Bakara Suresi 185. Ayet

Önceki âyetlerde orucun farz kılındığı bildirilmiş, bunun sayılı günlerde tutulacağı açıklanmış; yükümlüler, süre ve şekil bakımlarından yeni olan bu ibadete psikolojik olarak alıştırılmış, güçlük söz konusu olduğunda ruhsatların bulunduğu haber verilmişti. Bu hazırlık mahiyetindeki açıklamalardan sonra farz kılınan oruç ibadetinin ayrıntılarının bildirilmesine geçilmiştir; birbirini tamamlayan âyetler arasında bir nesih (birinin diğerini hükümsüz kılması) ilişkisi yoktur. Kur’an-ı Kerîm’in Hz. Peygamber’e indirilmesi Mekke’de Hira mağarasında, milâdî 610 yılı Ramazan ayının 27. gününde başlamış ve Allah Teâlâ’nın uygun gördüğü aralıklar ve münasebetlerle yaklaşık yirmi üç yılda tamamlanmıştır. Âyette geçen “ramazan ayında Kur’an’ın indirilmesi”nden maksat onun tamamının değil ilk âyetlerinin indirilmesidir; Bakara sûresinin başında olduğu gibi birçok âyette, Kur’an’ın bir parçasına da kitap ve Kur’an denilmiştir. Yüce mevlâ müslümanlara oruç ibadetini farz kılmayı murat edince bunun zamanının da ona uygun ve lâyık bir zaman olmasını istemiş, bütün insanlığa son rehber ve irşad aracı kıldığı kitabını vahyetmeye başladığı ayı oruç zamanı olarak seçmiştir. Burada “şehide” fiili “görmek” değil “erişmek, hazır bulunmak” mânasındadır. Bu sebeple âyetin, “Ramazan hilâlini gören oruç tutsun” şeklinde bir mânası yoktur. Kamerî aylardan biri olan ramazanın giriş hilâlini görünce oruca başlanması, çıkış hilâlini görünce de oruca son verilip bayram yapılması, ayın bir engel yüzünden görülememesi durumunda bir önceki ayın otuza tamamlanması ve ertesi günün, yeni ayın biri olarak kabul edilmesi hükümleri âyetle değil hadisle sabit olmuştur (Buhârî, “Savm”, 5, 11; Müslim, “Sıyâm”, 4, 7, 8, 17-20). 1978 yılında İstanbul’da İslâm ülkeleri temsilcilerinin katılımıyla yapılan ilmî bir toplantıda ramazan ve bayram hilâllerinin, dünyanın herhangi bir yerinde görülebilir hale gelmesine dayalı hesaplar ve buna uygun takvim yapılmasına, ayrıca özel rasathânelerden gözetleme yapılarak hesabın kontrol edilmesine karar verilmiştir. O günden itibaren bu kararlara uyan ülkeler arasında birlik hâsıl olmuştur. Kararlara ve bunların dinî-ilmî gerekçelerine katılmakla beraber bu kararlara uymayan ülkelerde ise bazı yıllarda –hesaba göre– dünyanın hiçbir yerinden hilâlin görülmesinin mümkün olmadığı zamanda görme iddialarına dayalı ilânlar yapılmaktadır. Türkiye’de yaşayanlara, alınan kararlara titizlikle uyan Diyanet İşleri Başkanlığı’nın takvimine uymalarını, etrafı dinleyerek kafalarını karıştırmamalarını tavsiye ediyoruz. Hasta ve yolcu olanların orucu başka günlerde kazâ edebilecekleri yukarıda geçtiği halde burada tekrarlanmasının bazı tefsircilere göre sebebi, “oruç tutmakla fidye vermek arasında muhayyer bırakma” hükmünün bu âyetle kaldırılmış olmasından dolayı diğer ruhsatların da kaldırıldığı zannını engellemektir. Onlara göre “Artık ramazana erişen oruç yerine fidye veremez, oruç tutacaktır, ancak hasta ve yolcu olanlar başka günlerde kazâ edebilirler” denilmek istenmiştir. Bize göre âyetler arasında nesih ilişkisi yoktur. Oruç tutmakta zorlananların fidye verme imkânları devam etmektedir. Burada iki geçici mazeretin tekrar zikredilmesinin sebebi, onların da neshedilmediğini, hükmün devam ettiğini anlatmaktır. Esasen bu mazeretlerin yukarıda zikredilmesi bir hazırlık içindir, hüküm ise burada verilmiştir. Allah’ın ululuğunu gönülden benimseyip dile getirmeye tekbir denir. “Allahü ekber” cümlesiyle ifade edilen tekbirin mânası “Allah en uludur, en büyüktür” demektir. Bu cümle aynı zamanda Allah’ın birlik, teklik ve eşsizliğinin itirafıdır. Çünkü en büyük ve en uludan başkasında bir eksiklik, bir küçüklük vardır ve böyle olan bir varlık Tanrı olamaz. Namaza başlarken, rükûya ve secdeye giderken, kurban keserken tekbir getiren müminler, bununla ibadetin ancak Allah’a yapılacağını, ondan başkasının buna lâyık olmadığını dile getirmektedirler. Ramazan ayını oruçlu geçiren, kurban bayramında kurban ibadetini yerine getiren müslümanların bayram namazına giderken ve bayram namazını kılarken tekbir getirmeleri, bayram hutbelerinde hatibin tekbir getirmesi hep aynı mâna ve hikmete yöneliktir. Ayrıca kurban bayramlarına mahsus olmak üzere “teşrîk günlerinde” farz namazlardan sonra tekbir getirilmektedir (bk. Bakara 2:203).

