İsrâ Suresi 60. Ayet

Burada ifade edilen “rüya”dan maksat, Hz. Peygamberin Mîrac gecesindeki müşahedeleridir. Bu müşahedeler gece vakti meydana geldiği için rüya kelimesiyle anlatılmıştır. Kur’an’da lânetlenmiş bulunan ağaç da, cehennemdeki “zakkum” ağacıdır.  

Allah’ın insanları “çepeçevre kuşatması”, hiçbir insanın Allah’ın kudreti dışına çıkamayacağı, O neye izin verirse insanların ancak onu başarabilecekleri anlamına gelir (Taberî, XV, 109) ve putperestlerin inkâr, inat ve baskılarına rağmen Hz. Peygamber ve müslümanlar karşısında son tahlilde başarısız olacaklarına işaret eder. Nitekim âyette Allah Teâlâ’nın Hz. Peygamber’e, –putperestlerin zannettiklerinin aksine– kendisinin onlara karşı başarılı olacağını rüya yoluyla bildirdiği ifade edilmektedir. Onun bu rüyayı ne zaman gördüğü, rüyanın içeriği hakkında kayda değer üç farklı açıklama yapılmıştır: Bir açıklamaya göre Resûlullah Mekke’yi fethedeceğini rüyasında görmüş, nitekim hicretin 8. yılında (630) bu rüya gerçekleşmiştir. İkinci açıklamaya göre putperestlerin İslâm orduları karşısında yenilecekleri ve önderlerinin ölecekleri yerler Hz. Peygamber’e rüyasında gösterilmiş, bu rüya hicretin 2. yılında (624) Bedir zaferinde gerçekleşmiştir. Bu iki görüşü kabul edilebilir görmeyen âlimler buna gerekçe olarak sûrenin Mekke’de indiğini, oysa gerek Bedir Savaşı gerekse Mekke’nin fethinin Medine döneminde gerçekleştiğini hatırlatırlar. Çoğunluğun tercihi olan üçüncü yorumda ise âyetteki rüya, İsrâ gecesinde Hz. Peygamber’e gösterilenler şeklinde açıklanmıştır. İsrânın uyku halinde gerçekleştiğini kabul edenler buradaki “rüya”yı uykuda görme olarak açıklamışlarken İslâm âlimlerinin çoğunluğu, rüya kelimesinin kök anlamının “gözle görmek” olduğunu da dikkate alarak İsrâ’nın Resûlullah uyanıkken cereyan ettiğini savunmuşlardır.Fitne, “sınav, deneme” demektir; Kur’an’da daha çok müminin inan­cı­nı tehlikeye sokan, bu sebeple bir yönüyle onun imanındaki kararlılığını kanıtlamasına imkân veren, bu yönden bir imtihan vermesine yol açan sıkıntılı durumlar ve olaylar için kullanılır. Bu rüya olayının fitne olması, Resûlullah’ın İsrâ sırasında gördüklerini, yaşadıklarını anlatınca inancında henüz yeterince sebat ve kararlılık kazanmamış kişilerin olayı imkânsız görerek İslâm’dan dönmeleridir. Böylece Resûlullah’ın anlattıkları onlar için bir fitne (sınav) olmuş ve bu sınavı kaybetmişlerdir (bk. İbn Kesîr, V, 89-90; Kurtubî, X, 282). “Kur’an’da lânetlenmiş ağac”a gelince, bununla ilgili farklı rivayetler bulunmakla birlikte (bk. Taberî, XV, 113-115; Râzî, XX, 236-237), çoğunluğun yorumu bunun cehennemdeki “zakkum ağacı” olduğu yönündedir (bk. Duhân 44:43-44). Şevkânî’nin Zeccâc’dan aktardığına göre Araplar hoşlanmadıkları yemeklere genellikle “mekruh ve lânetli yemek!” derlerdi (III, 270). Aynı müfessir, âyette bu ağacın bir fitne olarak gösterilmesini de şöyle açıklar: Cehennemde böyle bir ağaç bulunacağı bildirilince Ebû Cehil gibi fırsatçı müşrikler, “Muhammed hem cehennemin taşı bile kavuracağını söylüyor hem de orada ağaç biteceğinden söz ediyor” diyerek Resûlullah’ı alaya almışlar, bunun üzerine söz konusu olan âyet inmiştir. Buna göre ağaçla ilgili olarak Kur’an’da verilen bilgi bir imtihandır; mümin bu bilgiye inanmakla imtihanı kazanmış, kâfir de inkâr etmekle imtihanı kaybetmiş olur.

