Mümtehine Suresi 7. Ayet

Sûrenin başında Allah’a ve O’na inananlara düşmanlık edenlerle dostluk kurmanın yasaklanmasındaki amaca ve bu hükmün kapsamına açıklık getirilmektedir. 7. âyette açıkça ifade edildiği üzere bu yasağın asıl maksadı, aydınlanmanın ve her türlü hayırlı girişimin önünü kesen kör taassup ortamının, inanç ve fikirlerin delilleri üzerinde hür biçimde düşünmeye imkân verecek bir ortama dönüştürülmesi, böylece 1. âyette işaret edildiği şekilde mânevî baskı sebebiyle veya çıkar sağlama düşüncesiyle sergilenen sevgi gösterilerine ihtiyaç kalmaması, gerçek ve riyasız sevgiye erişilebilmesidir. 8 ve 9. âyetlerde bu yasağın yani 1. âyetteki anlamıyla “düşman” kavramının kapsamı belirlenirken de, İslâmiyet’i kabul etmeme değil, din konusunda müslümanlarla savaşma, onları yurtlarından çıkarma veya çıkarılmalarına yardımcı olma kriterleri esas alınmıştır. 7. âyetin başında yer alan “umulur ki, belki de” gibi mânalara gelen “asâ” yardımcı fiilini Cenâb-ı Allah kendisi hakkında kullandığında O’nun tarafından yapılmış bir vaadi ifade eder (Zemahşerî, IV, 88). Nitekim Mekke’nin fethiyle birlikte putperestlerin baskıları sona ermiş, barış ortamının tesisiyle birlikte insanlar akın akın Allah’ın dinine yönelmişler ve rahmet peygamberinin engin sevgi ve hoşgörüsünü yakından tanıma fırsatı elde etmişlerdir (Nasr 110:1-2). Bu âyetlerin nüzûl sebebi olarak zikredilen olaylar dolayısıyla bazı daraltıcı yorumlar yapılmış olmakla beraber, –8. âyetin tefsiri sırasında Taberî’nin belirttiği üzere– burada verilmek istenen mesaj belirli olaylarla sınırlı değildir, âyette yer alan olumsuz nitelikler kapsamına girmedikçe hangi dine mensup ve hangi etnik kökenden olursa olsun uluslararası toplumun bütün üyeleriyle iyilik ve adalet esasına dayalı ilişkiler kurulabilir, bu hükümle ilgili nesih iddialarının da dayanağı yoktur (XXVIII, 65-66). Bu âyetlerde Kur’an’ın, uluslararası ilişkilerde hemen herkesin mâkul ve ikna edici bulacağı bir temel düstur getirdiği görülmektedir. Şöyle ki, aslolan barış halidir ve dostane ilişkilerin sağlıklı yürüyebilmesi için şu iki şarta titizlikle uyulması gerekir: a) İyi niyetli olma ve bunun ilişkilere yansıtılması, b) Bu alanda yapılacak düzenleme ve uygulamalarda, aynı şekilde herhangi bir ihtilâf çıkması durumunda adalet ve hakkaniyetin esas alınması. İstisnaî olan hasmane ilişkiler içine girmenin gerekçesi ise karşı tarafın din özgürlüğünü ortadan kaldırmaya yönelik savaş ilân etmesi ve ülke güvenliğini tehdit eden fiilî davranış ortaya koyması şeklinde özetlenmiştir. Dikkat edilirse Kur’an’ın bu konuda ortaya koyduğu esaslar müslümanlara imtiyaz tanıyan veya sübjektif değerlere bağlı ilke ve kurallar olmayıp objektif niteliktedir. Elmalılı’ya göre, 9. âyette yer alan “çıkarılmanıza yardım etmiş” kaydı 8. âyette bulunmamakla beraber, delâlet yoluyla bu nitelikte olanların da 8. âyet kapsamında düşünülmesi gerekir; 8. âyette bu kaydın açık bir şekilde yer almaması, düşmana müzâhir (yardımcı) olanlarla ilişkiyi kesmekte acele etmemek, önce onları bu tutumdan vazgeçirmeyi sağlayacak siyasî girişimlere imkân bırakmak gerektiği yönünde bir anlam inceliği taşır (VII, 4904, 4906). Elmalılı’nın ikinci yorumu dikkate değer olmakla birlikte, kanaatimizce 8. âyet dostane ilişkileri sürdürebilmeyle ilgili genel bir hüküm içermekte, 9. âyet ise dostluk ve dayanışma (ittifak) ilişkisi kurulması konusunda sınırlama getirmekte, kendileriyle ittifak yapılacak olanların düşmana destekçi olmamasının da şart olduğu belirtilmektedir (bu konuda ayrıca bk. Âl-i İmrân 3:28; Tevbe 9:23-24; Mücâdele 58:22).

Bu konuda Hz. Muhammed’in şu ifadesi ne de güzeldir: “Sevdiğini ölçülü sev, bir gün onu sevmemen gerekebilir; sevmediğini de ölçülü bir şekilde sevme, bir gün onu sevmen gerekebilir” (Tirmizî, Birr, 59).  