Bu ifade ilahi emirlerin aslında kolay olduğunun delilidir. Dinde zorlama olmaması dinde zorunluluk olmaması demek değildir. Önemli olan nokta zorunlulukların inanarak yapılmasıdır. Benzer mesajlar: Mâide 5:6; Hacc 22:78.  

1- Oruç tutsun.  

bk. Kur’ân-ı Kerim, 2:200; 62:11; el-Câmi’ li-Ahkâmi’l-Kur’ân, 2:299-300; Bu âyetteki “şehide” ile başlayan ifadeye, “kim bu ayda mükellefiyet şartlarını hâiz olarak devamlı ikametgahında bulunursa” şeklinde mânâ vermek de mümkündür..  

[Oruç ayı, ibadet ve manevi hayat için, dua ve niyazların kabulü için büyük bir fırsattır.]  

 Dinde güçlük yoktur. Allah orucu emretmiştir. Oruç tutma şartları bulunan kimseler oruç tutarlar. Hastalık, yolculuk gibi geçici bir engelden ötürü oruç tutamayan, sonra kaza eder. İhtiyarlık ve iyileşmeyen müzmin hastalık gibi devamlı özrü olanlar fidye verirler. Her türlü zahmete rağmen kendi arzusu ile gönülden oruç tutan ve hayır yapanlar övülmüştür.  

(2)“Kur’ân-ı Hakîm, mâdem Şehr-i Ramazan’da nüzûl etmiş (inmiş); o Kur’ân’ın zamân-ı nüzûlünü istihzâr (hatırlamak) ile o semâvî hitâbı hüsn-i istikbâl etmek (güzel karşılamak) için Ramazân-ı Şerîf’te nefsin hâcât-ı süfliyesinden (âdî ihtiyaçlarından) ve mâlâyâniyât-ı hâlâttan tecerrüd (lüzumsuz hâllerden sıyrılmak)ve ekl ü şürbün (yeme içmenin) terkiyle melekiyet vaziyetine benzemek ve bir sûrette o Kur’ân’ı yeni nâzil oluyor gibi okumak ve dinlemek ve ondaki hitâbât-ı İlâhiyeyi, güyâ geldiği ân-ı nüzûlünde (iniş ânında) dinlemek ve o hitâbı Resûl-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm’dan işitiyor gibi dinlemek, belki Hazret-i Cebrâîl’den, belki Mütekellim-i Ezelî’den (Cenâb-ı Hakk’tan) dinliyor gibi bir kudsî hâlete mazhar olur.” (Mektûbât, 29. Mektûb, 251)  

[8] Veya hidayet ettiği şeyden dolayı.[9] «Allahü Ekber» demenizi yahut tâ'zim etmenizi.  

