Hicr Suresi 87. Ayet

Tefsir bilginleri, âyette geçen “tekrarlanan yedi âyet”in, Fâtiha sûresi, yahut Kur’an’ın yedi uzun sûresi olduğunu söylemişlerdir.  

Allah Teâlâ, putperestlerin Hz. Peygamber’i üzen ve inciten inatçı, alaycı tutumlarına karşı resulünü teselli etmek üzere, kendisini âdeta çok değerli bir hediye ile, tekrar tekrar okunan yedi (âyeti) ve yüce Kur’an’ı vermekle onurlandırdığını ifade buyurmaktadır. “Tekrar tekrar okunan yedi (âyet)” diye çevirdiğimiz âyet metninde geçen mesânî kelimesi, mesnâ veya mesnâtün kelimesinin çoğulu kabul edilmiştir; “övgü” anlamındaki senâdan gelebileceği de belirtilmektedir. Mesânî kelimesi “katlanıp bükülerek ikilenen, başka bir şeyle takviye edilen” gibi mânalara gelir. Bir şeyin büklümlerine, katlarına da mesânî denilmekte, “tekrar tekrar yapılan, okunan” gibi bir anlamda da kullanılabileceği ifade edilmektedir. Konumuz olan âyetteki “seb‘an mine’l-mesânî” ifadesi müfessirleri epeyce meşgul etmişse de bu hususta en fazla kabul gören iki yorum vardır: a) Bir görüşe göre bu ifade ile Kur’an-ı Kerîm’in, “es-seb‘u’t-tıvâl” diye anılan en uzun yedi sûresi kastedilmiştir. Bunlar Bakara, Âl-i İmrân, Nisâ, Mâide, En‘âm, A‘râf, Enfâl (başında besmele bulunmayan Tevbe sûresi ile birlikte) sûreleridir. Bu sûrelerin “mesânî” diye anılmasının sebebi, içlerinde farzlara, hukukî emir ve yasaklara, cezalara ve geçmiş toplumlara dair ibretli kıssalara geniş bir şekilde ve tekrar tekrar yer verilmesidir. Ancak Hicr sûresi Mekke’de, anılan yedi uzun sûreden En‘âm ve A‘râf’ın dışındakiler ise Medine’de inmiştir. Bu durumda Mekke’de inen bir sûrede, henüz ortada bulunmayan sûrelerden söz edilmesi mâkul gözükmemektedir. Gerçi sûrenin özellikle bu âyetinin Mekke’de indiği söylenmişse de bu bilgi itimada şayan görülmemektedir. b) Daha çok kabul gören diğer görüşe göre “seb‘an mine’l-mesânî” ifadesiyle Fâtiha sûresi kastedilmiştir. Sûrenin böyle anılması ise yedi âyetten oluşması, namazda tekrar tekrar (her rek‘at) okunması, her okunuşta arkasından bir de zammı sûre ilâve edilerek bir nevi ikilenmesi, katlanması, sûrenin –ilki Allah Teâlâ’ya hamd ve senâ, ikincisi dua ve niyaz olmak üzere– iki bölümlü olması, biri Mekke’de peygamberliğin ilk döneminde, diğeri Medine döneminde olmak üzere iki defa nâzil olması gibi sebeplerle izah edilmektedir.

Bu ayet “Biz sana tekrarlanan yediyi (Fâtiha’yı) ve büyük Kur’an’ı verdik” veya buradaki [vâv] edatı “açıklama” anlamına alınarak “Biz, sana tekrarlanan yedi (ana mesajı) yani yüce Kur’an’ı verdik” şeklinde de tercüme edilebilir.  

[263] Mesânî kavramı hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, X, 407-408.  

1- Yedi. 2- İkişerliler, ikililer. Seb'an mine'l mesânî, “ikililerden veya ikişerlilerden yedi” demektir. Çevirilerde bu tabire, “Fatiha süresi” veya “yedi büyük/uzun sure” anlamı verilmektedir. Bu doğru değildir. Ayette zaten yüce Kur'an anılmaktadır. Bu tabirle, Nebimize, Kur'an'la birlikte verilmiş, şahsı ile ilgili, kendisini başarıya götüren nimetler kast edilmiş olabilir. Bir sonraki ayetten de bu açıkça anlaşılmaktadır. Onlara verilenlerle Nebimize verilenler karşılaştırılmaktadır.  

