Enfal Suresi 67. Ayet

Bedir savaşı sonunda Resûlullah’a yetmiş tane savaş esiri getirilmişti. İçlerinde Peygamber’in amcası Abbas ile diğer amcası Ebu Talib’in oğlu Âkil de vardı. Hz. Peygamber, esirler hakkında yapılacak işlem için ashapla istişarelerde bulundu. Hz. Ebu Bekir, “Bunlar senin kavmin ve akraban. Onları öldürme. Onlardan fidye al. Tövbe edebilirler. Böylece mü’minleri de kuvvetlendirmiş olursun” demişti. Hz. Ömer ise, öldürülmelerini teklif etmişti. Nihayet, fidye alınması ve esirlerin serbest bırakılması benimsendi. Bunun üzerine bu âyet indi.  

Bedir Savaşı’nda yetmiş kadar düşman savaşçısı esir alınmıştı. Bunlar İslâm’ın düşmanı ve onun mensuplarını yok etmeyi amaç edinmiş kimselerdi. Savaşta öldürülmeleri halinde yapabilecekleri kötülükler engellenmiş, İslâm düşmanlarının sayısı azaltılmış olacaktı. Buna rağmen müslüman savaşçılar onları öldürmeyip esir aldılar. İbn Hişâm’ın verdiği bilgiye göre (Sîre, II, 281) Peygamberimiz, amcası Abbas, Ebü’l-Buhtürî gibi bazı isimleri sayarak bunların istemeden Bedir’e geldiklerini bildirmiş ve öldürülmemelerini istemişti. Bazı sahâbîlerin düşmanı öldürmek yerine esir almalarında bu isteğin de etkili olduğu anlaşılmaktadır. Harp bitip ganimet ve esirlerin ne yapılacağı konusunun görüşülmesi başlayınca esirler hakkında iki görüş ortaya çıktı. Meselenin bundan sonrasını Müslim’in naklettiği bir hadisten takip edelim. Hz. Ömer anlatıyor: “Hz. Peygamber, Ebû Bekir’e ve bana, ‘Bu esirler hakkında düşünceniz nedir?’ diye sordu. Ebû Bekir, ‘Bunlar amca ve akraba çocuklarıdır, onlardan fidye almanı uygun görüyorum. Böylece fidye kâfirlere karşı bize güç olur, belki Allah’ın hidayetiyle ileride müslüman da olurlar’ dedi... Ben de, ‘Doğrusu ben Ebû Bekir gibi düşünmüyorum. Bana göre, kellelerini uçurmamız için bize izin vermelisin; Ali, Ak^l’in, ben de filan yakınımın kafasını keselim, çünkü bunlar kâfirlerin öncüleri ve ileri gelenleridir’ dedim. Resûlullah, benim değil de Ebû Bekir’in görüşünü tercih etti. Ertesi gün yanlarına geldiğimde ikisini de oturmuş ağlar halde buldum ve ‘İkiniz niçin ağlıyorsunuz?’ diye sorduğumda Resûlullah, ‘Arkadaşlarının, fidye alarak başıma getirdikleri yüzünden!’ dedi ve (yakındaki bir ağacı göstererek) ‘Cezayı kendilerine şu ağaç kadar yaklaşmış gördüm’ buyurdu” (Müslim, “Cihâd”, 58). Esir alınmadan bütün düşmanların öldürülmesi hükmü şüphe yok ki tarihî şartlara bağlı bir zaruretten, İslâm’ı koruma amacından kaynaklanıyordu, yoksa Allah’ın devamlı hükmü bu değildi. Savaşta gerekirse esir de alınacaktı, sonra bunlara adalete uygun şekilde işlem yapılacaktı (Muhammed 47:4). Allah’ın devamlı ve yazılı hükmü, metne göre “kitab”ı bu idi. Nitekim 69. âyet bu genel hükmü ifade ediyor, aldıkları ganimeti gönül rahatlığı ile yiyebileceklerini bildiriyordu. Müslümanları uyarmasının, hatta kınamasının sebebi, bu savaşa mahsus olmak üzere gerekeni yapmamaları ve belki içlerinden bazılarının geçici dünya varlığını isteyerek, yani akrabalık bağının verdiği duyguların etkisinde kalarak veya esir edinmenin sağlayacağı nüfuz ve hâkimiyet arzusuna kapılarak dinlerini ve canlarını tehlikeye atmalarıydı. Bu hatalarına rağmen ceza görmemeleri hem genel geçer hükmün böyle olacağından ileri geliyordu hem de Allah’ın âdetine göre “kanunsuz, uyarısız suç ve ceza yoktu.” Ayrıca Bedir Savaşı’na katılanların bütün günahlarını bağışlayacağını da vaad etmişti.