Burada sözü edilen “lanetlenmiş ağaç” ile kastedilen Sâffât 37:62, Duhân 44:43-44 ve Vâkı‘a 56:52’te belirtildiği gibi durumunu bilemediğimiz “zakkum ağacı”dır. zakkum ağacıyla ilgili bilgi için bkz. Sâffât 37:62, dipnot 3.  

[291] Rüya ve lanetlenmiş ağaç hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XI, 316-321.  

1- Rüyayı/Açık görüntüyü. Bu görüntünün, bu surenin birinci ayetinde yer alan görüntü olduğu hususunda ittifak derecesinde görüş birliği bulunmaktadır. 2- “Eş'şecere” sözcüğü ağaç demektir. Ancak bu sözcük mecaz olarak Kur'an'ın kimi ayetlerinde dünya nimetlerine gereğinden fazla yönelme, yaradılışı bozacak düzeyde dünyaya tutkuyla bağlanma, kargaşa çıkarma anlamlarında kullanılmıştır. (4:65; 7:19) Bu ayette de ağaç ile kast edilen şey mal mülk biriktirme tutkusudur. Zira ağaç gücün ve çokluğun simgesidir. Yoksa Kur'an'ın bilinen anlamıyla herhangi bir ağacı lanetlemiş olması düşünülemez. 3- Sınav.  

Rüyadan maksat, gözle görüştür ve Hz. Muhammed (s.a.a)'in Mekke'den Kudüs'e gitmesine, oradan da göklere ağmasına, yani Mirac'a işarettir Mirac hakkında, daha Hz. Muhammed (s.a.a)'in zamanında ve Mirac'ı nakleder etmez bir hayli sözler söylendiği için âyette Mirac, "İnsanları sınamak için" meydana gelmiş bir olay diye tavsif edilmiştir. Bu kavil, İbn-i Abbas, Cübeyr oğlu Said, Hasen, Katâde ve Mücâhid'in kavlidir. Hz. Muhammed (s.a.a) Medine'deyken Mekke'yi alacağını görmüştür, buradaki rüyadan maksat budur da denmiştir. Bu rivâyet, başka bir yolla İbn-i Abbas'tan geliyor. Lanetlenmiş ağaç, cehennemin dibinden biten zakkum ağacıdır. Bu rivayet, İbn-i Abbas ve Hasen'den gelmektedir. Ebu Cehl, Muhammed sizi taşları bile yakacak bir ateşle korkutmada, bir yandan da o ateşin içinden ağaç biteceğini söylemekte demiş ve müşrikler ateş içinde ağaç olamayacağını dillerine dolayıp alaya başlamışlardı. Bu yüzden, lanetlenmiş ağaç da insanları bir sınama olmuştu. Bu rüya ve ağaç hakkında bir kavil daha vardır. Said oğlu Sehl, babasından şöyle rivayet etmiştir. Hz. Muhammed (s.a.a), bir gece minberine maymunların çıktığını görmüş, pek üzülmüştü. Bu, Muhammed-ül-Bakır'la Ca'fer-üs-Sadık (a.s)'tan ve Yesar oğlu Said'ten de rivayet edilmiştir. Bu kavle göre lanetlenmiş ağaç da Ümeyyeoğullarıdır (Mecma, 2, 77). İncil'de de iyi ağaç ve kötü ağaç temsili vardır (Matyus, 7, 17-20).  

