Fecr Suresi 4. Ayet

“Sabah aydınlığı” diye çevirdiğimiz fecr kelimesi masdar olarak “tan yerinin ağarması”, isim olarak “sabah aydınlığı, şafak vakti, tan yerinin ağarma zamanı” gibi anlamlara gelmektedir. Tan yerinin ağarma zamanı ortalığın aydınlanmaya, canlıların da uyanmaya başlaması, bir çeşit yeniden dirilmeye benzediği için yüce Allah sabah aydınlığına yemin ederek aşağıda anlatılacak konulara dikkat çekmiştir (Râzî, XXXI, 161; ayrıca krş. Tekvîr 81:18). 2. âyette geçen on gecenin, hac ayı olan zilhiccenin ilk on gecesi, hicrî yılın birinci ayı olan muharremin ilk on gecesi, ramazanın ilk veya son on gecesi olduğu yönünde değişik rivayetler vardır. Ancak birinci mâna tercihe daha uygundur. Çünkü bu sûre Mekke’de indiğine, ayrıca ramazan orucu da Medine’de farz kılındığına göre ikinci ve üçüncü şıklardaki günler sûrenin indiği dönemde özel bir önem taşımıyordu. Zilhiccenin ilk on günü ise sûrenin inmesinden önce de Araplar’da kutsal sayılıyordu. 3. âyette geçen “çift ve tek”ten neyin kastedildiği konusunda da farklı yorumlar bulunmakla birlikte, çift olanıyla, tek olanıyla bütün varlıklar üzerine yemin edildiğini söylemek en uygun olanıdır. Çünkü varlık yokluğa göre bizâtihî bir değerdir. Nitekim İslâm düşünce tarihinde varlık hayır, yokluk şer kabul edilmiştir. Ayrıca burada belli varlıklardan ziyade bu kavramlara (tek ve çift) dikkat çekildiği; mutlak tek olan Allah’ın dışında “tek”in bulunmadığına, tek gözüken yaratılmış varlıkların, ortak özellikleri göz önüne alındığında çift ve benzer olduklarının düşünülmesi yönünde yol gösterildiği de söylenebilir (bilgi için bk. Şevkânî, V, 506; Ateş, X, 457). 4. âyette zikredilen “geçip gitmekte olan gece”nin, “Müzdelife gecesi” veya “bayram gecesi” olduğu söylenmiştir (bk. Elmalılı, VIII, 5797). Ancak ifadenin mutlaklığını ve başka pek çok âyette birçok kozmik varlık ve olaylara, belirleme yapılmaksızın yemin edildiğini dikkate alarak bunu da bütün geceler olarak anlamak daha uygun olur. 5. âyetteki “Düşünen kimse için bunlar yemine konu olacak kadar önemli değil midir?” cümlesinin başında aslında soru edatı bulunmakla birlikte bunun, kesinlik edatı olan “kad” anlamıyla kullanıldığı konusunda görüş birliği vardır. Bu ifade tarzı, yukarıda kendilerine yemin edilen varlıkların çok önemli varlıklar olduğunu gösterir. Uygun olan her türlü takdire açık olsun diye yeminlerin cevabı yani ne maksatla yemin edildiği belirtilmemiştir. Müfessirlere göre Allah Teâlâ bu dört âyette kendi katında önemli olan varlıklara yemin ederek öldükten sonra dirilme, kıyamet, hesap, ceza ve mükâfatın gerçekleşeceğini vurgulamıştır; yahut yeminin cevabı “Çünkü rabbin her şeyi yakından izlemektedir” meâlindeki 14. âyettir. Bu da şöyle yorumlanmıştır: Yukarıda sayılanlara yemin olsun ki rabbin her şeyi yakından izlemektedir; hiçbir şey O’nun bilgisi dışında değildir; O, bütün yapıp ettiklerinizi bilmektedir ve karşılığını ceza veya ödül olarak verecektir” (Şevkânî, V, 507). “Akıl” mânasında kullanılan hıcr kelimesinin kök anlamı “engellemek”tir, akıl kavramının sözlük anlamı da aynıdır. Akıl, insanı yanlış bilgi ve düşünceden, kötü davranışlardan alıkoyma yeteneğine sahip olduğu için ona bu isim verilmiştir. Buna göre âyet, genel olarak ilâhî bildirimlerin, özellikle de bu âyetlerde üzerlerine yemin edilen doğal varlık ve olayların anlam ve değerini, Allah’ın neden bu varlıklar üzerine yemin ettiğini, insanın ancak aklını doğru kullanarak anlayabileceğini ifade etmektedir.

