Hicr Suresi 42. Ayet

İblîs’in, emri yerine getirmediği gibi, yeniden dirilme gününe kadar yaşaması için dilekte bulunarak bu süre içinde insanları yoldan çıkarmaya ahdetmesinin, insanın sahip olduğu ayrıcalığı hazmedememesinden ve onu kıskanmasından, özellikle rahmetten kovulmasına Âdem’in yaratılışının sebep olduğu şeklindeki vehminden kaynaklandığı anlaşılmaktadır. Halbuki aslında böyle bir cezaya çarptırılmasının asıl sebebi, kendi küstahlığı ve isyanı idi. Muhtemelen İblîs, içten içe kendi günahına yine kendisinin kulluktaki samimiyetsizliğinin sebep olduğunu da düşündüğü için, bu tecrübesinden hareketle samimi kullara zarar veremeyeceğini ifade etmektedir. Allah Teâlâ, insanlar hakkında dünya hayatını bir imtihan süreci kılmayı murat ettiği için İblîs’in dileğini kabul etmiş; bu arada kendisine varan doğru yolun, şeytanın tuzaklarına kapılmayacak olan ihlâslı kulların tutacağı yol olduğunu, bunlar üzerinde şeytanın hâkimiyet kuramayacağını, buna karşılık şeytana uyacakların buluşma yerinin cehennem olacağını bildirmek suretiyle dolaylı olarak insanlara da akıllarını başlarına alıp şeytana kapılmamaları, kendisine varan doğru yoldan şaşmamaları, cehennemden korunmaları gerektiği yolunda uyarıda bulunmuştur.

Ayette İblis’e uyanlara onun etki edebileceği belirtilmektedir Benzer mesajlar: A‘râf 7:12-18; Nahl 16:99; İsrâ 17:61-63, 65; Sebe’ 34:21; Sâd 38:75-82.  

[257] Sultân kelimesi hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, X, 354-357.  

1 Allah’ın has kullarının bazen şeytana uymaları şeytanın hâkimiyetinden değil, kendi istekleriyle ona uymalarındandır. Âdem’in şeytana uyması gibi…  

[2055] el-Ğâvîn, “Bilgisizlikten ya da bilinçsizlikten dolayı bâtıl inanç sahibi olmak” ya da “inancında boşluk bulunmak” anlamına gelen el-ğayyu kökünden türetilmiştir (Râğıb). Şeytan ve görünmeyen kötü güçlerin insan üzerinde gücü olduğu vehmini kökten reddeden bu âyette ğâvîn, 40. âyette dile getirilen muhlasînin tam karşı kutbunda yer alır. Aynı kelime Şu’ara sûresinin 90-91. âyetinde muttakînin zıddı olarak kullanılır. Bu bağlamda “sorumsuz” anlamı kazanır. Aslında kendiliğinden insan üzerinde hiçbir güç ve etkinliği olmayan şeytana, kendi aleyhine kullanması için güç aktaran bir kimlik dile getirilmektedir. Bu bağlamda ğavîn, muhlâsînin tam zıddına, kendi iradesinden cin şeytanları gibi görünmez varlıklara ya da kendi hayalinde ürettiği mevhum varlıklara irade transfer eden ve bu şekilde kendi elleriyle zayıflattığı iradesindeki boşluğu cin şeytanlarının ya da hayalinin ürettiği mevhum varlıkların doldurmasına fırsat verenleri tanımlamaktadır. Onlar transfer ettikleri güçle, kendi kendilerini vuran aymazlardır. Sonunda, sapmalarının faturasını şeytana ya da mevhum varlıklara çıkarmak isteyecekler, fakat bu mazeretleri bizzat suçladıkları şeytan tarafından reddedilecektir (14:22).  

Bu konuşmaları, kelime kelime, düz mânâsıyle almak doğru değildir; hiçbir yaratığın, Allah'a karşı öyle dik kafalılıkla yanıt vermeğe gücü yetmez. Ancak bu konuşma, şeytân'ın içindeki gizli karakteri ifâde etmektedir; onun düşüncelerinin ifâdesidir. Nitekim başka bir âyette de bunun örneğini görmekteyiz. Yüce Allah, göğü ve yeri yarattıktan sonra: "Duman halinde olan göğe yönel (ip onu yarat)dı, ona ve yere 'İsteyerek veya istemeyerek buyruğuma gelin' dedi. Onlar da 'İsteyerek geldik' dediler." (Fussilet: 11). Burada yerin ve göğün konuşmasını harf ve sesten oluşan bir konuşma sanmak hatâdır. Bu konuşma, onların hal diliyle, verilen emre hemen itâat ettiklerini anlatmaktadır.  

[*] Bkz. İbrahim 14:22