Bakara Suresi 195. Ayet

Konumuz olan âyetlerin içeriği dikkate alındığında, “Allah yolunda harcama yapmak”, öncelikle savaş masraflarını karşılamayı, ülkenin savunulması için gerekli olan maddî fedakârlıklarda bulunmayı ifade eder. Ancak nüzûl sebebinin belirli olması âyetin hükmünü o sebeple sınırlamayı gerektirmez. Buna göre âyet, insanın sahip olduğu maddî imkânlardan kendine Allah’ın hoşnutluğunu ve âhiret mutluluğunu kazandıracak hayır yollarına harcamada bulunmasını, Kur’anî kavramla infakta bulunmasını emretmektedir. Müslüman âlimlerce ve İslâm medeniyeti tarihinde, böyle bir niyete dayanması şartıyla ülkenin savunulması, hac hizmetleri, yoksulların desteklenmesi; okul, cami, yol, köprü, çeşme, bakımevleri gibi toplumsal hizmet ve hayır müesseselerinin kurulması ve güçlendirilmesi, hatta tabiatın korunup geliştirilmesine kadar çok çeşitli hizmetler için yapılan her türlü harcama Allah yolunda harcama sayılmıştır (ayrıca bk. âyet 254). Savunma ve diğer hizmetler için yapılan harcamalar hem harcama yapanın dinî hayatını hem de ülkenin ve toplumun güvenliğini geliştirmesi ve güçlendirmesi için son derece gerekli olduğundan âyetin devamında “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” buyurulmak suretiyle bir bakıma, cimrilik yaparak bu tür harcamalardan kaçınmanın müslüman toplumlar ve bireyler için tehlike teşkil ettiği haber verilmiş; âyetin sonunda bir defa daha müslümanlar iyilik etmeye çağrılarak Allah’ın iyilik edenleri sevdiği müjdesi verilmiştir.

1- Savaş hazırlığı için gerekli yardımı yapın.  

195.Ebu Davud, Tirmizi, İbnu Hibban, Hakim ve daha başkaları Ebu Eyyub el-Ensari (r.a.)`nin şöyle söylediğini rivayet etmişlerdir: "Bu ayeti kerime biz ensar topluluğu hakkında inmiştir. Allah İslâm`ı kuvvetlendirince ve destekçileri de çoğalınca biz kendi aramızda gizlice: "Mallarımız zayi oldu. Yüce Allah da zaten İslâm`a güç kazandırdı. Artık mallarımızın başında durup da onlardan zayi olanları düzeltsek" dedik. Bunun üzerine Yüce Allah bize cevap olarak bu ayeti kerimeyi indirdi. Burada tehlike ile kastedilen savaştan geri kalarak malların başında durup onları düzeltmeye çalışmaktır."Taberani`nin Cubeyre bin Dahik`ten rivayet ettiğine göre ensar önceleri çok sadaka verir ve Allah`ın dilediği üzere harcamada bulunurlardı. Bir yıl darlığa düştüler ve bu yüzden vermemeğe başladılar. Bunun üzerine Yüce Allah bu âyeti kerimeyi indirdi.  

(*) Ayetteki muhakkak manasına gelen “inne” kelimesini “biliniz ki” ile tercüme etmemden maksat, (inne) pekiştirme içindir. Pekiştirme anlamı da, Türkçe’de “biliniz ki” ile en güzel şekilde ifade edilir.  

Bu ayette: Allah’ın emanet ettiği nimetleri kendi malıymış gibi gelişigüzel kullanmanın, onlarla savurganca ve bencil bir hayat ortaya koymanın, verilen nimetleri -hakları olduğu halde- başkalarıyla paylaşmamanın, iyiliğe ve iyileştirmeye giden yolda harcamada cimrilik ederek Allah’ın istediği istikamette harcamamanın çok kötü bir iş olduğu anlatılmaktadır.   

 Âyette geçen «ihsan» kelimesi, bir işi tam ve noksansız yapmak, işin hakkını vermek ve dürüst olmak demektir. Nitekim bir hadiste Resûlullah (s.a.)a «İhsan nedir?» diye sorulmuş. O da: «Allah’a, O’nu görüyormuş gibi kulluk etmendir, her ne kadar sen O’nu görmüyorsan da, O seni görüyor» buyurmuştur. Kulluk umumî bir davranıştır. Bu itibarla hadisteki manayı, özellikle ibadete yöneltmek doğru değildir. Esasen Arapça’da ihsan, işi doğru dürüst yapmaktır. Onun için işinin ehli olana «muhsin» denir. Tercüme bu anlayışa göre yapılmıştır. Sosyal yardımı ve adaleti de içine alan ihsan ve infakı, «tehlikeyi önleyen bir tedbir» olarak gösteren âyet, adaletin anarşiyi ve ihtilâli önlediğine de işaret etmektedir.  