Bu cümle kölelik-cariyelik kurumunun bitirilmesi için en önemli ilkeyi içermektedir. Ayrıca kölelerin bedelli veya bedelsiz bırakılmaları (Muhammed 47:4), durumu müsait olanlarla özgürlük sözleşmesi denilen [mükâtebe] yapılması (Nûr 4:33" target="_blank">24:33), köle ve cariyelerin evlendirilmesi (Nûr 4:32" target="_blank">24:32), onlarla evlenilme serbestisi (Nisâ 4:3, 25), müşriklerden hayırlı gösterilerek onlarla evlenmenin teşvik edilmesi (Bakara 2:221), bazı kefaret uygulamalarında bazen ilk sırada olmak üzere seçenek olarak sunulması (Nisâ 4:92; Mâide 5:89; Mücâdele 58:3), zekât verilecek sekiz gruptan biri olması (Tevbe 9:60), iyilik ve [takvâ]da (duyarlılıkta) onlara yardımın öne çıkartılması (Bakara 2:177; Nisâ 4:36; Nûr 4:33" target="_blank">24:33) ve [akabe] denen sarp yokuşu aşmanın ilk uygulaması olarak belirlenmesi (Beled 90:13) bu noktada elbette hatırlanmalıdır.  

1- Müslümanların, fidye almak amacıyla esir edinme şeklindeki dünyalık kazanç peşinde olmaları kınanmaktadır.  

bk. Kur’an-ı Kerim, 47:4.  

67-68.Ahmed bin Hanbel`in ve daha başkalarının Enes bin Malik (r.a.)`ten rivayet ettiklerine göre Resulullah (a.s.) Bedir savaşında esir alınan müşrikler hakkında ne yapmaları gerektiği konusunda ashabıyla istişarede bulundu. Hz. Ömer (r.a.), hepsinin boyunlarının vurulmasını istedi. Ancak Resulullah (a.s.) bu görüşü kabule uygun görmedi. Hz. Ebu Bekir (r.a.) fidye alınarak serbest bırakılmalarını teklif etti. Resulullah (a.s.) bu teklifi kabul ederek esirlerden fidye alıp onları serbest bıraktı. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti kerimeyi indirdiAhmed bin Hanbel, Tirmizi ve Hakim`in Abdullah bin Mes`ud (r.a.)`dan rivayet ettiklerine göre de bu ayeti kerime Bedir savaşında esir alınan müşriklerin fidye karşılığı serbest bırakılmaları üzerine indirilmiştir.  

Meydan muharebesine dönüşmeden, Müslümanların galibiyetiyle sonuçlanan bir savaşta alınan esirlerle ilgili Hz. Peygamber ashabıyla istişare etmişti. Hz. Ebu Bekir, esirlerin fidye karşılığı serbest bırakılmasını istemiş, ama Hz. Ömer buna karşı çıkmıştı. Fidye karşılığı esirler serbest bırakılınca bu ayet nazil oldu.  Ayet, yasa koyucu üslubuyla bildirmektedir ki, özgürlüklerin savunulması için Allah yolunda girişilen savaş dışında kimse esir edilemez ve fidye karşılığı bırakılamaz. Fidye için düşman askerlerini esir almak; insan onurunu zedeleyeceği, savaş disiplinini bozacağı ve ayrıca zaferi olumsuz yönde etkileyeceği için böyle bir uygulama doğru bulunmamıştır.   

 Savaşın hedefi zaferdir. Fidye karşılığı geri vermek maksadıyla düşman askerlerini esir almaya çalışmak zaferi olumsuz yönde etkileyecekse bununla meşgul olmamak gerekir.  

Bu ayet köleliği yasaklamaktadır. Savaş esirleri 47:4 ayetine göre savaştan sonra serbest bırakılır. Ayrıca bak 4:25; 90:1-20.  

