Nisâ Suresi 117. Ayet

Âyetteki “dişiler”den maksat, müşrik Arapların; genellikle “dişi” (ünsâ) diye adlandırdıkları, Lât, Uzzâ, Menât gibi putlarıdır.  

“Dişi putlar” diye tercüme edilen inâs kelimesi sözlükte “dişiler” anlamına gelmektedir. Bunu “dişi putlar” şeklinde çevirmemizin sebebi, bunlardan maksadın “Lât, Uzzâ ve Menât” şeklindeki dişil isimlerle anılan meşhur putlar olduğuna dair açıklamalardır (Taberî’nin de tercihi bu yöndedir, V, 280). Burada Araplar’ın, kadınları aşağıladıkları halde putlarını dişilere mahsus isimlerle anmalarındaki çelişkiye de işaret edilmiştir. Kelimeyi doğrudan “put” mânasına gelen vesen kelimesinin çoğulu olarak “vüsünen” şeklinde okuyanlar da olmuştur. Gerek bu okuyuşu ve gerekse inâs kelimesinin kökünde bulunan “edilgenlik” mânasını göz önüne alarak âyeti daha genel çerçevede yorumlayan tefsirciler, şu ilgi çekici açıklamayı getirmişlerdir: Allah’tan başka hiçbir varlık, kendisine tapanlara bir fayda sağlayamaz, onlara yönelen bir kötülüğü engelleyemez; aksine tapanlar taptıklarına birtakım özellikler verir, menfaatler sağlarlar. Bu bakımdan “Allah’tan başka bir varlığın tanrı kabul edildiği” hiçbir din farklı ve müstesna değildir, buradaki “Allah’ı bırakıp...” ifadesi bu gerçeği dile getirmektedir. İnsanın bilgi edinmesini, karar vermesini, arzu etmesini ve eyleme geçmesini sağlayan psikolojik yapı içinde yanıltıcı, olumsuz, çirkin ve günah olan kararlara, eylemlere götüren, iten unsurlar da vardır. Her bir fert psikolojik hayatında, şahsî tecrübesinde içindeki iyi ile kötüyü, iyiliğe çeken güçle kötülüğe çeken gücü tanır, hisseder, yaşar. Bunlar akıl denilen melekeyi de etki altına alır, yanlış bilgi ve kanaat üretmesine, yanlış yöne gitme kararı almasına sebep olabilirler. İnsanın ruh yapısında mevcut olan bu ikilinin iyi olanı rahmâna, O’nu dinlemeye, O’na itaat etmeye; kötü olanı ise şeytana, onu dinlemeye ve onunla iş birliğine açıktır, yatkındır. Şeytanların başı İblîs Allah’ın emrine karşı gelmiş, onun hemcinsleri de bu özelliği devralmışlardır. Başta putperestlik olmak üzere hak ve hakikate ters düşen dinlere intisap eden kimseler olsun, müslüman oldukları halde günah işleyen, amelde kusuru olan şahıslar olsun bu inanış ve davranışlarıyla günaha girmiş olmaktadırlar. Onları bu günaha iten güçler arasında şeytan da vardır. Şu halde puta tapan aslında şeytana tapmakta, ona itaat etmektedir. Çünkü putların insanları etkileme güçleri yoktur, etkileyenlerin başında Allah’ın buyruğuna karşı gelen şeytan vardır.

1. Dişi putlara (Lat, Uzza, Menat gibi.)  

bk. Kur’an-ı Kerim, 34:41; 37:158-159; 43:19; 53:19.  

Bkz. 34:41, 37:158-159, 43:19, 53:19Âyette geçen “inas” kelimesi dişi varlık anlamına gelen “ünsan”ın çoğulu olup cahiliye Araplarının putlarına verdikleri addır. Mekkeli müşrikler, Allah’ın varlığını ve birliğini itiraf ettikleri halde “Lat”, “Menat” ve “Uzza” gibi dişi isimli tanrıçaları da ilah ediniyorlardı. Yani onları aracı kullanarak Allah’a sığınmaya/ulaşmaya çalışıyorlardı. Onlarsız dua ederlerse dileklerinin karşılık bulmayacağına inanıyorlardı. Bugün ise canlı-cansız farklı putlar aracı kılınarak Allah’tan yardım talebinde bulunuluyor. Üstelik buna karşı çıkanlar küfürle itham ediliyor. Türbelerden yardım dilenmek, yatırlara çaput bağlamak, su kuyularına para atmak yoluyla dilekte bulunmak; yaşayan veya cesedi çoktan toprağa dönmüş insanları farklı adlarla kutsayıp onları aracı olarak tutmak cahiliye müşriklerinin yaptığının farklı bir versiyonudur. Arada sadece isim ve cisim farkı vardır.  

 Dua etmek, dilek ve istekte bulunmak ibadettir, ancak Allah’ın vereceği ve yalnızca O’ndan istenecek şeyleri başkasından dilemek ise şirk alâmetidir.  

[3] Lât ve emsali putlar ki Araplar bunlara dişi derlerdi.[4] Veya hayra asla yaramaz kimseye.  