Tekrarlanan yedi âyet, 1. sûre olan Fâtiha'dır. Hz. Ali (a.s), İbn-i Abbas Hasen, Ebül-Aliye, Said-ibn-i Cübeyr, İbrahim, Mücahid ve Katade'den böyle rivayet edildiği gibi İmam Muhammed-ül-Bakır'la İmam Ca'fer-üs-Sadık (a.s)'tan da böyle rivayet edilmiştir. Kur’an'ın ilk uzun yedi sûresidir, çünkü bu sûrelerdeki haberler ve ibretler, tekrarlanmıştır diyenler olduğu gibi bütün Kur’an'dır diyenler de vardır (Mecma, 2, 36-37).  

4.Burada neyin kastedildiği konusunda değişik açıklamalarda bulunulmuştur. Yaygın olan görüşe göre bu ifadeyle Fatiha suresi kastedilmektedir.  

(*) 14 asır hâkimiyet, Fatiha’nın yedi ayeti veya ikili bir sisteme dayalı olan Kur’an.  

“Seb’ul Mesânî” ifadesi, “yedi” anlamına gelen “seb’” kelimesiyle “katlanmak, tekrarlanmak, takviye edilmek, iki katını almak…” anlamındaki “mesnâ” kelimesinin çoğulu olan “mesâni” den oluşmuştur. Ağırlıklı olarak tercih edilen görüş, bu ifadenin Fatiha suresini işaret ettiği yönündedir. Ancak âyetin bütünlüğünde değerlendirirsek “Seb’i Mesânî (yedi defa tekrarlanan)” ifadesi ile Fâtiha suresi kastedilmiş olsaydı, bu ayette “seb-i mesâni”nin Kur’an’ın önünde değil, arkasında gelmesi gerekirdi. Zira Fâtiha Kur’an’ın sadece bir bölümüdür, bölüm bütünün önünde değil, arkasında olur. Bu ifadeden; Hz. Peygambere, Kur'an'la birlikte verilmiş, şahsı ile ilgili, kendisini başarıya götüren nimetler kastedilmiş olabilir. “Sana seb'ül mesânî'yi ve Kur'an-ı indirdik” demiyor, “verdik” diyor. Bundan da anlaşılıyor ki; “(Ey Peygamber!) Biz, sana Kevser’i (iyilik, bereket, mutluluk, güzellik gibi bol nimet) verdik.” (Kevser 108:1) âyetinde olduğu gibi Kur’an’ın dışında Hz. Peygambere bazı özel nimetler verilmiştir. Bunların ne olduğuyla alakalı olarak “Hurufi Mukattaa” da olduğu gibi kesin bir şey söylemek doğru olmaz. Ayrıca belirtmek gerekir ki; Kur’an incelendiğinde diğer bazı sayılarda olduğu gibi yedi sayısının da farklı bir konumda olduğu göze çarpmaktadır. Örneğin; yedi kat sema (Bakara 2:29), yedi gün oruç (Bakara 2:196), yedi başak (Bakara 2:261), yedi zayıf inek yedi semiz inek (Yusuf 12:43), yedi yeşil başak yedi kuru başak (Yusuf 12:43), yedi sene ekin ekip biçmek (Yusuf 12:47), yedi yıl kıtlık ve yedi yıl bolluk (Yusuf 12:48), cehennemin yedi kapısı/tabakası (Hicr 15:44), yedi yol (Müminun 23:17), yedi deniz ((Lokman 31:27), yedi kat gökle yedi yer (Talak 65:12), fırtınanın yedi gece devamı (Hakka 69:7) sapasağlam yedi gök (Nebe 78:12). Yedi rakamı bunların bazılarında bilgi amacıyla verilmiş olsa da bazılarında mübalağa için kullanıldığı görülmektedir. Dolayısıyla bu ayette Hz. Peygambere Kur’an’la birlikte verilen her ne ise onun büyüklüğü, güzelliği, bereketi ve etkisi hatırlatılarak moral ve motivasyon desteği verilmektedir.  

 Resûlullah’dan rivayet edilen bir hadise göre bu yedi âyet, namazların her rek’atında tekrar edilen Fâtiha sûresi’dir.  