[2] İslâm aziz, kâfir zelil oluncaya kadar.[3] Öldürülmeyip onlardan fidye alınması.[4] Onları öldürmekle âhiret sevabını.  

1 İshan: Kalınlaştırmak demektir. Terim olarak ise; harpte düşmanın kuvvetlerini iyice vurarak, ordusunu kımıldayamayacak derecede yenmek anlamına gelir. Buna göre bu âyet: “Hiç bir Peygamberin bulunduğu yerde küfrü tamamen ortadan kaldırıp, İslâm’ı hâkim kılacak şekilde, Allah düşmanlarını yok edinceye kadar, onların askerlerini esir alması ve onlarla uğraşması doğru değildir.” şeklinde anlaşılır. Hele o esirlerin mal karşılığı serbest bırakılması ise, hiç doğru değildir. Hanefiler bunu câiz görmemişler ve bu şartlar altında esirlerin öldürülmesinin gerektiği kanaatinde olup bunda, “düşmana para ile asker kazandırmak vardır.” demişlerdir. Bk. (Muhammed: 4 ve dipnotu) 2 Bedir gününde, Peygamberimiz arkadaşlarına; “Esirler hakkında ne düşünüyorsunuz?” diye sordu. Ebû Bekir: “Ey Allah’ın Rasûlü! Bunlar, soydaşların ve akrabalarındır. Onları serbest bırak ve tevbeye çağır, belki Allah, tevbelerini kabul eder.” Ömer: “Onlar, seni yalanladılar ve yurdundan çıkardılar, onların boyunlarını vur.” dedi. Peygamberimiz sustu ve hiçbirine bir şey söylemedi. Ebû Bekir’in görüşü, hoşuna gitti ve onları fidye alarak serbest bıraktı. Bunun üzerine de yaptığının yanlış olduğunu bildiren bu âyet, nâzil oldu. (Müslim, Ebû Davud, Tirmîzî) Bedir, Müslümanlar ve müşrikler arasında meydana gelen ilk savaştı. O zaman Müslümanlar azınlık, müşrikler ise çoğunluk durumundaydı. Savaşta alınan esirlerin hemen orada öldürülmesi, müşriklerin sayılarının azalması ve güçlerinin kırılması açısından çok önemliydi. Bu, onları bir daha Müslümanlara saldırmaktan caydıracaktı. Şüphesiz bu, ganîmetlerden daha önemliydi. İşte bundan dolayı Allah, Müslümanların Bedir’de esir almalarını, sonra da onları mal karşılığı serbest bırakmalarını hoş karşılamamıştır. En doğrusunu Allah bilir. Bk. (Fi Zılâl’il-Kur’an-Seyyid Kutub)  

[1393] Klasik tefsirin yaklaşımının aksine, burada, tüm unsurlarıyla gerçekleşmiş sıcak savaş dışında esir alınamayacağı açıkça vurgulanmaktadır. Klasik tefsirin bu âyet konusundaki yaklaşımını iki unsur belirlemiştir: 1) Hatta yushine fi’l-‘ard ifadesinin kapsamını bu âyetten önce inen Muhammed sûresinin 4. âyeti belirler. Bizim yukarıdaki şekilde anlamlandırdığımız ibare klasik tefsire göre “çok kan dökmeden” ya da “düşmanı tamamen ortadan kaldırıp iyice hâkim olmadan” anlamına gelir (Taberî). Râzî, tartışmaya açtığı bu görüşün gerekçesini de nakleder: “Çünkü devlet ve iktidar, ancak öldürme yoluyla güçlü ve kuvvetli hâle gelir.” Şüphesiz o dönemin siyaset felsefesini yansıtan bu görüş, tefsiri de ister istemez etkilemiştir. Yushine, “bir şeyin yoğun, güçlü ve şiddetli hâli” anlamına gelir (Lisân). Buradaki anlamı muhtemelen savaşın en sıcak, en yoğun yaşandığı durumdur ki, biz bunu “kıran kırana bir savaş” şeklinde çevirdik. 2) Bu âyetin Bedir Savaşı’nda alınan esirlerin ne yapılacağıyla ilgili olduğu düşüncesi. Rivayetlerle beslenen bu varsayımı, hem âyet hem de yaşananlar tartışılır kılmaktadır. Âyet açıkça sıcak savaş dışında esir almayı yasaklamaktadır. Bedir ise sıcak bir savaştır ve esir alınmıştır. Kaldı ki, savaş esirleriyle ilgili hükümler bu sûrenin 70. âyetinde açıklanmıştır. Şu durumda bu âyette “bir nebiye yakışmaz” denilen durum, Bedir sürecinin başlangıcı olan ve bu sûrenin 7, 28, 42 ve daha başka âyetlerinde doğrudan ve dolaylı sözü edilen Mekkelilerin kervanına saldırı planlarıyla ilgilidir. Bunu hemen devamında gelen “Sizler, bu dünyanın geçici değerlerini istiyorsunuz” ifadesi de teyit eder. Durum bu iken, savaşın içinde yaşanan bir durumdan söz eden âyetleri savaş sonrasında yaşandığı rivayet edilen bir duruma taşımanın, “muvafakât-ı Ömer” listesine bir madde daha eklemek gibi hissi nedenlere dayalı olup olmadığı sorgulanmalıdır.  

