Enfal Suresi 75. Ayet

İman zihinde ve kalpte olan psikolojik bir durum olduğu için dışa vuran işaretleri, delil ve belirtileri olmadan bir kimsede var olup olmadığı bilinemez. İnsanların inanmadıkları halde inanıyormuş gibi görünmeleri mümkündür. Ancak öyle belirti ve deliller vardır ki, bunların bulunması halinde imanın gerçek olduğuna hükmedilir. İnancına göre yaşayabilmek için yurdunu yuvasını bırakıp bir başka ülkeye göç etmek, orada müslümanların safına katılarak düşmanla savaşmak, muhacirlere kucak açarak her şeylerini onlarla paylaşmak samimi imanın dışa vuran güçlü belirtileridir; bunlar bir kimsede görüldüğünde onun mümin olduğuna hükmeden kişi, objektif delillere dayanmış olmaktadır. Âyette geçen “gerçek” niteliği, diğerlerinin, meselâ hicret etmeyenlerin imanlarının asılsız veya geçersiz olduğunu değil, objektif delillerle sabit olmadığını, başka bir deyişle gerçekte var olsa bile, başkalarına göre varlığının sabit olmadığını veya şüpheli bulunduğunu ifade etmektedir. Arkadan gelen âyet ise bu eksiğin nasıl giderilebileceğinin yolunu göstermektedir. Gizli iman da Allah ile kul arasında muteber olmakla beraber müminlerin kuracakları ilişki bakımından bunun söz veya fiil ile açıklanması gerekmektedir. İmanını objektif delillerle ortaya koyan herkese mümin muamelesi yapılır, şartlarını yerine getiren herkes velâyet hakkından istifade eder ve böyle kimseler bütün müminlerin kardeşidir. Son âyetin son cümlesi, genel olan iman bağına ek olarak, bulunması halinde kandan ve doğumdan yakınlığın, akrabalığın ayrı bir yeri ve değeri bulunduğunu, bu ilişkinin hukukî sonuçlarının da bulunabileceğini ifade etmektedir. Bütün fakih ve müfessirler, akrabadan olan müminlerin ilgi, yardım ve dayanışmada önceliği bulunduğu konusunda ittifak etmişlerdir. Bu yakınlığın miras hukukuna etkisi konusunda ise görüş ayrılığı vardır. “Mirasla alâkası yoktur; buradaki velâyet önceliği, genel yardımlaşma ve dayanışma ile ilgilidir” diyenlere karşı, içlerinde Ebû Hanîfe’nin de bulunduğu bir gruba göre bu cümle miras hukukunda da önceliği ifade etmektedir, miras âyetlerine yeni bir kayıt getirmekte, hicretin ilk yıllarında uygulanan “muhacir-ensar kardeşlemesine” dayalı miras hakkını kaldırmaktadır. Bu anlayış ve yoruma dayalı olarak Ebû Hanîfe’nin dahil bulunduğu birçok müctehide göre “zevi’l-erhâm” diye bilinen, kızın ve kız kardeşin çocukları, dayı, teyze gibi “kızdan ve anadan olma yakın akraba”, asabe ve belli pay sahibi vârisler (eshâbü’lferâiz) bulunmadığında vâris olurlar (bk. Cessâs, III, 76). Bu hüküm, miras hukuku bakımından akraba olan müminlere, diğerlerine nisbetle bir öncelik bahşedildiğini göstermekte, açıklamakta olduğumuz âyetin de bir uygulamasını teşkil etmektedir.

Benzer mesaj: Ahzâb 33:6.  

[163] Enfâl sûresinden çıkarılacak genel ilkeler hakkında bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, VIII, 99-102.  

1- Mü’min akrabalar.  

bk. Kur’an-ı Kerim, 9:100; 33:6; 59:10.  

75.Bu ayeti kerimedeki: "Allah`ın kitabına göre, akrabalar (mirasta) birbirlerine daha yakındırlar" sözü hakkında İbnu Cerir, Abdullah bin Zubeyr (r.a.)`in şöyle söylediğini rivayet etmiştir: "Önceleri bir adam bir başka adamla: "Sen bana mirasçı olacaksın ben de sana mirasçı olacağım (yani kim önce ölürse öteki onun malına mirasçı olacak)" diye anlaşma yapardı. Bu ayeti kerime de bununla ilgili olarak indirildi. Bazı rivayetlere göre de hicretten sonra Resulullah (a.s.) muhacirlerle ensârı kardeşleştirdi. Bunlar birbirlerine mirasçı da oluyorlardı. Sonra miras âyetleri gelince bu hüküm kalktı. Bu ayeti kerime ile anlatılan da budur. Tefsirlerde bildirildiğine göre bu surenin 72. ve 73. âyetlerinde sözü edilen velâyet olayı ile kastedilen de bu şekilde birbirleriyle kardeşleştirilenlerin birbirlerine mirasçı olmalarıdır. İbnu Sa`d`ın Hişâm bin Urve`den onun da babasından nakletmiş olduğu bir rivayette de bu husus bildirilmektedir. Bu rivayete göre: "Allah`ın kitabına göre, akrabalar (mirasta) birbirlerine daha yakındırlar" hükmü geldikten sonra muhacirlerle ensâr arasındaki miras uygulaması kaldırılmış, sadece akrabalar birbirlerine mirasçı olmaya başlamışlardır.  