Sure başlarında 14 (7x2) ayrı harf kombinezonları olup onların sayısal (ebced) değerlerinin toplamı Muhammed peygamberin izleyicilerine verilmiş olan 1709 kameri yılı verir. Hicri 1710 (miladi 2280) tarihinin dünyanın sonu olduğuna dair ilginç işaretler içerir Kuran. Kuşkusuz, Allah daha iyi bilir.  

[9] Veya senayi müştemil.[10] Fâtiha âyetleri veya yedi uzun sûre veya yedi hamimler.  

1 Seb’ûl-Mesani: “Tekrarlanan yedi” anlamında Kur’anî bir kavramdır. “Mesânî”, bükülmek, kıvrılmak, katlanmak, tekrar edilmek suretiyle ikilenen, ikişer, ikili, mükerrer, bükülü, büklümlü ve cilveli anlamlarına, “seb’a” ise yedi anlamına gelir. Buradaki (سَبْعاً مِنَ الْمَثَانِي) Hz. Muhammed (a.s.)’a ait yedi mûcizeye işaret olabilir. Ayrıca Kur’an’ın muhtevası olan; emir, nehiy, müjdeler, uyarılar, darb-ı meseller, nimetler, geçmiş ümmetlerin kıssaları da düşünülebilir. Bazıları da bunun tekrar tekrar okunan Fatiha Suresi olduğu kanaatindedir. Rasûlüllah (s.a.v), Ebu Said (r.a)’e Kur’an’daki sürelerin en büyüğünü açıklarken, “O sure Fatiha Suresi’dir ki tekrar olunan yedi âyet (seb’ul-mesani) ve bana verilen Kur’an’dır” buyurmuşlardır. (Buhari, Tirmizi, Nesâi, Muvatta, Ahmed b. Hanbel). Fatiha suresinin diğer bir adı da; “Es-Seb’ul-Mesâni”dir. En doğrusunu ise Allah bilir.  

[2072] Veya: “Doğrusu Biz sana Seb’i Mesânî’yi ve Yüce Kur’an’ı verdik.” Tercihimiz vavın beyan atfı vurgusuna dayanmaktadır. Mesânî, “katlanarak, dürülerek, kıvrılarak tekrarlanan şey” anlamına gelir ki tam Türkçesi “kat kat, dürüm dürüm, kıvrım kıvrım, tekrar tekrar” demek olur. Eğer senâ köküne nisbet edilirse “müstesna, biricik, ender” anlamına ulaşılır (İbn Abbas’tan Taberî). İsnâdan bir mim ekleme yoluyla elde edilmiş olabilir ki, bu durumda “müstesna bir övgü kaynağı” anlamına gelir. Mesânî Zümer 23’te Kur’an’ın bir sıfatı olarak geçer. Bu, anlam olarak Kur’an’ın “tek kat” değil, “kat kat” olduğunu ifade edebileceği gibi, Kur’an’ın çift kutuplu niteliğine bir atıf da olabilir (Elmalılı ve Râzî 39:23’ün tefsirinde). Kur’an’ın çift kutuplu niteliğinden kastımız, tez ve antitez, nefy ve isbat, iyi ve kötü, olumlu ve olumsuzu birlikte veren içeriğidir. İman-küfür, insan-şeytan, dünya-âhiret, hak-bâtıl, rahmet-gazap, emir-yasak, müjde-uyarı, sevinç-hüzün hep birlikte dile getirilir. Hatta bazı zıt ve karşıt kavramların sayıları bile aynıdır. Sadece birkaç örnek vermek gerekirse, Kur’an’da erkek-kadın 24’er kez, dünya hayati ile âhiret hayatî karşıtları 115’er kez, melek ile şeytan karşıtları 88’er kez, hayat ve ölüm karşıtları 145’er kez, sadaka vermek ve hoşnut/tatmin kalmak 73’er kez, sihir ve fitne 60’ar kez, zekât ve bereket 32’şer kez zihin/akıl ve nur (ışık) 49’ar kez dil ve hutbe 25’er kez, istek/dilek ve korku 8’er kez, zorluk/engel ve sabır 114’er kez, Muhammed ve Şeriat 4’er kez geçer. Bu âyetin öncesindeki pasajlarda, özellikle de Hz. İbrahim’e gelen müjde ve Lût kavmine gelen gazabı işleyen âyetler bunun en tipik örneğidir. Eğer seb‘anı (yedi) “çeşitli, birden çok” anlamına kinaye olarak düşünürsek, mesânî ile seb‘anın birbirini takviye eden benzer anlamlara geldiği sonucuna varabiliriz. “Kur’an yedi harf üzere indirildi” rivayetindeki “yedi”, bir çoklarınca bu anlamda anlaşılmıştır. Bu durumda âyet “çift kutuplu hakikatlerden çeşit çeşit örnekler ve yüce Kur’an’ı verdik” anlamına yorulur (Elmalılı). Yorumu konusunda Taberî’nin tam 82 rivayet naklettiği bu ibarenin, namazlarda sık sık tekrarlanan ve yedi âyetten oluşan Fâtiha sûresi olduğu yorumu yapılmıştır. Allah Rasûlü’nün bu âyeti tefsiri sadedinde nakledilen rivâyet de bu yöndedir (Buhari, Tefsir 5:222). Fâtiha’nın işlevi, “sık tekrarlanan yedili” anlamıyla uyum içindedir. Çünkü Allah Rasûlü de bu sûreye başka hiçbir sûreye vermediği bir isim vererek onu Ummu-l Kitâb (Kitab’ın Anası) olarak adlandırmıştır. Dahası, onsuz namazın namaz olmayacağını ifade ederek, namazın her rekâtında Fâtiha’yı okumuştur. Bütün bu veriler klasik tefsiri âyette iki ayrı şeyden bahsedildiği sonucuna götürmüştür. Oysa ki bu sonuç varılabilecek tek sonuç değildir. Eğer Seb’an mine’l-mesânî ile el-kur’an el-’azîm arasındaki vav beyan atfı olarak alınırsa tercih ettiğimiz anlam öne çıkacaktır. Şöyle ki: Şayet Seb’i Mesânî ile ikinci bir unsur olan Fâtiha kastedilmiş olsaydı, cümlenin önünde değil sonunda gelmesi gerekirdi. Zira Kur’an bütün, Fâtiha ondan bir parçadır. Parça bütünden sonra gelir. Kaldı ki Kur’an-ı Azîm’e Fâtiha da dahildir. Mesânî’nin geçtiği iki yerden biri olan Zümer 23 de tercihimizi doğrular niteliktedir. Bu durumda Buharî hadisinin şöyle yorumlanması daha doğru olur: “Fâtiha, Kur’an’ın Seb’i Mesânî özelliğini en güzel yansıtan sûresidir.”  