1 Ramazan: Güz mevsiminin evvelinde yağıp yeryüzünü tozdan kurtaran yağmur veya kızgın yerde yalınayak yürüyerek yanmak, demektir. Bazıları Ramazan’ın Allah’ın isimlerinden olduğunu ve tek olarak değil de “Şehr-i Ramazan” olarak söylenmesi gerektiğini söylemişlerse de bu rivâyetler, zayıftır. (Kurtubî) Efendimiz, “Ramazan” kelimesini tek olarak kullanmıştır. (Müslim)2 Kur'ân-ı Kerîm: Peygamberimiz (s.a.v)’e özel bir şekilde indirilip bize tevatüren nakledilen Kelâmullah’ın ismidir. Bu isimde iki kıraat vardır. İbnu Kesir kıraatinde vakıf ve vasılda ve Hamza kıraatinde yalnız vasılda hemzesiz olarak diğer kıraatlerde hemze ile okunur. Hemzelisi “kıraatten” hemzesizi “karn” kökündendir. Hemze ile “tilâvetle okunan”, hemzesizi de “cüzleri ve muhtevası yekdiğerine uygun ve biri birini doğrulayan” demektir. İmam Şafiî bunun hemzesiz olarak, Tevrat, İncil gibi Allah’ın Kitabının ismi olduğunu söylemiştir. İslâm'ın kutsal kitabının özel adı olan Kur'an kelimesi, Cenab-ı Hak tarafından altmış sekiz kadar âyette zikredilir. İslâm hukukunda Kur'ân için daha çok “Kitap” ismi kullanılır. Birçok âyette “el-Kitâb” kelimesi Kur’ân anlamında kullanılmıştır. Yüz on dört sûre, altı bin iki yüz otuz dört âyetten meydana gelir. Bazı sûreleri Mekke'de inmesi dolayısıyla “Mekkî”, bazıları Medine'de indirildiklerinden “Medenî” diye nitelendirilmiş ve yirmi üç yılda tamamlanmıştır. Hz. Ebu Bekr (r.a) döneminde, Zeyd b. Sâbit (r.a) başkanlığında toplanan büyük bir komisyon tarafından Kur'an sahifeleri Mekke lehçesi esas alınarak kitap haline getirilmiştir. Hz. Osman zamanında bu ana nüshadan çoğaltılan Mushafların yedi nüsha olduğu rivayet edilmektedir. Hz. Ali (r.a)'in Hz. Osman (r.a) için: “Eğer Osman (r.a) Kur'an'ın tek kitap halinde toplatılarak çoğaltılması işini yapmasaydı ben yapardım” dediği bilinmektedir. Kur'an-ı Kerim, Fatiha sûresi ile başlayıp Nâs sûresi ile son bulmuştur. Kur'an-ı Kerim’in iniş amacı, yalnız okunup sevap kazanılması ve saygı ile duvara asılmasından ibaret değildir. Asıl amaç, anlamına eğilmek ve günlük hayatımızda gücümüz yettiği ölçüde onu uygulamaya ve toplum hayatına hâkim kılmaya çalışmaktır.3 İnzal bir defada, tenzil de tedricen indirmek demektir. Kur'an yirmi üç senede tedricen indirilmiştir.4 Yani, Kur’an bu ayda indirilmeğe başlandı. Burada mecâz vardır. Bu âyette Kur’an, Ramazan ayında, (Duhân:1-3) mübârek bir gecede (Kadir: 1) “Kadir Gecesinde” indirildiği ifâde edilmektedir. Bu üç âyetten; “Kur’an Ramazan ayının mübârek gecesi olan kadir gecesinde indirilmeye başlanmıştır.” anlamı çıkar.5 Ru’yet-i Hilâl: Ayı görmek demek, ayın bir parçasını (hilâl gibi) görmek demektir. Bu konuda başka bir delil olmasaydı ilim adamlarının hesabına uymak gerekirdi. Cumhûr-i Selef’e göre başka deliller mevcut olduğundan konu ictihat alanına girmez. Bakara: 189. âyetteki “Sana, hilâller hakkında soru soruyorlar. Sen, onlara: Onlar, insanların ve hac vakitlerinin ölçüsüdür.” İfadesine göre şer'an vakti tayin eden delil hilâl’dir. Hilâlin nasıl bilineceği ise hadis-i şeriflerde beyan edilmiştir. Peygamber (a.s)’ın: “Ay yirmi dokuzdur, görmedikçe tutmayın ve görmedikçe iftar etmeyin, eğer hava bulutlanırsa miktarını hesap edin.”, “Hilâli görünceye kadar oruç tutmayın, hava bulutlanırsa otuzu miktar yapın.” İfadeleri gösteriyor ki şer'an bir hilâlden itibaren bir ayın esas miktarı otuz gündür. Otuzun tamam olduğu anlaşılınca başkaca hiç bir delile ihtiyaç yoktur. Fakat ay bazen yirmi dokuz da olur. O zaman delile ihtiyaç vardır. Bu delil ise “ru'yet-i hilâl”dir. Yani hesap ilmi değil, gözetleme ilmidir. Herhangi bir mü'min üzerine hilâli görmekle orucun vacib olduğu sabit olunca, buna binaen diğerlerine de vacib olur. Bu şehadet, ferdî surette ise vücub yalnız işitenler için, yok eğer toplumsal surette ve bir mahkeme huzurunda sabit ise o zaman da umum için geçerli olur. Sonuç olarak, oruç, Ramazan hilâlinin yirmi dokuzuncu günü bir parçasının görülmesi ile bu olmadığı takdirde ise otuza tamamlanması ile Ramazan’a girmiş olan her mükellef üzerine bu ayda oruç tutmak farzdır. (Geniş bilgi için Elmalılı ve fıkıh kitaplarına bakılabilir.)6 (فَمَنْ شَهِدَ) ifadesi: “Ramazan ayına erişenler, ramazan ayında mukim olanlar, Ramazan hilâlini görenler” şekillerinde anlaşılabilir. Ancak Ramazan hilalini gözetleme hususunda çok fazla hadis olduğu için bu âyet sebebiyle “ru’yet-i hilal” konusunda ictihada gerek yoktur.  

