakat onların söylediklerini gerektiren birtakım hususlar birbirine eklenmiş bulunmaktadır. Süfyan'ın tedlis yapan bir ravi olup, burada "an" lafzmı kullanmış olması, ondan rivayet nakledenlerin çoğunlukla bunu Ma'mer' den diye rivayet etmiş olmaları bunu gerektiren hususlardandır. Bunlara daha önce kaydettiğimiz şu şekilde cevap verilebilir: Müslim (rahimehullah) tedlis yapan bir raviden "an" diye rivayet etmiş ise kendisinden an lafzı ile rivayet ettiği kişiden dinlemiş olduğu sabit olmadıkça rivayet nakletmez. Durum her ne olursa olsun isnat ile ilgili bu söylenenlerin metin üzerinde bir etkisi yoktur. (2/182) Çünkü metin her durumda sahih ve muttasıldır. Allah en iyi bilendir.
379 NOLU HADİSLERİN ŞERHİ: Hadisin bir tariki hususunda imam Müslim'e itiraz edilmiştir. Çünkü bu tarikde Müslim hadisi Süfyan b. Uyeyne vasıtasiyle Zühri'den rivayet etmektedir. Halbuki Humeydi, Said b; Abdirrahman ve Muhammed b. Sabbah, Süfyan'la Zuhri'nin arasında Mamer'i de zikrederler. Mahfuz olan da budur. Müslim onu senedden düşürmüştür. Btı itiraza Nevevî şu cevabı vermiştir; « Süfyan 'ın bu hadisi bir defa Zühri'den, bir defa da Ma'mer'den dinlemiş; ve her iki veçhe göre rivayet etmiş olması muhtemeldir. Binaenaleyh rivayetlerin biri diğerine dokunmaz,» Şarihlerden bazıları Nevevî nin sözünü de cay-i te'emmül bulmuş; fakat vechini beyan etmemiştir. Bu te'emmülün vechini Buhari şarihi Aynî şöyle izah ediyor: Cami' denilen kitaplarda olsun, müsnedlerde olsun Süfyan b. Uyeyne 'nin rivayetleri hep Ma'mer vasıtasiyle Zuhrî 'dendir. Rivayetler Mamer'i zikretmekte bir birini tutarlar. Sened'den Ma'mer'i düşüren, yalnız Müslim 'dir. Halbuki Müslim'in şeyhi Muhammed b. Yahya 'nin «Müs-ned» inde Ma'mer zikredildiği gibi Ebu Nuaym'in «Müstahrec »inde de mevcutdur. Ebu Mes'ud «EI-Etraf» nam eserinde buradaki vehmin ravi İbni Ebî Ömer 'den geldiğini söylemektedir. Müslim'e rivayet ederken onun vehmetmiş olması muhtemeldir; fakat bu ihtimal teayyün etmiş değildir. Vehim Müslim 'den de olabilir; Nevevi 'nin dediği gibi de. İhtimal kapısı açıktır.» Hadis-i şerif Nebi (Sallallahu Aleyhi ve Sellem)'in bir atıyye ve ihsan tevzini anlatıyor. Hz. Sad b. Ebî Vakkas (Radiyallahu anh) 'ın görüp hikaye ettiği bu taksimde Nebi (Sallallahu Aleyhi ve Sellem) imanı zaif olan bazı kimselere ihsanda bulunmuş; dinî bütün fakir müslümanlar-dan bazılarına bir şey vermemiştir. Bunu gören Sa'd (Radiyallahu anh) «Ya Resulallah, filana da ver; çünkü mu'mindir.» demiş; Nebi (Sallallahu Aleyhi ve Sellem) buna sadece «yahud müsIimdir.» cevabını vermekle iktifa etmiştir. Bu sözden muradı: «Filan mu'min'dir, diye kestirip atma; çünkü kalben inanıp inanmadığını bilmezsin. mu'min diyeceğine müslim, de zira müslim: teslim olan manasına gelir.» demektir. Hz. Sa'd 'in gösterdiği zatın ismi Cail b. Süraka 'dır. Fukara 'dan bir zat olup Uhud ve diğer gazalara iştirak etmişti. Nebi (Sallallahu Aleyhi ve Sellem)'in onu bırakıp da imanı zaif olanlara vermesi ona bir şey vermese de dininden dönmeyeceğini bildiği içindir. İmanı zaif olanlara atiyye ve ihsanda bulunması ise kalplerini îslamiyete yatıştırmak içindir. Bunlara «müellefe-i kulub» denilir. Nitekim Resulüllah (Sallallahu Aleyhi ve Sellem) de: «Allah onu yüzü üstü cehenneme atmasın diye veriyorum.» buyurarak bu ciheti izah etmiştir. Böyle tepe taklak cehenneme atılmasına sebep: Kendisine bir şey verilmediği takdirde irtidad etmesi yahud Nebi (Sallallahu Aleyhi ve Sellem)'i cimrilikle ithamda bulunarak dinden çıkmasıdır. Tepe taklak cehenneme atmak, küfürden kinayedir. Çünkü bu mana küfrün lazımıdır. İbarede lazım zikredilmiş; melzum murad olunmuştur. Hadisin zahiri: «De ki: Siz iman etmediniz; bari müslüman olduk deyin!» ayet-i kerimesine uymaktadır. İkinci rivayette Hz. Sa'd kendinden bahsettiği halde: «Ben de aralarında oturmakta iken» demeyip: «Sa'd 'da oturmakta iken...» ifadesini kullanması ve keza beğenen Resulullah (Sallallahu Aleyhi ve Sellem) olduğu halde «en çok beğendiği» demeyip «en çok beğendiğim» demesi bedî' ilmine göre birer iltifattır. «Sa'd'da aralarında oturmakta iken...» ibaresi tecrid de olabilir. Yani kendinden bir şahıs tecrid ederek sanki oturan başka biri imiş gibi göstermiştir. Hasılı Nebi (Sallallahu Aleyhi ve Sellem) sevdiği ve takdir ettiği fakir bir muhacir olan Cail (Radiyallahu anh) 'a bir şey vermeyerek müellefe-i Kuluba vermesinin iki sebep ve hikmete istinad ettiğini Hz. Sa'd'a tenbih eylemiştir. 1- Müellefe-i kulub'a bir şey vermese belki irtidad ederler ve ebedî kalmak üzere yüzleri aşağı cehenneme atılırlardı. 2 - Bir kimseyi medhu sena ederken onun batîni durumunu söylenıekten sakınmak gerekir; çünkü kişinin batını halini ancak Allah bilir. Burada şöyle bir sual hatıra gelebilir. Cail (Radiyallahu anh)'in halis bir mu'min olduğunu Resulullah (Sallallahu Aleyhi ve Sellem) de bildiği ve takdir ettiği halde acaba Sa'd (Radiyallahu anh) gibi bir zat'ın onun iman'ı hakkındaki şehadetini neden kabul etmemiştir? Cevap: Çünkü Hz. Sa'd 'ın; «Vallahi ben onu pek mu'min görüyorum.» sözü, şehadet için değil, onu medhu sena etmek ve kendisine bir şeyler verilmesi hususunda tevessülde bulunmak gayesiyle söylenmiştir. Onun içindir ki, Nebi (Sallallahu Aleyhi ve Sellem) bu söz üzerinde onunla münakaşa etmiştir. İmanı hakkındaki kanaatini kabul etmiştir: «Ey Sa'd! Ben adama veriyorum işte.» buyurması bunu gösterir.