Âyetin ikinci cümlesindeki “Siz dünya metâını istiyorsunuz” hitabı, ashab’ı kiramadır. Bedir gazvesine kadar ganimet, peygamberler için helâl değildi. Hz.Peygamber (a.s.) ashabı ile yaptığı istişare sonucunda onların ekserisinin görüşüne uyarak ve müsamaha tarafını tercih ederek, fidye almak suretiyle esirleri salıverdi. Bu âyet-i kerime, önce içtihat’taki isabetsizliğe işaret ettikten sonra, Hz.Peygamberin yüce makamını belirtmek üzere, bundan böyle onun bu içtihadını esas kural haline getirmiştir. Bu âyet, Bedir gazvesinde alınan esirlerden fidye alınıp salıverilmelerinden sonra indirildi. Âyet-i kerime yapılan işin isabetsiz olduğunu bildirerek başlıyor. Hemen arkasından 69. âyet o uygulamayı kabul edip, bundan dolayı gönülleri ferahlatarak şüpheye yer bırakmıyor. Hatta isabetsiz olduğu bildirilen bu uygulama, bundan böyle, benzeri durumlarda bir kural haline getiriliyor. Kur’ân Hz. Peygamber (a.s.)’ın sözü olsaydı, bu sözün baş tarafını söyleyen biri olarak, sonunu da söylemesi tasavvur edilemezdi. Zira aynı anda iki zıt rûhî durum mümkün değildir. İkinci ruh hâli galip geldiği takdirde, zaten hatalı olan öncekini silmiş olması gerekirdi. Artık kendisini küçük düşürecek olan o isabetsizliği zikretmezdi. Psikoloji bilginleri, burada iki ayrı şahsiyet bulunduğunu ve sözün şöyle diyen bir hâkim’e ait olduğunu söylerler: “Yaptığın iş pek doğru değil, bununla beraber seni affettim, bu hususta sana izin verdim, artık böyle yapabilirsin.”  

[*] الارض o yer, demektir. Burada savaşın yapıldığı yer anlamındadır. [*] Bkz. Muhammed 47:4  

1234 An ordinary war may be for territory or trade, revenge or military glory— all "temporal goods of this world." Such a war is condemned. But a Jihad is fought under strict conditions laid down by Islam, and solely for the cause of Allah. All baser motives, therefore are strictly excluded. The greed of gain in the shape of ransom from captives has no place in such warfare. (R). At the same time, if there has been heavy loss of life already, captives may be taken, and it would be for the Imam to exercise his discretion as to the time when it was safe to release them, and whether the release should be free or on parole or on a fine by way of punishment. Destruction and slaughter, however repugnant to a gentle soul like that of Muhammad, were inevitable where evil tried to suppress the good. Even Jesus, whose mission was more limited, had to say: "Think not that I am come to send peace on earth: I came not to send peace but a sword." (Matt. 10:34 ), (Cf. 47:4). Seventy captives were taken at Badr, and it was decided to take ransom for them. While the general principle of fighting for the purpose of taking captives in order to get their ransom is condemned, the particular action in this case was approved in vv. 68-71.