Nisâ Suresi 33. Ayet

“Yeminlerin bağladığı kimseler” ifadesiyle kastedilen, “velâ akti” yoluyla mirasçı olanlardır. Velâ akti, nesebi belli olmayan, varisi bulunmayan bir kimsenin, ikinci bir şahsa “Ben ölürsem varisim ol. Diyet gerektirecek bir suç işlemem hâlinde de, diyetimi sen öde” demesi ve onun da bu istekleri kabul etmesiyle gerçekleşen akittir.  

Burada “vârisler” diye tercüme edilen kelime mevâlîdir. Bunun tekili olan mevlâ “kişinin yakını, doğumdan akrabası” mânasına da gelmektedir. Ana ve babanın geride bıraktığı böyle akraba arasında amcalar, dedeler, dayılar... vardır. Bu akrabanın da oğul ve torunları “akraba”nın mevâlîsidir. Kan hısımlarının vâris olmaları bu âyete göre genel hükümdür. Eğer miras âyetinde zikredilen vârisler bulunmazsa veya bunlar hisselerini aldıktan sonra artan miras varsa, müctehidlerin çoğunluğuna göre, yakından uzağa doğru baba tarafından akrabaya (asabe) ve bazı müctehidlere göre ana tarafından akrabaya (zevi’l-erhâm) verilecektir. Ebû Hanîfe ve Ahmed b. Hanbel’in anlayışları böyledir. Bu âyetin ilk cümlesini “Ana, baba ve akrabanın bıraktığı her şey için kadınlı erkekli yakın (akraba) vârisler belirledik” şeklinde tercüme etmek de mümkündür. “Antlaşma yoluyla yakınlık bağı kurduğunuz kimseler” ifadesi için çeşitli yorumlar yapılmıştır. Miras hükümleri gelmeden önce evlât ve kardeş edinme, vasiyet yoluyla miras bırakma, tazminat ve miras sözleşmesi yapma gibi âdetler vardı. Bir kısım müctehid ve müfessirler miras âyetlerinin bu uygulamaları ortadan kaldırdığını ifade etmişlerdir. Ebû Hanîfe gibi bazı müctehidlere göre şartlarına uygun miras ve tazminat sözleşmesi (muvâlât akdi) bu âyete dayalı olarak vardır, yürürlükten kaldırılmamıştır; bunlar da sıra kendilerine gelirse mirastan hisselerini alırlar. “Asabeye, zevi’l-erhâma, sözleşmeli mirasçıya –miras âyetlerinde gösterilen paylar dışında– mirastan pay verilmez” diyen müfessirlere göre bu âyette geçen mevâlî kan hısımlarını, “antlaşma yoluyla yakınlık bağı kurduğunuz (akidlerin bağladığı) kimseler” ise evlenme hısımlarını ihtiva etmektedir.

1- Kendileriyle sözleşme, anlaşma yaptıklarınızla.  

33.Ebu Davud`un er-Rebi`in kızı Ummu Sa`d`dan rivayet ettiğine göre bu ayeti kerime Hz. Ebu Bekir (r.a.) ile oğlu hakkında indirildi. Hz. Ebu Bekir (r.a.) oğlunu İslâm`a ilk davet ettiğinde Müslüman olmak istemedi. Bunun üzerine Ebu Bekir (r.a.) onu mirasına ortak etmemek üzere yemin etti. Daha sonra oğlu Müslüman olunca ona da mirastan hakettiği payı vermesi emredildi.9.Yani herkes yakınlıkları derecesine göre anne babanın ve diğer akrabaların geriye bırakmış oldukları mallar üzerinde mirasçı olurlar.  

“Yeminleştiğiniz kimseler” cahiliye devrinde âdet olan, bir adam başka biriyle kardeş olmak, birbirine arka çıkmak üzere anlaşır ve böylece birbirlerinin mirasına da vâris olurlardı. İlk zamanlar Kur’an bu geleneğe izin vermişti. Ancak daha sonraki zamanlarda bu durum istismar edilince Enfâl sûresinin 8:75. âyetiyle mirasa vâris olabilmek için yakın akrabalık şartı getirildi.  

