Lokman Suresi 13. Ayet

Lokmân, Kur’ân-ı Kerîm’de ismi sadece bu sûrede geçen, aynı zamanda sûrenin de ismiyle anıldığı sâlih bir kişidir. Âlimlerin çoğunluğu, Lokmân’ın peygamber olmadığını, ancak Allah’ın kendisini bilgi ve hikmetle şereflendirdiğini belirtirler. İslâm öncesi Arap toplumunda da onun bilge bir kişi olduğu kabul edilir, saygıyla anılırdı. İslâm tarihi kaynaklarında ve tefsirlerde soyu, milliyeti, hayatı ve sözleriyle ilgili güvenilirliği tartışmalı çeşitli rivayetler vardır (bilgi için bk. Ömer Faruk Harman, “Lokmân”, İFAV Ans., III, 123-124). Müfessirler 12. âyette Lokmân’a verildiği bildirilen hikmet kelimesini, “din konusunda derin bilgi, sahih inanç, akıl, yerinde ve doğru konuşma, isabetli görüş ve davranış” olarak açıklamışlardır (Taberî, XXI, 67; İbn Atıyye, IV, 346). Hikmet hem doğru bilgi, inanç ve düşünceyi hem de bu zihnî birikimin mümkün olan en mükemmel şekilde hayata geçirilmesini ifade eder. Bilgi birikimi olan bir insan bu birikimini doğru, yerinde ve gerektiği ölçüde kullanmaz yahut yanlış yerlerde kullanırsa bu insana âlim denebilirse de hakîm denemez; çünkü hikmet kavramı, “bilgiyi yerli yerince kullanma” anlamına da gelir. Buna göre bilgisini doğru ve gerektiği şekilde kullanmayan insan, bilginin şükrünü yerine getirmemiş olur; bilgisini belirtildiği şekilde kullanan ise şükür ödevini yerine getirdiği gibi bunun faydasını da yine kendisi görmüş, yani bilgisini değerlendirmiş ve sonuçta onu kendisi için faydalı hale getirmiş olur. 12. âyette “O’na şükreden kendi iyiliği için şükretmiş olur...” buyurulurken bu gerçeğe de işaret edilmiştir. Lokmân’a verilen hikmetin çerçevesi çizilirken tevhid inancının başta geldiği görülmektedir. Esasen bu, şükrün de birinci şartıdır; bu sebeple Lokmân, kendisi Allah’ın birliğine inandığı gibi oğluna da şirkten uzak durmayı öğütlemiştir. Âdil olmayan hakîm olamaz; adalet, “her şeyi yerli yerince yapmak, herkese hakkını vermek”tir. Herhangi bir şeyi Allah’a ortak koşan yani Allah’tan başkasına tanrılık nitelikleri yükleyen kişi, Allah’ın hakkı olan tanrılığı başkasına vermiş, böylece haksızlık (zulüm) yapmış demektir; üstelik bu tutum, haksızlıkların en büyüğüdür. Bu sebeple âyette “O’na ortak koşmak çok büyük bir haksızlıktır” buyurulmuştur. Esasen İslâm’ın en başta şirki ortadan kaldırmayı hedeflemesi de Allah’a ortak koşmanın, bütün kötülüklerin başında geldiği ve diğer birçok kötülüğün temel sebebi olduğu anlayışına dayanır.

Bu ayet En‘âm 6:82. ayetle okunmalıdır. [Adalet], “bir şeyi yerli yerince yapmaktır;” [zulüm] ise “bir şeyi hakkı olan yerinden etmektir.” İnançta tevhid adalettir; şirk ise zulümdur. Yüce Allah’ın ortakları olduğunu iddia etmek en büyük haksızlık olduğu için ayette şirk için “zulüm” denmiştir.  

[426] Hz. Lokmân’ın, oğluna nasihatleri hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XV, 132-147.  

bk. Kur’ân-ı Kerim, 17:23.  

(1)“Evet küfür, mevcûdâtın (varlıkların) kıymetini iskāt (düşürme) ve ma‘nâsızlıkla ittihâm ettiğinden(suçladığından), bütün kâinâta karşı bir tahkīr ve mevcûdât âyinelerinde (varlıklar üzerinde görünen) cilve-i esmâyı (Allah’ın isimlerinin tecellîlerini) inkâr olduğundan, bütün esmâ-i İlâhiyeye karşı bir tezyif (aşağılama)ve mevcûdâtın vahdâniyete (Allah’ın birliğine) olan şehâdetlerini reddettiğinden, bütün mahlûkāta karşı bir tekzîb (yalanlama) olduğundan; isti‘dâd-ı insânîyi (insanın kābiliyetlerini) öyle ifsâd eder (bozar) ki, salâh(iyilik) ve hayrı kabûle liyâkati kalmaz. Hem bir zulm-i azîmdir (büyük bir zulümdür) ki, umum mahlûkātın ve bütün esmâ-i İlâhiyenin (Allah’ın isimlerinin) hukūkuna bir tecâvüzdür. İşte şu hukūkun muhâfazası ve nefs-i kâfir (kâfir olan şahıs) hayra kābiliyetsizliği, küfrün adem-i afvını (affedilmemesini) iktizâ eder (gerektirir). اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظ۪يمٌ [Muhakkak ki şirk, gerçekten (pek) büyük bir zulümdür!] şu ma‘nâyı ifâde eder.” (Zülfikār, 10. Söz, 35)  

