Bakara Suresi 273. Ayet

“Kendilerini Allah yoluna adayan, geçimlerini sağlamak üzere bir kazanç elde etmek için çalışma, ticaret ve seyahat etme imkânları bulunmayan yoksullar” kimlerdir? Âyetin nâzil olduğu tarihi göz önüne alan tefsirciler bunların Suffe ehliyle (Peygamber Mescidi’nin bir köşesinde barınan kimsesiz ve yoksul müslümanlar) Mekke’den hicret eden muhacirler olduğunu ifade etmişlerdir. Onların, Medine’ye yerleşip işgüç sahibi olmaları için zamana ve uygun şartlara ihtiyaç vardı. Allah rızâsı için (fî sebîlillâh) hicret etmişler; yurt, yuva ve işlerinden uzak düşmüşlerdi. O dönemde savaş ganimeti kabilinden bir gelirleri de yoktu. Şu halde infak ve tasaddukta bunların önceliği vardı. Bu tarihî durum dışında Allah rızâsı için O’nun dinini korumak, öğrenmek, öğretmek ve yaymak maksadıyla devamlı meşgul olduklarından dolayı iş ve ticaret yapma imkânı bulamayan kimselerin her zaman ve zeminde infak ve tasaddukta ön sırada olma hakları vardır. Bunlardan sonra sıra, meşrû bir mazeret sebebiyle çalışıp kazanma imkânı bulamayan fakat yine de insanlara el açıp dilenmeyen ve istemeyen yoksullara gelir. Âyette de belirtildiği gibi böyle iffetli, asil, insanlık şerefine düşkün kimseleri erbabı, simalarından tanır ve gereken yardımı yaparlar. Burada geçen sîmâ “yüzlerindeki nur, ibadet izi, yoksulluğun verdiği solgunluk, üstte başta görülen eksiklik” gibi farklı şekillerde yorumlanmıştır.

Yüce Allah, insanların yapacakları yardımın ve verecekleri sadakaların kimlere ulaştırılması gerektiğini ifade etmektedir. Bu çerçevede sadaka ve infakın fakirlere yönelik olması gerektiği hükme bağlanmakta, bu kişilerin “beş” sıfatı bildirilmektedir.  

1. Mağdur. 2. Yardım yaparsanız.  

bk. Dirâsât, li-uslûbi’l-Kur’âni’l-Kerîm, 3. kısım, 3. cüz, s. 20-21.  

Bu ayet, Medine döneminde Allah yolunda cihad etmeye kendilerini adayan, bunun yanında ticaret edip kazanç elde etmeye imkân bulamayan ama buna rağmen de hayâlarından dolayı durumlarını belli etmeyerek insanlardan hiçbir şey isteyemeyen, bu yüzden de durumlarını bilmeyenlerin varlıklı sandığı Ehl-i Suffa gibi, mallarını ve ailelerini Mekke’de bırakıp Medine’ye yerleşen muhacirlerden bir topluluğun durumunu ortaya koymaktadır.  

 Bu âyette anılan fakirler hayatlarını Allah yolunda savaşa adayan mücahitler ile ilim yolcularıdır. Bunlar, bu kudsî meşguliyetleri dolayısiyle kazanca yönelme imkânından mahrumdurlar. Maddi yardımların bilhassa bunlara yapılması, cihadı ve ilmi teşvik edecektir.  

(4)Bu âyet-i kerîme, “Ashâb-ı Suffe” (radıyallâhü anhüm ecmaîn) hakkında nâzil olmuştur. Bunlar, Medîne’de evleri ve aşîretleri olmayan Muhâcirlerdendi. Geceleyin Resûl-i Ekrem (asm)’ın mescidine yakın “Suffe” denilen yerde kalırlar, gündüzleri de aslâ oradan ayrılmazlardı. Hz. Peygamber (asm)’ın gönderdiği bütün askerî birliklere katılan bu sahâbelerin sayıları dört yüz kadar olup, bütün vakitlerini ilim ve ibâdete hasretmişlerdi. (Nesefî, c. 1, 209)  

[4] Hususa cihat uğurunda.[5] Fakirliklerinden nâşi bedenlerinin zayıf olmasından, açlıktan dolayı renklerinin sararmasından, zarûretten dolayı elbiselerinin eski püskü olmasından, yahut tevazularından.  

