33. Ahzab Suresi Meali

(1) Cahiliyet döneminin âdetlerine göre, bir adam karısına “Sen bana anamın sırtı gibisin” dediği zaman kadın onun anası yerine geçerdi. Bununla beraber, kadın bir başkasıyla da evlenemez, ölünceye kadar o adamın evinde ve tahakkümü altında kalırdı. Âyet, bu çirkin âdetle birlikte, evlâtlıkları kendi nesebine geçirme âdetini de kaldırmaktadır. Burada, İslâmın insanlar arasında yaratılıştan itibaren var olan bağların korunması ile ilgili duyarlılığını görüyoruz ki, 2:27’den itibaren birçok âyette bu konuya dikkat çekilmiştir. Bir sonraki âyette de yine bu husus vurgulanacaktır.  

(2) “Filânın oğlu” şeklindeki hitap ve atıflarda, onları evlâtlık edinen kimsenin adını değil, gerçek babalarının adını kullanın.  

(3) Peygamberimiz şöyle buyurmuştur: “Ben mü’minlere dünyada da, âhirette de insanların en yakınıyım. Hangi mü’min bir mal bırakacak olursa, onun akrabası ona vâris olsun. Kim de arkasında bir borç veya bakıma muhtaç birisini bırakırsa, o da bana gelsin; çünkü ben onun velisiyim.” (Buhârî, Tefsir 33:1; Müslim, Ferâiz: 15.) Peygamberimizin bir başka hadisi de şöyledir: “Üç özellik vardır ki, bunlar kimde bulunursa o kimse imanın tadını bulur: (1) Allah ve Resulü, kendisi için başka herkesten daha sevgili olmak; (2) sevdiğini Allah için sevmek; (3) Allah onu inkârdan kurtarmışken tekrar inkâra dönmeyi, ateşe atılmak gibi kötü görmek.” (Buhârî, İman: 9; Müslim, İman: 67.)(4) Saygı ve sevgi yönüyle; yoksa nesep yönüyle değil.(5) Allah yolunda hicret edenler.  

(6) Kıyamet gününde, Peygamberlere, ümmetlerinin kendilerine ne cevap verdiklerini sorsun. 4:41 ve 16:84 gibi âyetlerde bu husus belirtilmiştir. Bu arada, ümmetlerinin sapmaları hakkında da peygamberlere soru sorulacağı, meselâ Hz. İsa’ya “Ey Meryem oğlu İsa! İnsanlara ‘Beni ve annemi Allah’ın yanı sıra tanrı edinin’ diyen sen misin?” (5:116) sorusunun yöneltileceği de âyetlerden anlaşılmaktadır. Böylece, peygamberlerin sözlerine sadık kaldıkları ve görevlerini eksiksiz ve doğru bir şekilde yerine getirdikleri açığa çıktıktan sonra, onların davetlerini nasıl karşıladıkları konusunda ümmetleri hesaba çekilecektir.  

(7) Müslümanların işini kesin olarak bitirmek niyetiyle hep birlikte harekete geçen kabileler ve Medine’de yaşadıkları halde Müslümanlara hıyanet ederek onlara katılan Yahudiler, 12 bin kişilik bir kuvvetle şehri kuşatmıştı. Müslümanların sayısı ise ancak 3 bini buluyordu. Arapların hiç alışık olmadıkları bir şekilde, Müslümanlar şehrin etrafına hendek kazarak onların ardında mevzilendiler. Kuşatma bir ay kadar sürdüyse de, birleşik düşman kuvvetleri hendeği aşamadılar. Birgün âniden çıkan bir fırtına sonunda düşman orduları perişan bir halde geri çekilmek zorunda kaldılar.  

(8) Dinden dönmeleri, yahut Müslümanlara karşı savaşmaları istenecek olsaydı.  

(9) Kimi Allah’ın Resulü ile birlikte katıldığı savaşlarda şehit düşmüş, kimi de şehadet sırasını beklemektedir. (Bk. Buhârî, Tefsir 33:3: Tirmizî, Tefsir 33:2-5.)  

(10) Düşman toplulukları geri çekildikten sonra, Peygamberimiz, Müslümanlara, düşmanla işbirliği yapan Benî Kureyza Yahudilerinin üzerine yürüme emrini verdi. Onlar da bu arada Medine çevresindeki kalelerine çekilmişlerdi. Kuşatma yirmi beş gün kadar sürdükten sonra, Benî Kureyza Yahudileri, Sa’d bin Muaz’ın hükmüne razı olarak kalelerinden indiler. Sa’d bin Muaz da Tevrat’a göre hüküm vererek, onlardan savaşanların öldürülmesine, diğerlerinin esir edilmesine karar verdi ve bu hüküm uygulandı.  

(11) İslâm toplumunun gelişip genişlemesi ile birlikte imkânlar da genişleyince, Peygamber hanımları arasında, doğal olarak, bu imkânlardan yararlanma arzusu doğmuştu. Allah’ın buyruğuna uygun olarak Peygamberimiz onları tercihlerinde serbest bıraktı; onlar da Allah ve Resulünü seçtiler. (Buhârî, Tefsir 33:5; Tirmizî, Tefsir 33:6.)  

