Ankebut Suresi 56. Ayet

Bu âyet, Mekke’de dinlerini hayata geçirme imkânından yoksun bırakılan müslümanlar hakkında inmiş ve onların dinlerini hayata geçirebilecekleri yere hicret edebileceklerini vurgulamıştır. Âyette herhangi bir yerde dinlerini güzelce yaşama imkânından yoksun bırakılan müslümanların inançlarının gereğini yerine getirebilecekleri ortamlara intikal edebilecekleri mesajı verilmektedir.  

Bu sûrenin 10. âyetinde Mekkeli müslümanların, “Allah’a inanıyo­ruz” dedikleri için eziyete uğradıklarına işaret edilmiş; sonraki âyetlerde de yeri geldikçe putperestlerin psikolojik baskı ortamı doğuran küstah ve alaycı tutumlarına işaret edilip bunlar eleştirilmişti. Konumuz olan âyette ise Allah Teâlâ, “Ey inanan kullarım!” şeklindeki iltifatkâr ifadeyle hitap ettiği müslümanlara, dünyanın geniş olduğunu hatırlatarak onlardan her türlü uydurma tanrıları bir yana bırakıp yalnız kendisine kul olmaya devam etmelerini, dolayısıyla dinlerinde kararlı olmalarını istemektedir. Bu ifadeler de ilk müslümanların bir baskı ortamı içinde bulunduklarına işaret eder. Âyet müminlere bu şartlar karşısında hicret yolunu göstermektedir. Çünkü –müfessirlerin de ittifakla belirttikleri gibi– “Benim arzım geniştir” ifadesi, “Mekke’de inancınızı açığa vurmanıza imkân vermeyen bir baskı altında bulunuyorsanız dininizi rahatlıkla yaşamanıza elverişli başka bir yere göç edebilirsiniz” anlamına gelir. Nitekim giriş kısmında da kaydedildiği gibi bu sûrenin inmesinden kısa bir süre sonra Medine’ye hicret olayı gerçekleşmiştir. Âyetin hükmünü sadece Medine’ye hicret olayıyla sınırlı görmek de isabetli olmasa gerektir. Elbette Kur’an-ı Kerîm yeri geldikçe, emir bi’l-ma‘rûf nehiy ani’l-münker hakkındaki âyetler başta olmak üzere, doğrudan ve dolaylı ifadelerle müslümanlardan, içinde yaşadıkları topraklarda dinlerini özgürce yaşamalarına imkân verecek şartları oluşturmak için çaba göstermelerini istemektedir. Ancak bu âyete dayanarak bir kimsenin inanç ve düşüncelerini özgürce hayata geçirme imkânının bulunmadığı ve mevcut olumsuzlukları ortadan kaldırma ümidinin tükendiği durumlarda şartların elverişli olduğu başka yerlere göç etmek gerektiği düşünülebilir. Nitekim İbn Atıyye (IV, 324), Zemahşerî (III, 194), Şevkânî (IV, 241) gibi birçok müfessir de böyle bir yoruma yer vermiştir (bu konuda geniş bilgi için bk. en-Nisâ 4:97-100).

Benzer hitaplar için bkz. İbrâhîm 14:31; Zümer 39:10, 53. Bu hitapların kullanılmasındaki amaç, insanların Yüce Allah’ın kulları oldukları gerçeğini değişik bir ifade ile dile getirmektir.  

1- Eğer, Bana kulluk etmekten engelleniyor, baskı ve zulme dayanamıyorsanız başka yerlere gidin.  

Bkz. 39:10Bu ayet, hicreti önermektedir. İnsan Allah’a kulluk etmek ve faydalı eylemler üretmek için yaratılmıştır. Eğer bulunduğu yerde ya da yaşadığı ortamda bunları icra edemiyorsa, icra edeceği bir yer bulmalı ve oraya göçerek yaratılış gayesine matuf çalışmalar ortaya koymalıdır. Bir sonraki ayette, “her canlının ölümlü bir varlık olduğu ve öldükten sonra Allah’a döndürüleceği” anlatılarak, insanın yaşadıklarını gözden geçirmesi ve hayatına çeki düzen vermesi istenmektedir.  

 Bu âyetin, işkenceye uğrayan Mekke müslümanlarının zayıfları hakkında nâzil olduğu rivayet edilmiştir.  

[4] İzhar-ı din için size Mekke dar geliyorsa geniş yere gidin, orada ibadet edin.  

1 “Ey benim inanan kullarım!” ifâdesi, bir şeref hitabıdır ve bu hitaba Allah’ın kâfir kulları dâhil değildir. Allah’ın bu kullarını, şeytanın bile azdıramayacağını bilerek; “Senin şerefine yemin ederim ki ben, onların tümünü kesinlikle azdıracağım. Ancak onlardan has kulların bunun dışındadır.” (Sa’d: 82-83) dediği halis kullarıdır. Yani bu hitap, “ey benim îman şerefiyle şereflenen kullarım!” demektir.2 Haberiniz olsun Benim arzım çok geniştir. Sadece sizin bulunduğunuz yerden ibaret değildir. O halde sadece Bana kulluk edin. Yani bulunduğunuz memlekette sadece Bana kulluk etmek mümkün olmazsa orada çakılıp kalmayın. Onu serbest yapabileceğiniz bir yere gidin, hicret edin veya o baskılardan kurtulmak için ne icap ediyorsa onu yapın. Benim huzuruma sudan sebepleri mazeret olarak getirmeyin.  

[3542] Bu ifade ilk mü’minleri hicrete teşviktir. Bunun için de Akabe biatleri yapılmış ve Medine hicret yurdu olarak belirlenmiş olmalıdır. Zımnen: İmanınızla vatanınız arasında tercihe zorlanırsanız, kesinlikle imanınızı tercih ediniz.  

Eğer bir şehirde bana kulluk etmeniz mümkün değilse, bana rahatça kulluk edeceğiniz başka bir şehre göçün.  

(7) Bulundukları yerde dinin gereklerini yerine getirme imkânı bulamayanlar, bu imkânı bulabilecekleri bir yere hicret etsinler.