1 Yani, Allah yolunda cihad yapmaya kendisini vakfetmiş olan fakirlere. 2 Allah yolundaki meşguliyetleri, hastalık veya âcizlikleri sebebiyle nafakalarını kazanma imkânları olmayanlara…3 Rasûlullah (s.a.v): “Allah iffetli olanları sever, çok verilince övgüler düzen, az verilince de kötüleyen, yüzsüz, dilencileri sevmez” ve “Her hangi bir kimse bir dilencilik kapısı açınca, Allah da ona bir fakirlik kapısı açar. Ve her kim kanaatkâr olursa, Allah da onu zengin eder. Kim de iffetli olmağa çalışır ve istemekten sakınırsa Allah ona iffet verir. Sizden birinizin bir ip alıp odun getirerek bir miktar hurmaya satması, insanlara dilencilik etmesinden çok daha hayırlıdır.” buyurdular. (Buhari)4 Ashâb’us-Suffe: Peygamber (s.a.v)’in mescidine bitişik sofada barınan ve İslâmî tedrisatla meşgul olan sahabeler demektir. Suffe, eski evlerdeki seki gibi yüksekçe eyvan demektir. Dilimizde buna “sofa” da denir. İslâm tarihinde “suffe” denilince, Hz. Peygamber (s.a.v)’in Medine’deki mescidinin bitişiğindeki bu isimle anılan yer anlaşılır. Ashâb’us-Suffe, dört yüz kişi kadardı. Bunların Medine’de meskenleri de, aşiret ve akrabaları da yoktu. Peygamber (s.a.v)’in mescidinde eğleşir, Kur’an tahsil eder, Peygamberimizi dinleyip ondan ilim öğrenirlerdi. Çoğunlukla oruçlu bulunurlar ve ne zaman bir gaza olursa giderlerdi. İslâmiyet’te ilk yatılı medrese burası olmuştur. Bundan sonra buranın durumu örnek alınarak İslâm âleminde medreseler hep camilerin etrafına yapılmıştır. Medineli Müslümanlar evini-barkını, bütün mal varlığını geride bırakarak şehirlerine hicret eden bu Müslümanlara maddî ve manevi yönlerden çok yardımcı olurlardı. Suffe ehlinin ihtiyaçlarıyla Hz. Peygamber (s.a.v) bizzat ilgilenir, Beytü’l-mâl’e ve kendisine gelen malların büyük bir kısmını onlara ayırırdı. Gücü kuvveti yerinde olan Suffeliler, dağdan sırtlarında odun taşımak dâhil olmak üzere ellerinden gelen işleri yapıyor, mümkün mertebe ihtiyaçlarını sağlamaya çalışıyorlardı. Suffe, bir tembeller yuvası değildi. En çok hadis rivayet eden yedi sahabînin üçü; (Ebû Hüreyre, Abdullah b. Ömer, Ebû Saîd el-Hudrî ) Suffe ehlinden idi. İşte bu âyet, Ashâb’us-Suffe denilen bu fakir muhacirler hakkında nâzil olmuştur.  

[519] Böyle doğru-dürüst bir niyetle yola çıkan bir hayır sahibinin elbette tercih hakkı vardır. Hatta, seçici davranması bir üstteki âyete aykırı davranmak anlamına kesinlikle gelmez, çünkü muhtaçlık açısından eşit olan iki ihtiyaç sahibinden en tercihe şayan olanı, Allah’a daha yakın olanıdır. Yukarıda olay veren açısından ele alınarak, verenin ideal niyet, tavır ve davranışı nasıl kazanacağı vurgulanmıştı. Bu âyette ise olay verilen açısından ele alınmakta, verilen kimseyi tesbit etmede hangi ölçünün kullanılacağı dile getirilmektedir.  

Sadakalar din uğrunda kendilerini ilme, cihada adamış, Allah yolunda meşguliyetlerinden veya hastalık ve acizlik gibi engellerden dolayı nafakalarını kazanamayan fakirler içindir. Bu âyette Allah Teâlâ, kendilerini tamamen İslâm hizmetine adamış, bu sebeple geçimlerini kazanamayan müminlere yardımcı olunmasını istemektedir. Ashab-ı Suffa (r.a) bu sınıfın başında gelirdi. Efendimiz (a.s.m) onlara İslâm’ı öğretir, başkalarına da öğretmek ve diğer hizmetler için onları hazır kuvvet olarak bulundururdu.