(12) 2:2’nin açıklamasına bakınız.  

(13) Ehl-i Beyt, Peygamberimizin hanımları ile Hz. Ali, Hz. Fatma, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin’i içine almaktadır. (Tirmizî, Tefsir 33:7-8.)  

(14) Zeyd, Peygamberimizin âzâd ederek evlâtlık edindiği kölesiydi. Peygamberimiz daha sonra onu halasının kızı Hz. Zeynep ile evlendirmişti. Böylelikle, Peygamberimiz, âzâd edilmiş kölelerin horlandığı bir toplumda eşitlik fikrini fiilen yerleştirmeyi amaçlıyordu. Fakat eşlerin arasında denklik bulunmadığından, bu evlilik uzun sürmedi. Zeyd bu işin yürümeyeceğini anlayıp da Peygamberimize durumu açtığı zaman, o evliliği devam ettirme tavsiyesinde bulundu. Ancak daha sonra Zeyd eşini boşayıp o da iddetini doldurduğunda, Allah, Peygamberimize Zeynep ile evlenmesini emretti. Böylece, evlât edinmekle bir nesep bağının doğmadığını bildiren ve bu konudaki Cahiliyet anlayışını ortadan kaldıran İslâm dininin uygulaması da, 21’inci âyetteki “Allah Resulünde sizin için güzel bir örnek vardır” beyanı uyarınca, Peygamberimizin şahsında ortaya konmuş oldu. Hz. Ayşe, “Eğer Allah’ın Resulü Kur’ân’dan birşey gizleyecek olsaydı, bu âyeti gizlerdi” demiştir. (Tirmizî, Tefsir 33:9-16.)  

(15) Bu da Kur’ân’ın geleceğe ait haberlerinden bir mucizedir. Peygamberimizin sağ olduğu bir zamanda inen bu âyet, onun arkasında bir erkek evlât bırakmayacağını bildirmektedir. Aynı zamanda, Hz. Zeynep ile evlenmesini “Evlâtlığının helâli ile evlendi” diyerek dile dolayanlara karşı, bu sûrenin 4’üncü âyetinde geçen “Allah evlâtlıklarınızı öz oğullarınız kılmamıştır” şeklindeki kesin hüküm vurgulanmakta ve onun bu evliliğindeki önemli bir hikmet ortaya çıkmaktadır.(16) Veya “mührüdür.” Yani, peygamberlik, onun gelişiyle mühürlenmiş ve sona ermiştir ki, bunda da yine aynı anlam vardır.  

(17) Bk. 2:236-237.  

(18) Mü’minler için eş sayısı dört ile sınırlandırılmıştır; ayrıca mehirlerini vermek ve adaletli davranmak yükümlülüğü de vardır. (Bk. 4:3-4.)(19) Gerek peygamberlik görevinin özellikleri nedeniyle sana tanıdığımız haklar; gerekse bunları ve mü’minlerle ilgili hak ve sorumlulukları açıklamış olmamız.  

(20) Sıralarını ertelediğin zaman buna Allah’ın izin vermiş olduğunu bilirler; yanına aldığın zaman da bunu mecburiyetle değil, gönülden yaptığını bilerek sevinirler.  

(21) Bu sûrenin 28 ve 29’uncu âyetleriyle bir tercih karşısında bırakılan Peygamber hanımları, istisnasız bir şekilde, Allah ve Resulünü dünyaya tercih etmişler ve bu fedakârlıklarıyla da ebediyen Hz. Peygamber ile beraber olmayı hak etmişlerdir.  

(22) Gelişigüzel bir vakitte gidip de saatlerce yemeği beklemeyin.  

