Beled Suresi 13. Ayet

İnsana lutfedilen duyu organlarından söz edildikten sonra ona, “iki yol”un da gösterildiği belirtilmektedir. Duyu organları dış dünyadan bilgi edinme araçlarıdır; “iki yol” ise genellikle “iyilik ve kötülük yolları” olarak açıklanmış olup bu ifade insanın, olgular ve eylemler üzerine “doğru-yanlış, iyi-kötü” şeklinde hüküm verme ve tercihte bulunma yetenekleriyle donatıldığı anlamına gelir. Böylece bu iki kısa âyette veciz bir üslûpla Allah Teâlâ’nın insana bilgi edinme, düşünüp yargıda bulunma ve seçim yapma yetenekleri lutfederek bu yetenekleriyle onu yeryüzünün en seçkin varlığı halinde yarattığı anlatılmaktadır. Bu yetenekler aynı zamanda insanın bir ödev ve sorumluluk varlığı olmasını da gerektirmiştir. İşte 11. âyette bu sorumluluğu yerine getirmeyenler kınanmakta; ardından da o dönem toplumunun en ağır sorunlarıyla ilgili başlıca ödevler sıralanmaktadır. Bunlar, köleleri özgürlüklerine kavuşturmak, yetimi ve yoksulu doyurmak, birbirine sabırlı ve merhametli olmayı tavsiye etmektir. İslâm’ın sosyal ahlâkının kapsamlı bir özeti olan bu ifadeler, eski deyimiyle tahdîdî değil tâdâdîdir; yani sınırlayıcı değil, örnek göstericidir. Kuşkusuz iyilikler imanla birlikte değer kazanacağı için 17. âyette inananlardan olma şartı da getirilmiştir. Buradaki “inanma”, “yapılan iyiliğin faydasına ve gerekliliğine inanma” olarak da yorumlanmıştır (bk. Şevkânî, V, 521). Rivayete göre Hakîm b. Hizâm adlı bir sahâbî, Hz. Peygamber’e, “Yâ Resûlellah! Vaktiyle ben Câhiliye döneminde sadaka verir, köleleri özgürlüklerine kavuşturur, akrabalarımla yakından ilgilenir, buna benzer iyilikler yapardım. Bunlardan sevap kazandım mı, ne dersiniz?” diye sorunca Hz. Peygamber, “Müslüman oldun ve artık bütün o iyiliklerinin sevabını alacaksın” buyurmuşlardır (Müsned, III, 402). 18. âyet iyilik ve doğruluğun, iyi müslüman olmanın sözde değil, yukarıdaki âyetlerde çerçevesi çizilen bir inanç, zihniyet ve yaşayışta olduğunu göstermektedir. Allah’ın âyetlerinin gösterdiği yol budur. Allah’ın âyetlerini inkâr edenler ise bu yoldan da sapmış olacakları için 19. âyette onlar, “bâtılın ve erdemsizliğin yanında olanlar” diye anılmıştır; son âyette de bunların nihaî âkıbeti hatırlatılmıştır.

1- Köleyi özgürleştirmektir. Rakabe, sözcük olarak, “boyun” demektir. Mecaz olarak, özgürlüğünü kaybetmiş insan için; esir veya köle için kullanılmaktadır.  

Bk. Berâ r.a.den: Bir adam Rasûlüllâh s.a.e gelerek: "Bana öyle bir amel göster ki beni cennete yaklaştırsın, cehennemden uzaklaştırsın." deyince Rasûlüllâh s.a.: "Elbette, sen kısa konuşmuşsan da, geniş bir meseleyi ortaya koydun. Bir köleyi âzâd et ve bir kölenin hürriyetine kavuşmasına yardım et." buyurdu. O zaman adam: "Yâ Rasûlüllâh! Bunların ikisi aynı şey değil mi?" deyince Rasûlüllâh s.a. "Hayır! Köle âzâdı tek başına bir köleyi âzâd etmendir; (fekkü rakabe)boyun kurtarmak- kölenin hürriyetine kavuşmasına yardım ise sözleşme gereği efendisine olan borcunu ödemesine yardım etmendir." buyurdu. (Dârekutnî, es-Sünen:2079, 5:312; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, no:18647, 30:600)  

Burada verilmek istenen mesaj sadece tutsak olan bir köleyi âzad ederek hürriyetine kavuşturmak değildir. İnsanların özgür iradeleriyle yaşamaları için mücadele vermek, nefsine esir olmuş, günah bataklığında boğulmaya yüz tutmuş kişilerin hidayetine vesile olmak ve onları nefsin esaretinden kurtarmak da bir nevi tutsağı özgürlüğüne kavuşturmaktır.  

Müminler köle sahibi olamazlar. Köle sahibi olmak, bir insana efendi (rab veya mevla) olmayı iddia etmektir ve kendini biricik Rab olan Tanrı'ya ortak koşmaktır. Bak 2:286; 4:25; 12:39-42; 79:24.  

1 Rakabe: Bilindiği gibi “rakabe” boyun demek olup “zikr’ul-cüz iradet’ül-kül” yoluyla mecaz olarak, “hürriyetini kaybetmiş esir veya köle” anlamında kullanılmıştır. Dolayısıyla “fekkü rakabe”, esirlik bağıyla bağlanmış bir boynu, bir kimseyi esaretten kurtarıp hürriyete kavuşturmaktır. Bunun en basit misali köle azat etmek olup fazileti çoktur. Rasulullah (s.a.v): “Her kim bir mü’min köleyi azat ederse, Allah onun her uzvuna karşılık azat edenin bir uzvunu cehennem ateşinden azat eder. Hatta üreme uzvuna karşılık üreme uzvunu ateşten azat eder” buyurdular. (Buharî, Müslim, Tirmizi) Bir ferdi hürriyete kavuşturmak böyle büyük bir fazilet ve kahramanlık olunca bir toplumun hürriyetini kurtarmanın ne büyük bir kahramanlık olacağını unutmamalı. “Fekk-i rakabe”nin başka bir mânâsı daha vardır ki, o da, “her nefsin kurtuluşu kazancına bağlı olduğu için insanın iyi amelleri kazanarak kendisini cehennem azabından kurtarması” demektir.  

[5737] Lafzen: “boynu”. [5738] Zımnen: Bir köleyi daha özgürleştirerek, tüm kölelikleri ortadan kaldırmak için adım atmaktır. Bu bir özgürlük çağrısıdır. Bu çağrı yalnızca fiziki köleliği değil, sosyal, ekonomik ve siyasal türevleriyle birlikte mânevî köleliği de kaldırmaya yöneliktir. İkrime bunu “boynu günah zincirinden kurtarmak” olarak anlamıştır (Beğavî). Bu anlayış Rasulullah’ın “Ya Fatıma! Nefsini Allah’ın elinden satın al! Vallahi yarın senin için de bir şey yapamam!” türü uyarılarıyla da uyum arz etmektedir. Ebu Hanife’ye göre sadakanın en hayırlısı bir kişiyi özgürlüğüne kavuşturmaktır. Parantez içi ifademiz 17. âyete dayanmaktadır. Öncelik özgürlüktür, yeme içme bile sonra gelir.  

Ne mevcut Tevrat, ne de İncîller yabancı köle âzad edilmesinden bahsetmezler. Yahudi kölenin âzadı: KM, Çıkış 21,2-3; Tesniye 15,12-15 cümlelerinde geçer. Kur’ân-ı Kerîm ise bu konuda bir çok düzenlemeler yapıp çeşitli vesilelerle, çok yaygın biçimde kölelerin hürriyetlerine kavuşmasını sağlamıştır.