Bkz. 9:100, 59:8-9  

 Dolayısıyla kimin kime vâris olacağını O daha iyi bilir. Bu âyet inince nesep yolu ile akraba olmayanlar birbirlerine varis olamadılar.  

[10] Hudeybiye sulhundan sonra ve feth-i Mekke'den evvel. Bu hicret, hicret-i saniyedir. Feth-i Mekke ile hicret kesilmiştir.[11] Aranızda yine nusrat ve müvalât ve tevarüs vardır. Şu kadar ki muhacirin-i evvelinin mertebesi daha büyüktür.[12] Levh-i Mahfuz'da veya hükm-ü İlâhide veya Kur'an'da.[13] Yani aralarında irs cari olur. Artık feth-i Mekke'den sonra tevarüs ancak karabetten dolayı cereyan ediyor, hicretten dolayı cereyan etmiyor.  

1 Buradaki (مِنْكُمْ) ifâdesi, (مِثْلُكُمْ) anlamınadır. (Kurtubî) Yukarıdaki tercüme de buna göre yapılmıştır.2 Ey Mü'minler! Bundan sonra akrabalar, yani miras hükümlerine göre zev’il-erham’dan, (yani bir kadın dolayısıyla akraba) bile olsa yabancılardan evlâdır. Mümin akraba varken akrabalığı bulunmayan yabancılar şimdi sizde olduğu gibi sadece din kardeşliği ve sözleşme ile varis olamaz. Yani Muhacir ile Ensar arasında din kardeşliği üzerine cereyan eden tevarüs bundan sonra geçerli olmayacak, müminler arasında miras, akrabaya ait olacaktır. 3 Medîne’ye hicretten sonra Hz. Peygamber Muhâcirlerle Ensar arasında kardeşlik esasını ortaya koymuş, bu da onların birbirlerine mirasçı oldukları şeklinde bir anlamaya sebep olmuştu. Bu âyet, mirasın sadece kan bağı ile belirlendiğini bildirmektedir. 4 Asabe: Kelime olarak, sarmak, kuvvet, yardım ve himaye anlamına gelen asabe; baba tarafından olan yakın akrabalar demektir. Bir miras hukuku terimi olarak ise; “yalnız başına olduğunda bütün mirası, hisse sahiplerinden mirasçı bulununca onlardan artanı alan ve ölene araya kadın girmeksizin bağlanan erkek akrabalarla bu hükümde olan diğer kimselerdir.” (Oğlu, oğlun ilânihaye oğlu gibi.) Bunların belirli miras hisseleri ayet ve hadislerde belirlenmemiştir. Kan hısımlığı sebebiyle asabe olanlar: 1) Ölenin araya kadın girmeyen erkek fürûu. (Oğlu, oğlunun... oğlu gibi), 2) Ölenin araya kadın girmeyen erkek usûlü. (Babası, babasının... babası gibi), 3) Ölenin babasının araya kadın girmeyen erkek fürûu. (Ölenin erkek kardeşleri ile bunların ilânihaye oğulları gibi) 4) Ölenin dedesinin erkek fürûu. (Ölenin amcaları ile bunların ilânihaye erkek çocukları gibi). Birden çok asabe birlikte bulunursa en yakın ve en kuvvetli olan tercih edilir. Diğerleri mirastan düşer. Ayrıca ölünün asabeleri olan erkek kardeşleri ile birlikte bulunan kadınlar (Ölenin oğlu ile birlikte bulunan kızları gibi) asabe olurlar ve kalanı erkekler iki, kızlar birer hisse olarak bölüşürler. Konunun teferruatı için fıkıh kitaplarına müracaat edilmelidir.  

[*] Bütün müminler birbirinin dostudur ancak akrabalar daha yakındır. Onların mirasta önceliği vardır. Bkz. Nisa 4:12