 «Yeminlerin bağladığı kimseler» cahiliye devrinde âdet olan bir nevi mukaveleli mirasçılar olup, başka bir âyetle (Enfâl 8:75) hükmü kaldırılmıştır. Bir başka anlayışa göre bunlardan maksat eşlerdir ve âyet neshedilmemiştir.  

[10] Erkek, kadın.[11] Nazm-ı Celîlde vârit olan mevali lâfz-ı şerifi kul azat edene ve azadedilen kula ıtlak olunduğu gibi yardımcı, asabe, amcazade, halif manalarınada gelir: İslâmın zuhurundan evvel Araplar beyninde birbirlerine yardım etmek ve varis olmak üzere bir ahit aktolunur, neticesinde hangisi evvel vefat ederse geri kalan ona varis olurdu, biri diğerinin cinayetine bedel, diyet verirdi. İşte bunlara halifler denirdi. Burada asabe manasınadır ki, eshabı feraizden sonra gelen varislerdir.[12] Sağ el de kast olunur; çünkü yemin sağ ellerle yapılırdı.[13] Aktedenlerden maksat halifler ise Nazm-ı Celîl «Ve ulû'l- erhami ba'duhum evla bi ba'd» âyeti kerîmesiyle mensuhtur. Zevceyn ise veya nusrat, nasihat, muhalesa hususunda ahit ise âyeti kerime mensuh değildir, mühkemdir. Fakat oğul edinmek maksut ise mensuh olur.[14] Yahut ana babanın, akrabanın, kendileriyle akt-i iman ettiğiniz kimselerin metrukâtı için verese kıldık; o vereseye hisselerini verin. Malı haliflere vermeyin demektir. Bu halde âyet yine mensuh olmaz. Yahut erkek kadın her biri için terekelerinde verese kıldık; onlar da ana baba akrabadır.  

1 Yani nikâh akdi ile evlenip de birbirlerine bu yolla vâris olan eşlerin ve mevl’el-müvalâtın…2 Ve aranızda miras yoluyla helal olarak elde ettiğiniz mallarınızı bu şekilde bâtıl bir yolla yemeyin.  

[766] Said b. Müseyyeb bunu evlatlıklara yapılan vasiyetle (İbn Âşur); Ebu Müslim ise “eşler” ile açıklamıştır (Nkl: Râzî). [767] Zımnen: Siz de Allah’ın şahitliğine şahit olun!  

Cahiliye döneminde müvalat akdi yapılarak mukaveleli mirasçı belirlenirdi. Bazı fakihlere göre bu veraset şekli, mirası akrabaya tahsis eden 8, 75 âyeti ile kaldırılmıştır. Hanefi mezhebine göre müvalat ile veraset devam edebilir. Şöyle ki: Herhangi bir kişi Müslüman olur, varisi de bulunmazsa o bir dindaşına: “Tazminat ödemem gerekirse senin benim âkilemden olman, benim de ölümümden sonra sen bana vâris olman üzere müvalat yapalım” diye anlaşma yaparsa, bu akit geçerlidir.  

Burada yemînlerin bağladığı kimseler ile, erkeklerin and yaparak sıkı kardeşlik kurdukları insanlar kasdedilmektedir. Araplarda bir adam, başka biriyle yardımlaşmak ve birbirine arka çıkmak üzere andlaşırdı. İşte âyet, böyle andlaşma yapılan kimselere mîrâstan pay verilmesini emretmektedir.  

[1] 7. Ana babanın ve yakınların bıraktıklarından, erkeklere hisse vardır. Ana babanın ve yakınların bıraktıklarından kadınlara da hisse vardır. Bunlar, az veya çok, belirli bir hissedir. [2] Nikah sözleşmesi, akdi. Bkz.: Nisa 4:21