Seb-i mesânî: Fatiha sûresidir.  

Âyetteki mesânî, mesnâ 'nın çoğulu olabildiği gibi senâ 'dan da gelebilir. Mesnâ (ÂîËæîé)nın çoğulu ise âyet: "Sana, ikişerlerden yedi verdik" demektir. Bu yedi şeyin ne olduğu ihtilâflıdır. Bunların, Hz. peygamber'e, Kur'ân'dan ayrı olarak verilen yedi mu'cize olduğu da düşünülebilir. Fakat genellikle kabul edildiğine göre bunlar, Fâtiha'nın yedi âyetidir. Her namazda, bir bütün olan iki rek'atin ikisinde de okunduğu için, Fâtiha'nın âyetleri, ikişerli yedi âyet sıfatını almıştır. Senâ'dan ise mîmli masdarın çoğulu olan mesânî (ÂîËÇæé) övgüler anlamına gelir. Bununla da yine Fâtiha'ya işâret edildiği kanâati vardır. Fâtiha yedi âyettir. Allah övüldüğü için Fâtiha âyetlerine "ÂîËÇæé: Övgüler" denmiştir.  

[*] (ٱلْمَثَانِى) el-mesani olarak ifade edilen bilenen mesani'dir.(Zümer 39:23) "O mesani" olarak türkçeye çevrilebilir. Burada mesânîlerden yedisine dikkat çekmiştir ki, onlar Fatiha'nın âyetleridir. Bu sebeple Fatiha, Kur'ân'dan süzülmüş bir öz ve surelerin en yücesi olmuştur.  

(12) “Seb’u’l-mesânî.” Her zaman okunan, her namazda tekrarlanan yedi âyetli Fatiha. Fatiha Sûresinin girişine bakınız.  

2008 The Seven Oft-repeated Verses are usually understood to be the Opening Surah, the Fatihah. They sum up the whole teaching of the Qur'an. What can be a more precious gift to a Muslim than the glorious Qur'an or any Surah of it? Worldly wealth, honour, possessions, or anything else, sinks into insignificance in comparison with it (Cf. n. 17).