[360] Oruç, Kur’an’ın doğum kutlamasıdır. İşte içerisinde Kur’an o gece nâzil olduğu için “bin aydan daha hayırlı” olan Kadir/kader/ölçü gecesini barındıran Ramazan ayını değerli kılan da buydu. Bu silsileyi izlersek: Ramazan’a hürmet Kur’an’a hürmettir, Kur’an’a hürmet Allah’a hürmettir. Ramazan’a hürmetin ölçüsü ise onu oruçlu geçirmektir. Çünkü o insanlığa rehber olan ve hakkı bâtıldan ayıran vahyi elinden tutarak insanlığa sunmuştur. Ramazan, kutsallığını Kur’an ayı oluşundan alır.  

[*] Âyetler; ana hükümleri gösteren muhkem ve onları açıklayan müteşâbih âyetler diye ikiye ayrılırlar. [*] Kur'ân, âyetler kümesi demektir. Ramazan için "Kur'ân'ın indirildiği ay" ifadesinin kullanılması, ilk inen âyetlerin bir âyetler kümesi halinde olduğunu gösterir. [*] Buradaki Furkan, Furkan suresi 1. âyetten dolayı v'el-furkanu şeklinde nâib-i fail sayılarak meâl verilmiştir. (Furkan ile ilgili olarak Bkz. Bakara 2:53) [*] Bunlar bayram tekbirleridir. Nebîmiz, Ramazan ve Kurban Bayramlarında, eşlerini ve kızlarını namaz kılınan yere çıkarır, bütün kadınların gelmelerini de emrederdi.(Buhari, lydeyn 15, 20, Hayz 23, Salât 2, Hacc 81; Müslim, Iydeyn 10-890) Bayram namazları, bu tekbirler için kılınır. (Ayrıca Bkz. Hac 22:37)