60.Ebu Ya`la`nın Ummu Hani (r.a.)`den rivayet ettiğine göre Resulullah (a.s.) İsrâ ve Mirac olayını yaşayınca ertesi sabah geceleyin başından geçenleri Kureyş`ten bazı kimselere anlattı. Kureyşilerse bu anlattıklarından dolayı Resulullah (a.s.) ile alay ettiler ve bu söylediklerinin doğruluğunu gösterecek bir delil ortaya koymasını istediler. Resulullah (a.s.) da onlara Mescidi Aksa`yı tarif etti ve (o sıralarda oralarda bulunan) kervan hakkında bilgiler verdi. Bunun üzerine Velid bin Muğire: "Bu bir büyücüdür" dedi. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi.Burada "rüya" ile kastedilenin ne olduğu konusunda müfessirler farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. Bu kelime sözlükte "görme" anlamındadır. Ancak gece uykuda görülen şeyler hakkında kullanılmaktadır. İsra ve Miraç olayının uykuda gerçekleştiğini ileri sürenler bu kelimeye doğrudan rüyâ anlamını vermişlerdir. Bu olayın uyanıkken gerçekleştiğini söyleyenler ise kelimenin sözlük anlamına itibar ederek "açıktan görme" anlamı vermişlerdir. Yaygın olan kanaate göre İsra ve Miraç olayı Resulullah (a.s.) uyanıkken gerçekleşmiştir.Ayette geçen: "Kur`an`da lanetlenmiş ağaç..." hakkında İbnu Ebi Hatim ve Beyhaki Abdullah bin Abbas (r.a.)`ın şöyle söylediğini rivayet etmişlerdir: "Yüce Allah Kur`an-ı Kerim`de zakkumdan söz edince ve Kureyş`ten bilinen kabileyi onunla korkutunca Ebu Cehil: "Muhammed`in sizi korkuttuğu o zakkumun ne olduğunu biliyor musunuz?" diye sordu. Müşrikler: "Hayır" deyince o da şöyle söyledi: "O tereyağlı tiriddir. Eğer elde edersek ondan iyi bir zakkum yapacağız." Bunun üzerine Yüce Allah: "Kur`an`da lanetlenmiş ağacı ancak insanlar için bir imtihan kıldık. Biz onları korkutuyoruz ama bu onlarda büyük bir azgınlıktan başka bir şeyi artırmıyor" diye buyurdu.  

[Bedir’de mağlup olacaklarını bildirdik. Bu gaybî bir mucize idi.] (*) Miraç ve gayb âleminden olan Cehennem ile ilgili haberler Peygamberin en büyük mucizelerindendir.  

Burada bahsi geçen rüya/müşahede, 1. ayette geçen ve “Gece Yolculuğu” nu izleyen İsra olayında Hz. Peygambere bazı ayetlerin gösterilmesidir. Ancak İsra olayındaki bu müşahedenin bedenle gerçekleştiğini iddia etmek yanlış olur. Çünkü ayette “rü’ya” kelimesi kullanılıyor ki bu kelime “müşahede, rüya, temaşa anlamlarına gelmektedir. Nitekim bazı ayetler Hz. Peygambere uykudayken vahyolunmuştur. Bu hadiseden sonra Hz. Peygambere iman edenlerin bir kısmı dinden dönmüş, bir kısmı ise imanını arttırmıştı. Nesnel realitesi bakımından mahiyeti itibariyle birtakım şüphelere yol açma özelliği taşıdığı için “insanları sınamak” ifadesiyle Allah bu olayı bir imtihan vesilesi yapmıştır. Ancak Hz. Peygamberin bu olayda bedeniyle seyahat ettiğini iddia etmek dinden dönenlerin sayısını daha da artıracaktır. Kur’an’da lânetlenen ağaç” ise, Saffat 37:62, Duhan 44:43 ve Vakia 56:52 surelerinde cehennemin tezahürlerinden biri olarak sözü geçen “Zakkum” ağacıdır. Ayetteki anlam örgüsü içinde ağaç, açıkça cehennemin kendisini simgelediği için, “lanetli” yahut “lânetlenmiş” ağaç olarak nitelendirilmektedir.  

 Müfessirlerin ekseriyetine göre, âyetin, «görüntüler» ile tercüme edilen «rü’yâ» kelimesi, Hz. Peygamber’in Mi’rac gecesindeki müşahedeleridir. «Kur’an’da lânetlenen ağaç» ise, cehennemdeki «zakkum ağacı»dır.  

* Kuran'ı almak için Muhammed'in yedinci göğe seyahatine değiniliyor olabilir (17:1 ve 53:1-18). ** Cehennem ateşi içinde biten Zakkum ağacına değiniliyor (37:62-66). "Cehennem ateşi" ifadesini mecazi olarak anlamak istemeyenler, "ateşin içinde ağaç mı yetişir?" diyerek inkarlarında fanatikleştiler. Tanrı, ikiyüzlülere ve inkar etmek isteyenlere özellikle bahane verir (2:26; 3:7; 17:82; 74:31).  