Yemin edilen “fecr”, “on gece”, “çift varlıklar ve tek olan Yüce Allah” ile “bitmek üzere olan gece”nin anlam ilişkisi şöyle kurulabilir: Kur’an aydınlığının dünyayı aydınlattığı Ramazan’ın son on gecesindeki Kadir Gecesi’nin sabahında, tek olan Yüce Allah çift olan bütün yaratıkları ilâhî bilgilendirmeyle aydınlatmıştır. Böylece Kur’an ile aydınlanan ilk sabah, cehalet karanlıklarını gidermeye başlamıştır. vahyin amacı gece gibi kabul edilen şirk, küfür gibi inanç karanlıklarını aydınlığa dönüştürmektir.  

[755] Fecr sûresi hakkında genel bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XXI, 99.[756] Yemin edilen beş varlık hakkında bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XXI, 101-104.  

Bütün gecelerdir. Hacıların. Arafat'tan Müzdelife'ye indikleri gecedir, Kadir Gecesidir diyenler olmuştur.  

 Her günün fecri, Zilhicce’nin on gecesi, müsbet ve menfî kutup diye bilinen çiftlerden oluşan varlık âlemi, bunları yaratan ve tek olan Allah, her şeyi örtüp yok gibi kılan gece karanlığı yemine konu edilmiş, sonra da bunların yemine değer şeyler olduğu vurgulanmıştır.  

[4] Yahut Muzdelife gecesi.  

