A'raf Suresi 11. Ayet

Sözlükte halk, “yaratma, yokluktan varlık alanına çıkarma”, tasvîr ise “bir şeye sûret ve şekil verme” demektir. Halk kelimesinin şekilsiz yaratmayı, tasvir kelimesinin ise bir tür kaosu kozmos haline getirmeyi ifade ettiği veya –daha özel olarak– bu iki kavramın anlam ilişkisi ve onların “sümme” edatıyla birbirine bağlanması, bu edatın ise olaylar arasındaki zaman (öncelik-sonralık) ilişkisi yanında mertebe ve gelişme seyrini de ifade etmesi dikkate alınarak âyette hem rüşeym (embriyon-oğulcuk) aşamasından başlayıp fizyolojik ve ruhsal bakımdan en yetkin haline ulaştığı aşamaya kadar her bir insanın gelişim sürecine hem de genel olarak insan türünün ilk yaratılıştan itibaren yaşadığı fizyolojik ve zihinsel gelişim sürecine işaret edildiği düşünülebilir. Âyetin devamından bu son anlamın daha ağırlıklı olduğu anlaşılmaktadır. Yok iken var olmak gibi insan ve insanlık hüviyetini kazanmak da bizâtihi hayır ve lutuf olduğu için insanlığın ulaştığı bu mazhariyet bilhassa müşriklere ve genel olarak insanlara hatırlatılarak lutuf sahibi olan Allah’ı gereği gibi tanıyıp kulluk etmeleri gerektiğine işaret buyurulmuştur. “Sonra da meleklere, ‘Âdem’e secde edin!’, diye emrettik” ifadesinden anlaşıldığına göre esas itibariyle Âdem’in yaratılması ve şekil kazanmasından bahsedilmekle birlikte, Allah onu, soyundan gelecek insanların genel bir örneği kıldığı, beşer cinsinin insanî özelliklerini nüve olarak onda halkettiği için âyetin başında bütün insanlara hitap edilmiştir. Yüce Allah, Âdem ve onun temsil ettiği insan türünün şan ve şerefini göstermek üzere meleklere Âdem’e secde etmelerini buyurmuştur (geniş bilgi için bk. Bakara 2:34). Bu ifadeler, öncelikle münkir ve müşriklere yönelik bir uyarı mahiyetinde olduğuna göre, Allah’ın böylesine seçkin kılıp ikramda bulunduğu insanlardan bir kısmının O’nu tanımamaları, O’na ortak koşmaları ve buyruğuna karşı gelmelerinin ne büyük bir nankörlük olduğu hatırlatılmaktadır. Secde eden meleklerin “yer melekleri” olduğu, çünkü “gök melekleri”nin sadece Allah’a secde ettikleri (bk. Râzî, XIV, 30) veya bunların tabiat kuvvetleri olduğu (Ateş, III, 323) yolunda görüşler ileri sürülmüşse de, bize göre konu gayb âlemiyle ilgili olduğundan elde sağlam naklî delil bulunmadıkça belirleyici yorumlardan kaçınmak uygun olur. Âyette, secde eden meleklerden İblîs’in istisna edilmesinden, onun daha önce melekler arasında yer aldığı sonucunu çıkaranlar olmuşsa da (bk. Şevkânî, I, 71), Kehf sûresinde (18:50) onun vaktiyle cinlerden olduğu, Tahrîm sûresinde (66:6) ise meleklerin Allah’ın buyruklarına isyan etmeyecekleri bildirilmektedir. Buna göre, meleklerden farklı olarak İblîs’te arzu ve hevâsına uymayan buyruklara isyan etme yeteneği bulunmaktaydı. Kendisinden ilk defa o vakit arzusu hilâfına bir görevi yerine getirmesi istenmiş; o da bu buyruğa isyan etmiştir (Elmalılı, III, 2131; İbn Âşûr, VIII/2, 39. Secdenin anlamı ve mahiyeti hakkında bk. Bakara 2:34).

Bu cümle “siz”, “sizi” zamirleri gereği ilk insanların en az üç kişi, Fâtır 35:11 ve Nebe’ 78:8 gereği en az üç çift şeklinde yaratıldığının delillerindendir.,İblis’in secde etmemesiyle ilgili bkz. Bakara 2:34, dipnot 3.  

1- Saygı gösterip, değerini takdir etme. Saygı sunma.  

bk. Kur’ân-ı Kerim, 2:34; 15:29-32; 38:71-72.  

Bkz. 2:34 ve dipnotu, 7:11, 15:30, 17:61, 18:50, 20:116, 38:73  

 Âyet-i kerime, «Sizi yarattık, sonra size şekil verdik, sonra meleklere, Âdem’e secde edin, dedik» ifadesiyle Âdem’in birdenbire değil, bir süreç içinde yaratılmış olduğunu hatırlatmaktadır. Çünkü önce insanın esas maddesi yaratılmış, sonra ona insan şekli verilmiş, sonra duyularını kazanıp Âdem durumuna gelince, meleklere ona boyun eğmeleri emredilmiştir. Hz. Âdem’in, Allah’ın «Kün!» emriyle bir anda yaratılmış olması da Allah’ın kudreti dahilindedir.  

