Tevbe Suresi 75. Ayet

Bu âyetlerden ilk ikisinin nüzûl sebebi olarak tefsirlerde genellikle yer alan olayların tarihî verilerle bağdaşmadığı görülmektedir (meselâ bk. Taberî, X, 188-191; Şevkânî, II, 439-440). Burada, kendisini ruhen eğitememiş, davranışlarını yönlendirmeye muktedir bir iman düzeyine erişememiş insanların sürekli yaşadıkları çelişkilere bir örnek verilmekte, âyetlerin bağlamı ve iniş zamanı bakımından bu örneklemeye en uygun düşen nifak zihniyetine ve münafıkların tutumlarına gönderme yapılmaktadır. Esasen geniş imkânlara kavuşunca bunları hayır yollarında kullanma ve başkalarına yardımcı olma özlemi taşımak dinen yerilen bir tutum değildir. Aksine Hz. Peygamber’in hadislerinde amellerin niyetlere bağlı olduğu (bk. Buhârî, “Bed’ü’l-vahy”, 1), bir iyiliği gönlünden geçirdiği halde güç yetiremediği için bunu gerçekleştiremeyen kişinin bundan ötürü sevap kazanacağı bildirilmiştir (bk. Müslim, “Îmân”, 203-204, 206; Süyûtî, el-Eşbâh ve’n-nezâir fî kavâ‘idi ve furû‘ı fıkhi’ş-Şâfi‘iyye, s. 38-40). Fakat bu âyetlerde belirtildiği üzere bir kısım münafıkların yaptığı gibi, sırf kendi çıkarının söz konusu olduğu durumda Allah’a yönelen, üstelik –beklentisine kavuşursa bunları– hayır yolunda kullanacağına dair Allah’a söz veren, kendilerine ilâhî bir lutufta bulunulduğunda ise hemen cimrileşen ve yüz çeviren kimseler sorumluluk bilincini ve kendilerine olan saygıyı yitirmiş insanlardır; onların ne Allah’a ne kendilerine ne de başka insanlara karşı verdikleri söze güvenilir. 75. âyette bu karakterdeki insanların iyi kimselerden olma hedefi ve vaadini de kendilerine geniş imkânlar verilmesi şartına bağladıklarına değinilmesi insan psikolojisine ışık tutma açısından ilginçtir. Bulun­duğu şartlar içinde sınava tâbi tutulduğunu göz ardı eden insanoğlu, zaman zaman kendi sınav ortamını kendisi düzenlemek istercesine iyi olmayı kendisine belirli imkânların sağlanması şartına bağlamaya çalışmakta, mevcut durumda olabileceğin en iyisini yapma irade ve çabasını ortaya koyamamış olmanın bahanelerini üretmekle vakit kaybetmektedir. 77. âyette bu tip kişilerin yüreklerine nifakın yerleştirilmiş olduğu belirtilmekle beraber, yine âyetin açıklamasına göre bu tamamen onların kendi kusurları yani Allah’a verdikleri sözden caymaları ve yaptıkları yemini bozma bahanesi uydura uydura yalan söylemeyi alışkanlık haline getirmeleri sebebiyledir. Bundan dolayı müfessirler bu âyetin tefsiri sırasında genellikle şu hadise yer verirler: Münafığın üç alâmeti vardır; konuştuğunda yalan söyler, vaad ettiğinde vaadinden döner, kendisine bir şey emanet edildiğinde ona hıyanet eder (Buhârî, “Şehâdât”, 28; Müslim, “Îmân”, 107). Âyetin “kendi huzuruna çıkacakları güne kadar” diye mâna verilen kısmından maksadın kıyamet günü olduğu anlaşılmaktadır.

1- Bozuk olan şeyi düzeltmeye çalışmak, düzeltici olmak, yapıcı olmak, iyi olmak, düzeltmeye teşvik etmek, iyiye yönlendirmek.  

75-77.Taberani, İbnu Merdeviye, İbnu Ebi Hatim ve Delâil`de Beyhaki`nin rivayet ettiklerine göre Sa`lebe bin Hâtib Resulullah (a.s.)`a gelerek: "Ey Resulullah (a.s.)! Bana mal vermesi için Allah`a dua et!" diye istekte bulundu. Resulullah (a.s.): "Yazık sana ey Sa`lebe! Şükrünü yerine getirebileceğin az mal senin için şükrünü yerine getirmeğe güç yetiremeyeceğin çok maldan hayırlıdır" diye buyurdu. Sa`lebe: "Vallahi eğer Allah bana mal verirse her hak sahibine hakkını vereceğim" dedi. Resulullah (a.s.) da onun için dua etti. Bundan sonra adam bir koyun satın aldı. Bu koyundan üreyen yavrular o kadar çoğaldı ki Medine`nin sokakları kendisine dar gelmeğe başladı. Dolayısıyla sürüsünü kenar bir yere çekti. Bu sırada namaza gelir sonra koyunlarının yanına giderdi. Sonra sürüsü o kadar arttı ki Medine`nin otlakları yetmemeğe başladı. Bu kez sürüsünü daha uzak bir yere götürdü. Böyle olunca sadece cuma namazlarını geliyor sonra sürüsünün yanına gidiyordu. Sürüsü biraz daha artınca biraz daha uzağa çekildi ve artık cumayı da cemaati de tamamen terketti. Sonra Yüce Allah zekât emrini gönderdi. Resulullah (a.s.) zekâtları toplamaları üzere iki adam görevlendirdi ve bunların ellerine bir yazı verdi. Resulullah (a.s.)`ın zekât toplama görevlileri Sa`lebe`nin yanına giderek Resulullah (a.s.)`ın yazısını kendisine okudular. Sa`lebe: "Diğer insanların yanlarına gidin, onların zekâtlarını topladıktan sonra bana uğrayın" dedi. Görevliler de öyle yaptılar. İkinci kez uğradıklarında ise Sa`lebe: "Bu cizyenin bir kardeşinden başka bir şey değildir" dedi. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi.İbnu Cerir ve İbnu Merdeviye de Abdullah bin Abbas (r.a.)`tan buna benzer bir rivayet nakletmişlerdir.  

“Allah bize lütfundan bol mal verirse” ifadesi, Münafıkların bazılarının, Hz. Peygamber’e ve o’nun tebliğ ettiği dine ilgi duymaktan çok, Hz. Peygamberin ve onun getirdiği dinin onlara sağlayabileceği maddî nimetlere karşı ilgi duymalarına işaret ediyor.