(1)Ebû Eyyûbe’l-Ensârî radıyallâhü anh şöyle demiştir: “Bu âyet, Ensâr cemâati hakkında nâzil oldu. Âyet nâzil olmadan önce biz: ‘Allah’ın dîni kuvvetlendi, yardımcıları çoğaldı. Bizim mâlî ve bedenî yardımımıza ihtiyaç kalmadı. Bu hâlde muhârebe ve cihâdı terk ve te’hîr ederek, mallarımızın başına dönsek ve onların ıslâhı ile meşgûl olsak!’ diye düşünmeye başlamıştık. Bu fikirlerimiz henüz tartışılmaya başlanmıştı ki, bu âyet-i celîle nâzil oldu.” (İbn-i Kesîr, c. 1, 172)Burada zikredilen “tehlike”den maksad, Allah yolunda cihaddan ve bu yolda harcama yapmaktan kaçınmaktır. (Celâleyn Şerhi, c. 1, 232)  

[7] Â'mal ve ahlâkınızı güzelleştirin veya emvâli sarf hususunda ihsan edin, israf da etmeyin, imsak da.  

1 Mallarınızı, Allah yolunda harcamazsanız, kâfirlerin size hâkim olmalarına sebep olur ve kendinizi, ellerinizle tehlikeye atarsınız.2 Müslümanlardan birisi, İstanbul surlarındaki düşman üzerine açıktan hücum edince: “Bu adam, kendisini tehlikeye atıyor.” dediler. Ebû Eyyub El-Ensarî (r.a): “Bu âyet, Allah, Elçisine yardım edip İslâm’ı galip kılınca ‘artık mallarımızın başında durup onların ıslahı ile meşgul olsak mı?’ diyenler hakkında indi.” dedi. (Tirmizî)  

[385] Yukarıda ele alınan hac ve İslâm’ı insanla buluşturmak için gösterilen her tür çabanın adı olan cihad ibadetleri hep ekonomik fedakârlık gerektiren ibadetlerdir. Bu ibadetler için harcanacak her kuruş “Allah yolunda harcanmış” demektir. Allah yolunda harcama emrinin ardından, bu emrin illet ve hikmeti şöyle açıklanır: “Kendinizi kendi ellerinizle tehlikeye atmayın”. Bu tehlike Allah yolunda harcamayı ve cihadı terk etmektir. [386] “Allah…sever” ya da “Allah…sevmez” diye son bulan âyetlerin hemen tamamına yakını Medenî sûrelerde yer alır. Mekkî sûrelerde ise azab ve ceza öndedir. Bunun nedeni Kur’an’ın eğitim sürecidir. Bu sürecin başlangıcında insanlar azab ile korkutuluyorlardı. Medine döneminde mü’minlerin Allah’la olan ilişkileri “sevgi” düzeyine yükseldi.  

[*] Allah yolunda harcama, en zayıf kesime olacağı için güven ve tatmin ortamının doğmasına yol açar.  

(97) Ebu Eyyub el-Ensarî, Müslümanların sayısı artıp da İslâm kuvvetlenince, Medineli Müslümanlar arasında, bir kenara çekilip kendi işleriyle meşgul olma düşüncesinin belirmesi üzerine bu âyetin inerek “Kendinizi tehlikeye atmayın” uyarısında bulunduğunu bildirmiştir. (Ebû Davud, Cihad: 22; Tirmizî, Tefsir: 2.)(98) Muhsinleri. Bu sözcüğü kısaca “iyilik yapan” olarak çevirmek mümkünse de, kavram olarak çok daha geniş bir kapsama sahip olduğunu unutmamak gerekir. Çünkü bu kelime, imanı olgunluğa ermiş bir Müslümanın güzelliğini kendisinde toplayan bir sıfattır. Onda, İlâhî buyrukların en güzeline uymak, iyiliği ilke edinmek, yaptığını güzel şekilde yapmak, kulluğunu en iyi bir şekilde yerine getirmeye çalışmak gibi anlamlar vardır. Bütün bunları kısa bir tanımla yansıtamadığımız için, bu sözcüğün geçtiği yerlerde, konunun akışına uygun olan kısmıyla ona anlam vermeye çalışacağız.