(2)Âyet-i kerîmede geçen ve “temâşâ” diye ma‘nâ verilen “rüyâ” kelimesi, Arabca’da rü’yet(görüş) anlamında olup, Mi‘râc Gecesinde Resûlullah (asm)’a gösterilen ve baş gözüyle gördüğü bir müşâhede olduğu, İbn-i Abbâs (ra)’dan rivâyet edilmiştir. Lâ‘netlenen ağaç ise, Cehennemde alevlerin içinde biteceği bildirilen ve oraya has olan Zakkūm ağacıdır. Gerek Mi‘râc mu‘cizesi, gerekse Zakkūm ağacı onları yalanlayan müşriklerle, onlar hakkında şübheye düşen bazı Müslümanlar için imtihan vesîlesi olmuştur. (İbn-i Kesîr, c.2, 386)  

[1] Veya Rabbin Kureyş'i azap ile kuşatacaktır. Artık hiçbir kimseden korkma.[2] Miraç gecesini veya Hüdeybiye senesinde veya Bedir senesinde gördüğü rüyayı.[3] Yiyen kimse açlığından dolayı lânete başlayan ağaç veya Cehennemde biten (o ağaçtan yiyenlere Kur'an lânet eder) yani zekkum ağacını.[4] Gerek rüya ile veya Miraç ile, gerek Cehennemde biten zakkum ağacı ile birtakım halk fitneye ve ihtilâfa düşmüşler, hatta bazıları mürted bile olmuşlardı.  

(Burhan tefsirinde Şii ve Sünni kanallardan nakledilen 16 rivayet esasınca Peygamber’e gösterilen rüyadan maksat, Peygamber’in, Ümeyye oğullarının domuzlar suretinde minberine çıktığını görmesi, lanetlenen ağaçtan maksat ise Ümeyye oğullarıdır. Fahr-u Razi, Taberi, Kurtubi, Nişaburi, Siyuti, Şevkani, Alusi, İbn-i Ebi Hatem, Hatip Bağdadi, İbn-i Merduye, Hâkim, Mukrizi ve Beyhaki mezkûr ayetin tefsirinde İbn-i Abbas’tan (r.a) şöyle nakletmişlerdir: “Kur’an’da lanetlenmiş ağaç”tan maksat, Emeviler’dir. Zira Resulullah (s.a.a) uykuda onları, minber ve mihrabına saldıran maymunlar şeklinde gördü. Peygamber uyandıktan sora Cebrail, mezkûr ayetin nazil olduğunu haber vererek dedi ki: “Rüyanda gördüğün maymunlar, Emeviler’dir. Onlar senden sonra hilafeti gasp edeceklerdir. Mihrap ve minberin bin ay boyunca onların tasarrufu altında olacaktır.)  

1 Rivâyete göre Ebû Cehil: “Muhammed sizi taşları bile yakan ateşle korkutuyor, sonra da o ateşte ağaç biter diyor” der ve cariyesine emredip hurma ve kaymak hazırlatır arkadaşlarına da: “Haydi zıkkımlanın.” diyerek alay eder. Zakkum ile ilgili olarak; Bk. (Saffat: 62-66, Duhân: 43-46, Vakıa: 52-53)  

[2292] Yani, “bunlara delil gelse bunlar öncekiler gibi direnmezler” diye düşünme! Çünkü Allah, nasıl bir davranış göstereceklerini bilecek kadar onların içini ve dışını kuşatmıştır. [2293] Ru’yânın mastarı olan ru’yet, ibsar’dan farklı olarak somut ya da soyut, maddî ya da mânevî akledilebilir her şeye delâlet eder. Bu rüyanın sûrenin başında değinilen gece yolculuğu olduğu tartışmaya mahal bırakmayacak kadar açıktır. İsrâ rüyasının yoruma ve tabire açık ve kesinliğe kapalı tabiatı, insanlar arasında bu müşahedenin bir “imtihan” kılınması sonucunu doğurmuştur (Bkz: Âyet 1, not 2). Aynı şey “üzerinde 19 vardır” âyeti (74:30), Hârût ve Mârût’un öğrettikleri (2:102) için de söz konusudur (Lânetli ağaç için bir sonraki nota bkz). Bizim “malum” şeklindeki açıklamamız, kelimenin belirlilik takısına atfendir. Burada gösterilen rüya, özel bir müşahede olsa gerektir. Çünkü burada “görülen” değil ısrarla “gösterilen” bir şeyden söz edilmektedir. Gösteren görenden çok daha aktiftir. “Biz” zamirine isnat edilmesi, ilâhî kudreti gerektiren bir görme-gösterme olayı ile karşı karşıya olduğumuzun delilidir (Bu rüyanın mahiyeti üzerine daha sahabe hayattayken belirginleşen yorum farklılıkları için bkz: Üç Muhammed, s. 115-119). [2294] Yani: “sınav ağacı”. “Lânetli ağaç” ile, iniş sırasına göre Duhân 43 ve Sâffât 62’de geçen zakkûm ağacı kastedilmektedir. Cehennem ağacı olarak tasvir edilen (37:64) bu ağaç için de aynen burada olduğu gibi “Şüphe yok ki Biz onu (ağacı) zalimler için bir imtihan vesilesi kıldık” (37:63) denilmektedir. Sınav aracı yapılan şeyler arasında Sâlih peygamberin devesi (54:27) ve cehenneme ait melek ya da insana ait melekeleri temsil eden 19 rakamı da (74:30) sayılmıştır. [2295] Çok özel İsrâ müşahedesi ve cehennem ağacının “sınav” kılınmasına istinaden.  