(23) Veya “tam bir teslimiyetle ona teslim olun.” Peygambere Allah’ın salât etmesi, rahmet etmek; meleklerin ve bizim salât etmemiz de onun için rahmet duası etmek anlamına gelir. Onun rahmete erişmesi ise, ümmeti olarak bizim rahmete erişmemiz demektir. Çünkü hayatı boyunca görüldüğü gibi, onun bütün kaygısı ümmetinden ibarettir. Bir gece sabaha kadar ümmeti için Rabbine yakardıktan sonra Allah ona Cebrail ile “Biz seni ümmetin hakkında hoşnut edeceğiz ve asla üzmeyeceğiz” şeklinde haber göndermiştir. (Müslim, İman: 346.) 17:79’da da ona “Övülmüş Makam” adıyla şefaat makamının verileceği müjdelenmiştir ki, bu durum, bizi Allah’ın Resulü ile çok yakın ve sıcak bir ilişki içinde bulunmaya davet etmektedir. İşte salâvat, onunla bizim aramızda bu sıcak ilişkiyi kuran, devam ettiren ve pekiştiren en önemli bir vasıtadır. Bu konuda Peygamberimizin birçok hadisi bulunmaktadır ki, bunlardan birkaç tanesi şöyledir: “Kabrimi bayram yerine çevirmeyin. Bana salât ve selâm edin. Çünkü nerede olsanız salât ve selâmınız bana ulaşır.” (Ebû Davud, Menâsik: 97.) “Günlerinizin en üstünü Cuma günüdür. O gün bana çok salât ve selâm getirin. Çünkü sizin salât ve selâmlarınız bana sunulur.” “Ey Allah’ın Elçisi,” diye sordular. “Sen ölüp de senden bir iz kalmadıktan sonra salât ve selâmlarımız sana nasıl sunulur?” Peygamberimiz buyurdu ki: “Allah, peygamberlerin cesetlerini çürütmeyi toprağa yasaklamıştır.” (Ebû Davud, Salât: 201.) Übeyy ibni Kâ’b birgün Peygamberimize şöyle sordu: “Ey Allah’ın Elçisi, ben sana çok salâvat getiriyorum. Duamın ne kadarını salâvata ayırayım?” Peygamberimiz “Dilediğin kadarını” buyurdu. Übeyy yine sordu: “Dörtte birini ayırayım mı?” Peygamberimiz yine “Dilediğin kadarını,” buyurdu. “Ama arttırırsan senin için daha iyi olur.” “Yarısını?” “Dilediğin kadarını. Ama arttırırsan senin için daha iyi olur.” “Peki, duamın tamamını salâvata ayırsam?” “İşte o zaman Allah senin bütün sıkıntılarını giderir ve günahlarını da bağışlar.” (Tirmizî, Kıyamet: 23.) “Yeryüzünde Allah’ın seyyah melekleri vardır; ümmetimin selâmlarını bana ulaştırırlar.” (Müstedrek, 2:456, no. 3576.) “Ey Allah’ın Elçisi, sana selâm vermeyi anlıyoruz; peki, nasıl salât edeceğiz?” sorusuna karşılık ise, Peygamberimiz, namazların teşehhüdlerinde okumakta olduğumuz “Allahümme salli, Allahümme bârik” duâlarını öğretmiştir. (Buhârî, Tefsir 33:10; Tirmizî, Tefsir 33:23.)  

(24) 24:31 ve açıklamalarına da bakınız.  

(25) Göklere, yere ve dağlara emanet teklifinin gerçekten mi cereyan ettiği, yoksa bu ifadelerin birer temsilden mi ibaret olduğu konusunda çok çeşitli yorumlar yapılmıştır. Gerçek şu ki, Kur’ân’da, canlı veya cansız olsun, insan dışındaki varlıklara bilinç izafe eden birçok âyet vardır. Meselâ, 2:74’te Allah korkusuyla yuvarlanan taşlardan, 19:90-91’de Allah’a evlât yakıştırıldığı için öfkelenen göklerden, yerden ve dağlardan, 41:11’de Allah’ın emrine cevap veren gökler ve yerden, 84:1-5’te Allah’tan izin isteyen gökler ve yerden, 27:18 ile 27:22-28’de karınca ile hüdhüdün konuşmalarından söz edilmektedir. 17:44’te de bütün varlıkların Allah’ı hamd ile tesbih ettiği, ancak onların dilinden bizim anlamadığımız bildirildiğine göre, bu âlemin, bizim akıl erdiremediğimiz ve yorum yapamayacağımız cinsten birtakım olaylara ve bilinç belirtilerine çok da yabancı olmadığını söyleyebiliriz. Bazı bilginler ise, âyette göklerin, yerin ve dağların kendilerine değil, sakinlerine atıf yapıldığı görüşündedirler. Her ne olursa olsun, âyetin temasında, emanetin ağırlığı ve sorumluluğun büyüklüğü vardır; anlaşılması gereken budur. Emanetin ne olduğuna gelince: Bu kelimeye de akıl, irade, sorumluluk ve yükümlülükler gibi çeşitli anlamlar yüklenmiştir ki, aslında, “emanet”in, bütün bunları ve belki daha da fazlasını kapsayan bir hakikati ifade ettiği söylenebilir. Bediüzzaman Said Nursî ise, bunlara bir de “benlik” kavramını eklemekte ve insanın, ancak bu özelliği sayesinde Rabbini tanıyabileceğine işaret etmektedir. Nitekim Kur’ân’da Allah’ın fiillerine, isim ve sıfatlarına yapılan bütün atıfların ancak bu şekilde anlaşılacağı açıktır. Zaman zaman, “Allah size kendinizden örnek verdi” (30:28) veya “Allah’ın sizi bağışlaması hoşunuza gitmez mi?” (24:22) gibi göndermeler, bu hususu daha da belirgin hale getirir. Diğer yandan, insanların en ziyade aldandığı ve Rabbine karşı isyan bayrağını açtığı meydanın da benlik duygusu olduğu hatırlanırsa, Rabbini tanımak için verilmiş olan bir yeteneği Rabbine karşı inkâr ve isyanda kullanmak suretiyle insanın nasıl bir zulüm ve cehalet içine düştüğü de anlaşılır.