Nûr Suresi 62. Ayet

“Ortak bir iş” tamlamasının lafza bağlı tercümesi “toplayan iş”tir. Bundan maksat da ister cuma ve bayram namazları gibi toplu ibadetler olsun ister ülkenin ve topluluğun önemli bir işini görüşmek üzere tertiplenmiş toplantılar olsun, yöneticinin ve diğerlerinin tek başına yapamayacakları, grubu ve kamuyu ilgilendiren işlerdir. Böyle toplantılarda bir başkan ve uyulması gereken düzen bulunur. Toplantıya çağıran ve başkanlık eden kişi Allah’ın resulü olunca toplantının önemi bir kat daha artmakta, gelmemenin, gelip de izinsiz ayrılmanın hükmü ağırlaşmaktadır. Hz. Peygamber’in çağrısıyla gerçekleşen bazı toplantılarda münafıklar, birbirlerini siper ederek görünmeden sıvışıp gidiyorlar, böylece hem toplantıyı sabote ediyor hem de rahatsız oldukları bir ortamda bulunmaktan kurtuluyorlardı. Âyette “müminler ancak ... izin almadan çekip gitmeyenlerdir” kısmı, genel olarak mümini tanımlamak için değil, tarihî vâkıaya bağlı olarak müminlerin münafıklardan bir farkını daha ortaya koymak içindir. Muhammed Esed burada geçen iznin, alınan karara mâkul bir sebep göstererek katılmama izni olabileceğini ve burada bir nevi “iyi niyetli muhalefet” anlayışının bulunduğunu ifade etmiştir (II, 724). Bizim bu cüretli ve tarihî gerçeğe uymayan yoruma katılmamız mümkün değildir; çünkü önce âyetin ifadesi (lafzı, üslûbu) böyle bir mâna çıkarmaya uygun değildir. İzin muhalefet için değil, “özel işleri için” istenmektedir. Ayrıca takip eden âyette onun emrine uymayanlar kınanmakta, belâ ve ceza ile tehdit edilmektedir. Hz. Peygamber’in içinde bulunduğu toplantı ya ibadet ya eğitim öğretim faaliyeti ya cihad gibi bir toplu eylem ya da toplumu ilgilendiren bir konuda konuşup bir karara varmak için yapılmaktadır. Bir, iki ve üçüncü amaçla yapılan toplantılarda, toplu eylemlerde mazeret sebebiyle izin alınan veya izinli sayılan bir katılmama söz konusu olabilir, bunun muhalefetle bir alâkası yoktur. Dördüncü amaçla yapılan toplantılarda farklı fikirler ileri sürülebilirse de Hz. Peygamber’in katılmadığı bir görüş kabul görmez ve uygulanmaz, onun katıldığı bir karara ise kimse muhalefet edemez; çünkü o vahiyle hareket etmişse yanlış yapmaz, ictihadıyla hareket etmiş olur da yanılırsa vahiy yoluyla uyarılır ve yanlış düzeltilir. Uygulama da böyle olmuştur; ictihadına muhalif kalanlar da eylemde ona tâbi olmuşlardır, eğer ictihad hatalı olmuşsa hemen tashih edilmiştir. Hz. Peygamber’in izin verdiği kimseler için Allah’tan bağışlanmalarını dilemesi istenmiştir. Çünkü izin alarak toplantıya katılmayan veya toplantıdan ayrılan kimselerin tercihlerinde, ileri sürdükleri mazeretlerde, takdir ve değerlendirmelerde kötü kasıt bulunmasa da kusur bulunabilir. Bu durumda Hz. Peygamber’in toplantısından ayrılmak takvâya aykırı, edep ve irfanı kâmil olanlar için bir kusur sayılmış ve bağışlanmaya muhtaç görülmüştür.

İman bir güven ve ispat kurumudur. İnanmayı, güvenmeyi, güvende olmayı ve güven vermeyi içermelidir. Mümin, inanılması gereken değerlerin tamamına inanan, inandığı bütün değerlere güvenen, bu sayede kendini güvende hisseden ve çevresine güven veren insandır. “Ne kadar güveniyorsan ve ne kadar fedakarlık yapıyorsan o kadar inanıyorsun demektir.” Müminler slogan değil, aksiyon insanlarıdır; söylemle yetinmeyip eylemleriyle konuşabilen yiğitlerdir.  

Hutbeyi bırakıp gidenler hakkındadır.  