Bu âyette rüya “düş” anlamına olmayıp, dış dünyada görülen şey mânasınadır. Miraca işarettir. Sadece düş olsaydı, insanlar için ciddi bir imtihan olmazdı.  

(182) Bu söz, Bedir zaferinin müjdesi idi. (183) Burada işâret edilen ru'yâ, ya Mi'râc gecesi Hz. peygamber(s.a.v.)e lutfedilen müşâhededir ki Mi'râcın uykuda olduğunu söyleyenler bunu ru'yâ diye açıklamışlar; uyanık iken olduğunu söyleyenler ise, buradaki ru'yâ kelimesini açıktan görme diye tefsîr etmişlerdir. Ru'yâ, uykuda görülen şeylerin adı ise de, asıl kelime anlamı görmektir. Mi'râc gecesi vukubulan görme, bir ru'yâ değil, uyanıklık halinde bir müşâhede (vizyon) idi. Kur'ân'da la'netlenen ağaç da cehennemdeki Zakkum ağacıdır. Putatapanlar bu ağacın adını duyunca: "Muhammed, cehennemin taşları yaktığını sanıyor; sonra orada ağaç bittiğini söylüyor(!)" diyerek alay etmişlerdi. Halbuki bu ağaç, kendi bildikleri türden bir ağaç değil, sembolik anlam taşıyan bir ağaç idi. Bununla Allah, cehennemde biten, cehennemin ürünü olan ağaç gibi insanları temsil etmiş olabilir. Nitekim bu ağacın şeytân veya Ebûcehil veya Hakem ibn Ebu'l-Âs olduğu söylenmiştir.  

[*] Zakkum ağacı. Saffet 37:62-70; Duhân 44:43-46.  

(9) Sana gösterdiğimiz manzaralar: Miraç gecesi gösterdiklerimiz. Kur’ân’daki lânetlenmiş ağaç: zakkum ağacı. (Buhârî, Tefsir 17:9; Tirmizî, Tefsir 17:4.) Zakkum ağacı için 37:62-63’e bakınız. Bunların her ikisi de müşriklerin inkâr ve alaylarına konu olmuş, kiminin imanını arttırırken kimini de inkârda azdırmak suretiyle bir sınama teşkil etmiştir.  

2248 The reference may be to 72:28, probably an earlier Makkan revelation. But the argument is independent of time. This verse falls naturally into three divisions. Warnings and Portents and Signs are sent or not sent according to Allah's All- Wise Plan or Mercy and Justice: this is in no wise inconsistent with the apparent freedom given to the wicked: because (1) in any case Allah is all around all His creatures, and His delay as a Sign of Mercy in no way diminishes His power; (2) the Visions of Truth vouchsafed to Prophets of Allah are themselves Signs by which they can warn the ungodly; and (3) sometimes it is more merciful to give them time by not immediately bringing the matter to judgement. (R). 2249 Some Commentators take this as referring to the Mi'raj (17:1) and others to other spiritual visions. Such visions are miracles, and become a stumbling block to unbelievers. They are an encouragement to men of faith. Thus they are "a trial for men". 2250 The tree of Zaqqum, a bitter and pungent tree described as growing at the bottom of Hell, a type of all that is disagreeable. See 37:62-65; 44:43-46; and 56:52. All these are Surahs chronologically earlier than this Surah. The application of the name to a tree of the myrobalan kind in the region of Jericho is, I think, of post-Quranic date. It is a trial for wrongdoers. See 37:63 and n. 4073.