1 Zulüm: Bir şeyi layık olduğu yerden başka bir yere koymak demektir. Allah’ın hakkını, Allah’tan başkasına vermek ve Allah’ın şerefli kıldığı insanı, Allah’ın yarattığı varlıklara ibâdet ettirerek alçaltmak, en büyük zulümdür. Çünkü bu, ilâhlığı asla lâyık olmadığı yere koymak demektir. Zîrâ Allah’tan başkasının mabut olmasına hiç bir şekilde ihtimâl bile yoktur. Zulüm ile ilgili olarak Bk. (Nisa: 40)  

[3640] Binlerce yıl önce gök kubbeye salınmış bu altın öğütleri ölümsüzleştiren Kur’an, adeta tüm muhataplarına, sadece Lokman’ın oğlu Ankâ değil “Hepiniz Lokman’ın çocuklarısınız” demektedir. [3641] Sahabenin inen vahyi hayata koyma konusundaki ciddiyetini tüm çıplaklığıyla ortaya koyan olaylardan biri, bu âyet ışığında anlaşılması gereken En’âm 82 sebebiyle yaşandı. Âyet inince sahabeyi bir endişe kapladı. Allah Rasûlü’ne gelip dediler ki: “İmana zulüm karıştırmamaya hangimizin gücü yeter ki?!” Allah Rasûlü buyurdular: “Bakın, bu zulüm sizin anladığınız zulüm değildir. Lokman’ın şu sözünü işitmez misiniz?” dedi ve bu âyeti okudu (Buhari, Tefsir 6:20).  

Lokman'ın kimliği hakkındaki rivâyetlerin özeti şudur: Hz. Eyyûb'un kızkardeşinin, ya da teyzesinin oğlu Âzer soyundan Ba'ûrâ oğlu Lokman, bin yıl yaşamış, Hz. Dâvûd'a yetişip ondan bilgi öğrenmiştir. Çoğunluğun kanısına göre Lokman, peygamber değil, filozoftur. Kadî'nin aktardığı bir fıkradan Lokman'ın Ezop olması ihtimâli belirmektedir. Dâvûd, bir gün kendisine bir koyun kesmesini ve onun en tatlı yerinden iki çiğnem et getirmesini emretmiş; o da kestiği hayvanın dilini ve kalbini getirmiş. Birkaç gün sonra Dâvûd ona keseceği hayvanın en kötü tarafından iki çiğnem et getirmesini emretmiş; Lokman yine hayvanın dilini ve kalbini getirmiş ve bunun sebebini soran Dâvûd'a: "Ğ Bunlar güzel olursa en tatlı şeylerdir. Çirkin olursa en kötü şeylerdir." demiş (Envâru't-Tenzîl: 2:253). Bu fıkra, Ezop hakkında da söylenir. Marmaduke Pickthall'e göre Lokman hakkında anlatılanlar, Ezop'unkilere çok benzerlik göstermektedir (The Glorious Qur'an: 2:615) Hikmete gelince: İnsan nefsinin teorik bilgileri öğrenip, gücü oranında üstün işler yapma yeteneğini kazanmak, hikmet' tir.. Yani hikmet, nazarî bilgileri elde ettikten sonra onların gereğini uygulayıp teori ile pratiği birleştirmek ve böylece üstün amaca ulaşmaktır. Kâinâtın birtakım yasalarını keşfetmek ve bunları insanlığın yararına kullanmak da elbette hikmet'tir. Ama asıl hikmet, insanı îmâna ve Allah'a şükretmeğe götüren bilgidir. Onun için yüce Mevlâ, hikmeti şükürle beraber anmıştır. Çünkü bilgi, Allah'ın insana en büyük lutfudur. Öğrendiği bilgi ile gurura düşen insan, şeytânın yoluna girmiş olur. O bilgi de hikmet olmaktan çıkar. Bundan dolayı Allah'ın Elçisi: "Hikmetin başı Allah korkusudur!" buyurmuştur (Feydu'l-Kadîr: 2:574).