1 Fecir: Sözlük anlamı “yarmak” demektir. Araplar yerden suyun toprağı yararak çıkıp akmasına “inficâr” derler. Sabah aydınlığına, şafak sökmesine ve tan yerinin ağarmasına da “fecir” derler ki, gecenin karanlığında aydınlığı ortaya çıkardığından dolayı ona bu ad verilmiştir. Gece karanlığının çatladığı sabahın ilk beyazlığıdır ki, dilimizde “şafak atması, tan sökmesi” şeklinde ifade edilir. Bunun dikey olarak önceden görünen şekline “yalancı fecir”, yatay olarak görünenine de “gerçek fecir” denir. Yalancı fecirle dinen namaz ve oruç hükümlerinin bir ilgisi yoktur. Bu hususlarda gerçek fecre itibar edilir. Buna göre fecir, “cihanın karanlıktan aydınlığa geçmek üzere gülümsediği en neşeli, mutlu bir anıdır.” Fıkıh terimi olarak fecir; “tan yerinin ağarması ve sabah vaktinin başlangıcı” demektir. Ayet ve hadislerde gecenin bittiğini, gündüzün başladığını, yatsı namazı vaktinin bitip sabah namazı vaktinin başladığını, oruç tutacak kimse için yeme ve içmenin sona erdiğini ve imsak olduğunu bildiren anı ve zamanı ifade eder. Fecr-i Kâzib veya (yalancı fecir) herhangi bir vaktin başlangıcı değildir. Namaz ve oruç açısından bir şey ifade etmez. Yatsı namazının vakti henüz devam etmektedir. Bu zamanda yatsı namazı kılınabilir, oruç tutacak olan yiyip içebilir. Fecr-i sâdıkla sabah namazı vakti girer, oruç yasağı başlar. Oruç ikinci fecrin doğuşundan güneşin batışına kadar devam eder. Sabah namazı da ikinci fecrin doğuşundan başlar, güneşin doğuşuna kadar süren zaman içinde kılınır. Yani fecr-i sâdık demek güneşin doğuşu demek değildir. Bu şafak, Mekke’de doğmakta olan, “İslâm güneşinin aydınlanan şafağına” bir işaret de olabilir. 2 Bu on gecenin, “zilhicce’nin ilk on gecesi, ramazan’ın son on gecesi veya muharrem’in ilk on gecesi” olduğu hakkında rivâyetler varsa da gece kelimesinin belirsiz (nekra) olması sebebiyle bu geceleri veya tümünü anlamakla birlikte, Allah’ın bize mahiyetini bildirmediği bir başka on gece de anlaşılabilir.3 Bu iki kelime hakkında tefsirciler çok fazla yorum zikretmişlerdir. Rivayet bakımından en kuvvetli olanları: 1. Mücahid'den rivayet olduğu üzere “Şef’,” yaratılan her şey; “vetr”, yüce Allah'tır. (Buhârî) 2. Rasulullah (s.a.v)'a (وَالشَّفْعِ وَالْوَتْرِ) âyetinin mânâsı sorulunca o: "Namazdır, çünkü onun bir kısmı çift, bir kısmı tektir." buyurdu. (Ahmed, Tirmizî) 3. İbnü Abbas'tan: “Şef’,” Kurban bayramının ilk günü (Zilhicce'nin onuncu günü); “vetr”, arefe (Zilhicce'nin dokuzuncu günü) günüdür. Bununla ilgili olarak daha birçok rivâyet varsa da rivâyetlerin hemen hemen hepsi de yoruma dayalı rivâyetler olduğu için, burada zikredilmesine gerek görülmemiştir. Allah’ın yarattığı “tek ve çift olan şeylerin” tamamını anlamak mümkün ise de en doğrusunu Allah bilir.4 (يَسْرِ)’in, aslı (يَسْرِى)’dir. Fasıla için “ya” hazf olunarak “ra”nın kesresiyle iktifa olunmuştur, meczum değildir ve İsrâ gibi gece gitmek manasına gelir. Gecenin gece gitmesi, gece içinde geceyi düşündürür gibi katmerli bir ifadedir. Bu gibi makamda tecrid (soyutlama) âdet olduğundan mücerred (soyut) yürümek mânâsına alınması uygun ise de bunda iki nükte daha vardır. Birisi, geceden maksat “karanlık” olduğuna ve karanlığın yok olmaya yüz tuttuğu ana işaret olması, birisi de gecenin bir de “gam ve elemle” ilgili olduğuna ve o gam ve elemin geçmek üzere bulunduğu ana işaret olmasıdır. Ki bu anlar, sabaha yakın olan mübarek seher vakitleridir. (Elmalılı)5 Bu dört âyeti: “İslâm’ın aydınlanan şafağına, azalmakta olan sıkıntılı gecelere, bu yolda birer ikişer yürüyen kimselere ve tükenmek üzere olan küfür karanlıklarına yemin olsun!” diye anlamak mümkünse de en doğrusunu Allah bilir.  

[5708] es-Sera, “bitkilerin toprağın altında yol alan saçakları”. Zımnen, kökün güçlenmesi bitkiyi büyüttüğü ve yücelttiği için “yücelik” anlamı kazanmıştır. İsrâ ile aynı köktendir (Krş: 17:1, not 7). [5709] Kur’an’da hiçbir yerde mücerret karanlığa yemin edilmez. Geceye de iza şartıyla edilir: iza seca, iza yağşa, iza ‘as’ase, iz edbera, iza vekab… Bu, geceyi gece yapan karanlığın, ışığın yokluğu hali olduğunu ifade eder. Karanlık izafî, arızî ve geçicidir, kendi başına bir varlığı yoktur. Aynı zamanda karanlığın iki fecr ve iki gündüz arasında olduğunu, vahyin insanı aydınlığa çıkaracağını îmâ eder.