62.İbnu İshak`ın ve ed-Delail`de Beyhaki`nin Urve`den, Muhammed bin Kurezi`den ve daha başkalarından rivayet ettiklerine göre Hendek savaşı öncesinde Kureyşiler Medine yakınında Rume kuyusunun etrafındaki alana yerleştiler. Kumandanları da Ebu Sufyan`dı. Gatafan kabilesinin mensupları da Uhud dağının yanındaki Na`ma`ya yerleştiler. Medine`nin etrafını saran bu tehlike karşısında Resulullah (a.s.) şehrin etrafına hendek kazılmasını istedi. Kendisi de bizzat hendek kazımı işinde çalıştı. Bütün Müslümanlar da çalıştılar. Ama münâfık adamlar işi yavaştan alıyor, önemsiz ve basit işlere kaçıyor bazen de Resulullah (a.s.)`a haber vermeden ve izin almadan ailelerinin yanlarına gidiyorlardı. Öte yandan Müslümanlardan birinin herhangi bir zorunlu işi çıktığında ve mutlaka gitmesi gerektiğinde durumu Resulullah (a.s.)`a bildirerek izin istiyor, Resulullah (a.s.) da ona izin veriyordu. Adam da zorunlu ihtiyacını giderdikten sonra hemen dönüyordu. İşte Yüce Allah bu ayeti kerimeyi o Müslümanlar hakkında indirdi.  

Bkz. 9:44Burada hem sosyal meselelerde hem de Hz. Peygambere karşı saygıda inananların sorumsuz davranamayacağı vurgulanıyor. Hem Hz. Peygambere tabi olduğunuzu söyleyeceksiniz hem de onun konuştuğu, sorulara cevap bulmaya çalıştığı, problemlerin çözümü için gayret gösterdiği meclisinden haberi olmadan çekip gideceksiniz, hem sosyal bir sorumluluk gereği cihadın farz olduğunu söyleyeceksiniz hem de toplumu ilgilendiren meselelere kayıtsız kalarak alıp başınızı gideceksiniz. İşte mü’minin tanımında böyle bir rahatlık ve sorumsuzluk söz konusu değildir.  

[1] Cuma, bayram, harp, müşavere gibi toplu bulunularak.  

1 Müslümanları ilgilendiren toplumsal bir iş yapılırken, Hz. Peygamber’den ve daha sonra da devlet başkanı veya rehberden izin almadan dağılmak ve ayrılmak yasaktır. 2 Bu yetki, tamamen Peygambere ve daha sonra da halîfeye veya rehbere aittir.  

[3073] Buradaki iman, daha çok imanın ahlâkî karşılığı olan “güven” vurgusuna sahiptir. [3074] Lafzen: “gitmezler”. Zehebe sadece mekânsal bir “gitmeyi” değil, aynı zamanda bir görüşe varma, yeni bir görüş geliştirmeyi de ifade eder. Taberî’nin de isabetle vurguladığı gibi buradaki “ayrılma”, üzerinde uzlaşılan toplumsal politikadan bağımsız, özgür ve özgün fikirler geliştirmektir. “Ondan izin almadıkça” ibâresi, yapıcı muhalefet fikrini çağrıştırmaktadır. Bu konuda yaşanan örnekler, buradaki “iznin” mahiyetini açıklamaktadır. Kocasından boşanmış olan Berire’ye kocasına dönmesini söyleyince, onun “Ya Rasulallah! Bu Allah’tan gelen bir emir mi, yoksa senin kendi kararın mı?” diye sorması bir izindir. Yine Hubâb b. Münzir’in Bedir’de Allah Rasûlü’nün görüşüne alternatif sunmadan önce bunun Allah’tan gelen bir vahiy olup olmadığını sorması bir izindir. Hubâb bunun üzerine “Öyleyse su yakınına konaklamamızı uygun bulurum” der ve öyle yaparlar. Yine Allah Rasûlü’nün, Hendek savaşı öncesinde düşmanı bölmek için Gatafan’ın liderlerine Medine’nin o yılki hurma hasadının üçte birini verme teklifine karşı, Sa’d b. Muaz, bunun vahyin emri olup olmadığını öğrenmek ister. Allah Rasûlü’nün geliştirdiği bir taktikten ibâret olduğunu öğrenince karşı çıkar ve vazgeçilir. Sa’d’ın kendi görüşünü ileri sürmeden önce yaptığı da bir “izin”dir.  

İslâm toplumunu ilgilendiren önemli meselelerin görüşüldüğü yere gitmek ve oradaki yetkilinin izni olmadıkça ayrılmamak bir vecibedir. Hayatî bir mazeret olmadıkça izin taleb etmek caiz görülmediği gibi mazereti kabul edip etmemek de Hz. Paygamber (a.s.) ile İslâm toplumunun yöneticilerinin takdirindedir.  

(21) Toplumu ilgilendiren bir iş, yahut kapsamlı, önemli bir iş.