1 Yani bunlara göre ilâh mefhumu, her şeyden önce bir kadın hayalidir. Bundan dolayı da putlarının çoğunluğunu, kadın şeklinde düşünürler, kadın isimleriyle isimlendirirler ve kendilerine put olarak, âcizleri seçerlerdi. Arap müşrikler, Allah isminin dişili olarak “el-lât”, “el-azîz” isminin dişili olarak da “el-uzzâ” ismini verdikleri putlara taparlardı. Arapların her kabîlesinin bir putu vardı ve onları, “filân oğullarının dişisi” diye anarlardı. Yani putlara, “dişi” derlerdi. Hattâ Allah’ın meleklerini de dişi olarak kabul ederlerdi. Yunanlılar ve diğer putperest toplumların da putları genellikle “dişi” idi. Böylece varsayılan güzellere (kadınlara) taparak yaşayan güzelleri (yani kızlarını ve eşlerini) aşağılarlar ve onları, en sefil oyuncaklar haline sokarlardı. 2 Bu âyet (إِنَاثاً) kelimesi hal olarak düşünülürse; “Onlar Allah’ın dışındakilere, kadın gibi yalvarırlar.” şeklinde de anlaşılabilir. Yani bu; “Peygamberlere ve Allah’a karşı diklenirler ama diğerlerine gelince kadınlar gibi yalvarırlar.” demektir.  

[831] İnâs ile cahiliyye toplumunun taptığı “tanrıçalar” kastedilmektedir. Taberî, İbn Abbas, Katâde ve Hasan Basri’den inâsın karşılığının, ağaç, taş vs. gibi maddelerden yapılan tüm cansız nesneler olduğunu nakleder. Tabii ki bunlar sıradan taş ve ağaç değil, sembol olma özelliği taşıyan heykellerdi. İnâs kelimesinin dilsel karşılığının “dişi nesneler” olduğu da hatırlanacak olursa, bu cansız nesnelerin genellikle kadın dişiliğini yansıtan “cinsel objeler” olduğunu cahiliyye dönemi şirk sembolleri hakkında bize kadar gelen bilgiler doğrulamaktadır. Yine kesin olarak bilinen gerçeklerden biri de, o dönemde “kadın kişiliğinin” horlanması ve eş seçme, mal edinme, mirasçı olma, şahitlik yapma gibi temel hak ve özgürlüklerden mahrum olduğudur. Dahası kadının en temel hakkı olan yaşama hakkından dahi kimi gerekçelerle mahrum edildiğini Kur’an haber vermektedir. Kadının “kişiliğini” yok sayıp onu horlayan cahiliyye putperest kültürünün kadının “dişiliğini” kutsaması, modern dünyanın kadına karşı ikiyüzlü yaklaşımını hatırlatmaktadır.  

Hiç kimse “şeytana tapıyorum.” demez, fakat “işi gücü şeytanlık olan”, hep şeytanı sevindirecek işler yapan kimse, ona ibadet ediyor demektir.  

[*] "(Müşrikler) Allah'tan önce öyle şeye kul oluyorlar ki, kendilerine ne bir faydası dokunur ne de zarar verebilir. Bir de derler ki "Bunlar, Allah'ın huzurunda bizim şefaatçilerimiz olacaklar." De ki: "Göklerde ve yerde Allah'ın bilmediği bir şey var da onu mu haber veriyorsunuz?" Allah, onların ortak saydıkları şeylerden uzak ve yücedir." (Yunus 10:18) Mekkeliler, Allah'ın kızları saydıkları melekleri araya koyuyorlardır. Allah Teala bunlarla ilgili olarak şöyle buyurmuştur: Siz, Lat'ı ve Uzza'yı hiç düşündünüz mü? Ya diğerini; üçüncüsü olan Menat'ı? (Size göre bunlar Allah'ın kızlarıdır.) Erkekler sizin olsun, kızlar da Allah'ın, öyle mi? (Size göre) bu, haksız bir paylaşma olmaz mı? Bunların kendileri yok, sadece adları vardır. O adları, siz ve atalarınız dillendiriyorsunuz. Allah onlarla ilgili bir belge indirmedi. Sadece varsayımlarınızın ve canınızın istediği şeyin peşinden gidiyorsunuz. Bakın işte size Sahibinizden bir rehber geldi. Acaba insan her istediğini elde edebilir mi? (Aklınızı başınıza alın!) Her şeyin sonu da Allah'ındır, başı da.(Siz melekleri ilah ediniyorsunuz;) Göklerde çok melek var ama onların şefaati işinize yaramaz. İşe yaraması için şefaatin, şirkten uzak kalmayı tercih etmiş bir kişi lehine, Allah'ın izni ve rızası ile olması gerekir. Ahirete inanmayanlar meleklere hep kız ismi takarlar. Bu konuda ellerinde bir bilgi de yoktur, sadece varsayımlarıyla hareket ederler. Varsayım, gerçeğin yerini tutamaz. (Necm 53:20-28)  

(35) Müşrikler, taptıkları putların çoğuna dişi isimleri verirlerdi. Halbuki aynı insanlar, toplumda kadına değer vermeyen ve kız babası olmaktan utanan kimselerdi. Nazarlarında bu kadar değersiz olan birşeye dua ederek Allah’tan beklenecek şeyi onlardan beklemek, kendileri için hiç de övünülecek birşey olmamalıydı! Diğer yandan, kulluk etmenin ölçüsü olarak “mâbuda itaat eder gibi itaat etmeyi sonuç veren bir muhabbeti” gösteren âyetler (2:165 ve 3:31 gibi) dikkate alındığında, dünya hayatının anlamını hayvanî zevklerin tatmininden ibaret gören, bu zevklerin odak noktasına da kadını—diğer üstün özelliklerinden soyutlayıp sadece dişilik niteliğiyle—yerleştiren bir medeniyet anlayışı da âyetin kapsamından çok uzak gözükmüyor.