[631] Kur’ân’a göre öteki ile ilişkiler hakkında bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XIX, 215-218.  

bk. Kur’an-ı Kerim, 3:103; 5:57; 8:63; 60:1.  

 Bu âyette Allah, düşmanlıkta aşırı gidilmemesini, düşman bir toplumun, bir gün dost olabileceğini bildirmiştir. Nitekim Peygamber’in ve müslümanların can düşmanı olan Mekke ve çevresindeki müşriklerin çoğu sonradan İslâm’a girmişler, onların çocukları, Allah yolunda cihad eden müminler olmuşlardır. Böylece âyette belirtilen ilâhî vaad tahakkuk etmiştir.  

[3] Mekke müşrikleri.[4] Onları imana getirir de size dost olurlar.  

(Yukarıdaki ayetlerde, Müslümanlara kendi kâfir akrabalarıyla ilişkilerini kesmeleri için telkinde bulunulmuştur. Bu telkine, samimi Müslümanlar hiç tereddütsüz tabi olmuştur. Ancak Allah Teâlâ anne, baba, kardeş ve akrabalarla ilişkiyi kesmenin ne kadar güç olduğunu ve bu tavrın müminlere ne kadar ağır geldiğini biliyordu. Bu yüzden Allah onlara, akrabalarının da Müslüman olacağını ve bugünkü düşmanlığın yarın sevgiye dönüşeceğini müjdeleyerek teselli verdi. Bu ayet nazil olduğunda hiç kimse, bu işin nasıl olacağını düşünemiyordu bile. Ancak bu ayetin nüzulünden daha birkaç hafta bile geçmeden Mekke fetholunmuş, Kureyşliler bölük bölük İslâm’a girmişlerdi. Böylece Müslümanlar da kendilerine verilen ümidin nasıl gerçekleştiğine bizzat şahit olmuşlardı.)  

1 Nitekim yirmi sene boyunca Müslümanlara düşmanlığın her türlüsünü yapanlar bile (Ebu Süfyân, Haris b. Hişam, Süheyl b. Amr gibi...) Mekke’nin fethinden sonra, İslâm’a girmek için yarışmışlar ve çok geçmeden bütün Arap yarımadası, İslâm’a girmiştir.  

[5061] Bu âyet, İslâm’da cihadın gayesinin düşmanlık değil sevgi olduğunun en açık delilidir. [5062] Zımnen: “Kendisine güvenen ve yönelen kimseler için” (4. âyet). Kaynaklarımız, bu âyetin iniş nedeni olarak, Rasulullah’ın Ümmü Habibe ile gıyabında nişanlanmasını gösterirler. Allah Rasûlü, Habeş muhacirlerinden olan Ümmü Habibe’yi, kocası Ubeydullah b. Cahş öldükten sonra veya Hıristiyanlığa dönüp boşandıktan sonra eş adayı seçerek ödüllendirmişti. Nebi’nin bu jestinden hoşlanan Ebu Süfyan, “Bu yiğidi kimse durduramayacak” itirafında bulunacaktır (Keşşaf).  

4. Âyet, kâfir akrabalarla ilişkilerin kesilmesini istemişti. Müminler bunu uygulamışlardı. Fakat bunun onlara zor geldiğini Allah Teâlâ elbette biliyordu. Bundan ötürü, dürüst ve ihlâslı müminlerin akrabaları ile olan düşmanlıklarının sevgiye dönüşeceğini Allah Teâlâ müjdeledi. Çok geçmeden Mekke’nin fethi ile bu müjde gerçekleşti.  

Bu âyetiyle Kur'ân, düşmanlıkta aşırı gidilmemesini, düşman olan bir toplumun, bir gün dost olabileceğini öğütlemiş oluyor. Nitekim peygamber'in ve müslümanların can düşmanı olan Mekke ve yöresi müşriklerinin çoğu sonradan İslâma girmişler, hele onların çocukları Allah yolunda cihâdeden mü'minler olmuşlardır. Müslümanlara, düşmanlıkta aşırı gitmemelerini, dîn ve inançları ne olursa olsun, iyi niyyetli insanlarla iyi geçinmelerini öğütleyen 8. âyet, dünyâ barışının prensiplerindendir.  

[*] Düşmanlarınızla barışmanızın ölçüsünü de(şartlarını da) Allah belirlemiştir.  

(3) Düşmanlıkta aşırı gidilmemesi konusunda bir uyarı. Nitekim İslâmın karşısında yer alan niceleri daha sonra İslâma girmiş ve daha büyük bir gayretle İslâm için çalışmışlardır. Aşırı bir düşmanlık ve adaletten ayrılmak, herhalde pek çokları için caydırıcı olurdu. Devam eden âyetler de, gerek bu sûrenin başında, gerekse daha başka yerlerde geçen, “kâfirleri veli edinmeme” şeklindeki uyarıların sınırını çizmekte, gereksiz ve aşırı bir düşmanlığın önünü almaktadır.  

5420 Apparent religious hatred or enmity or persecution may be due to ignorance or over-zeal in a soul, which Allah will forgive and use eventually in His service, as happened in the case of 'Umar, who was a different man before and after his conversion. As stated in n. 5414 above, we should hate evil, but not men as such.