(4)“Âdem’e melâikenin secde etmesi ve şeytanın etmemesi hâdisesiyle nev‘-i insana, semekten(balıktan) meleğe kadar ekser mevcûdât (çoğu varlıklar) musahhar (itâatkâr) olduğu gibi, yılandan şeytana kadar muzır (zararlı) mahlûkātın dahi ona itâat etmeyip düşmanlık ettiğini ifâde ediyor.” (Zülfikār, 25. Söz, 32)  

1 Sizi Biz yarattık. Siz hiç bir şey değil iken, siz veya size benzer hiç bir fert, şu âlemde mevcut değil iken, siz henüz şu bulunduğunuz şekil ve sureti almazdan evvel ilk mayanızı takdir ve icat eyledik sonra sizi tasvir ettik. Siz yaratılışınızın başlangıcında suretiz, uzviyetsiz bir mahlûk, arzda bir çamur ve babanızın sulbünde birer zerre, birer nutfe olduğunuz halde sizi “ahsen-i takvim” olan insan suretine koyduk. (Elmalılı)2 Bu secde emri, Hz. Âdem’in şahsında tüm insan cinsine, yani tüm insanlığadır.3 Âdem’in Meleklere değil de Meleklerin Âdem’e secde etmesinin istenmesi, Allah’ın insana verdiği en büyük şereftir. Bu şereften sonra, insanların Allah’tan başkasına, bilhassa meleklere ve cinlere, hele hele kendileri gibi bir insana veya cansız putlara tapmaları, çok büyük bir zillet ve nankörlüktür.4 İblis isimli cinin dışında, o anda kâinatta bulunan akıllı varlık olan melekler ve diğer cinler, yani herkes.  

[1157] Lâm’ın lâm-ı leh vurgusuyla. [1158] Bu âyette açık ve net olarak Âdem, Âdemoğlu/insanoğlu yerine kullanılmıştır. “Sizi .. sizi..” ile başlayan hitap birden “..ve Âdem’e dedik ki..” şekline dönüşür. Bu Kur’an’ın sembolik dil özelliğinin harika bir örneğidir. Adeta, “Onlar Kur’an üzerinde derinliğine düşünmüyorlar mı?” ilâhî emrinin sebebini ifade eder. [1159] Maksada ilişkin bir okuma, Âdem’e secde eden meleklerin gök değil yer melekleri olduğunu söyleyenleri doğrular niteliktedir (Bkz: Râzî). Buradaki secdenin namaz secdesi olmadığı açıktır. Bu secde ya “İradesi sayesinde bilme ve tanımlama yeteneği bahşedilen insana saygılarını sunmak” ya da “Âdemoğlunun yaşamı ve iyiliği için yardımcı ve âmâde olmak” anlamına gelir. Çünkü sucûd’un dildeki karşılığı “önünde eğilmek, emrine âmâde olmak, saygı sunmak”tır. [1160] Zımnen: Allah’tan umut kesmek İblisleşmektir (Bkz: 2:34, not 57). [1161] Melekler ve şeytanlar arasındaki fark için bkz: 15:27, not 23.  

İnsanın dünyadaki konumu ve âhirette ebedî hayatında elde edeceği sonuç ile ilgili olan Hz. Âdem ile İblis kıssası Bakara, A’râf, Hicr, İsra, Kehf, Tâhâ ve Sâd sûrelerinde ele alınmakla birlikte, her sûrede farklı uzunlukta, değişik siyak içinde, farklı üslûp ve ayrıntılar ve bulunduğu muhtevaya göre hedeflenen gayelerle anlatılır. En uzun anlatım işbu A’raf sûresindedir. İblisten istenen secde, ibadet secdesi değil, Allah’a itaatinin bir nişanesi olarak istenen bir inkiyad secdesidir. Allah bütün insanlık nev’ine kıyamete kadar vereceği muazzam ilim kabiliyetine, maddî ve manevî faziletlere karşı İblisten beklediği itirafı, Hz. Âdem’in şahsına göstermesini istemiştir. İblis gururu yüzünden kaybetmiş, Âdem tevazuu ile kazanmıştır. Zahiren cennetten çıkmasına sebep olan hadisenin hikmeti yaratılışındaki ilahî maksatları gerçekleştirmek ve dünyanın imar edilmesi için görevlendirmedir. Böylece Allah’ın insan nevine verdiği muazzam ilim kabiliyeti, sınırsız maddî ve manevî istidatlar gelişme imkânı bulmuş, onun yeryüzündeki halifeliği gerçekleşmiştir. Fakat insan, bu üstün makamından kendisini düşürmek için pusuda bekleyen kıskanç şeytanın aldatmalarına karşı, devamlı sûrette uyarılmakta ve Allah’a sığınmaya dâvet edilmektedir.  

Âyet, "Sizi yarattık, sonra size biçim verdik, sonra meleklere, 'Âdem'e secde edin' dedik" ifâdesiyle Âdem'in birden bire değil, bir tekâmül sonucunda yaratıldığını belirtmektedir. Çünkü önce insanın esas maddesi yaratılmış, sonra ona insan biçimi verilmiş, sonra duyularını kazanıp halîfelik makamına yükseltilen Âdem durumuna gelince meleklere, ona secde, yani hizmet etmeleri emredilmiştir.  

[*] İltifat  

(3) İnsana verilen surete çeşitli âyetler dikkat çekmektedir. Gerçekten de, insanın maddî sureti ve özellikle yüzü, kâinattaki bütün güzelliklerin formülünü özetleyecek şekilde yaratılmıştır ki, bu konuda ayrıntı 82:8’de gelecektir.