Ankebut Suresi 41. Ayet

Putperestlerin dinlerinin anlamsızlığını, çürüklüğünü; onların tanrı diye inanıp bağlandıkları, sığınıp güvendikleri nesnelerin yararsızlığını anlatan âyet, daha genel olarak Allah’ı bırakıp O’ndan başkasını tanrı tanıyan veya böyle açıkça olmasa bile, tutum ve davranışlarıyla bir fâniye –olağan ve mâkul saygı sınırlarının ötesine geçerek– tanrı gibi bağlanan ve sadece Allah’tan bekleyebileceği yardım ve desteği ondan bekleyen insanın, içine düştüğü büyük yanılgıyı etkileyici bir benzetmeyle anlatmaktadır. 42. âyet, bu tür yanlış inanç ve davranışta olanlara bir uyarıdır. Bir önceki âyette Allah’tan başkasını dayanak edinenlerin ne kadar zayıf bir sığınağa güvendikleri belirtilmişti. Bu âyetin sonunda ise Allah’ın özellikle azîz (sınırsız derecede güçlü) ve hakîm (kusursuz hüküm ve hikmet sahibi) isimlerine vurgu yapılmakla şu gerçeğe işaret edilmiştir: Allah, düzmece tanrıları, fâni varlıkları kendisinin yerine koyarak onlara dayanıp güvenenleri, üstün gücüyle hikmetinin gerektirdiği şekilde cezalandıracaktır. Nitekim önceki âyetlerde kıssalarına değinilen kavimler bu cezayı tatmışlardır (bk. Taberî, XX, 151). Buna karşılık yalnız Allah’ı sığınak ve koruyucu (velî) bilenler, O’na inanıp bağlananlar, başka hiçbir şeyle mukayese edilemeyecek derecede güvenilir ve yararlı bir sığınak seçmişlerdir. Onlar bu seçimi yapmakla, kendilerine eksiksiz güveni, nihaî huzur ve mutluluğu bahşedecek olan bir velînin, sonsuz derecede güç ve hikmet sahibi bir koruyucunun himayesini hak etmişlerdir. Örümcek ağının, kendisi bakımından sağlam ve yeterli bir yuva olduğu bilinmekte ise de âyette örümcek ağının, hâricî tesirlere karşı zayıf olduğu göz önüne alınmıştır.

Ayetteki [el-‘ankebût] sözcüğü “dişi örümcek” anlamına geldiği için, bu durum çok önemli bir Kur’an mucizesine işaret etmektedir. Çünkü örümceklerin ağlarını dişi örümcekler yapmaktadır. Dolayısıyla [el-‘ankebût] sözcüğü bu gerçeğe dikkat çekmektedir.,Burada şirkin ve putperestliğin ne kadar sakat bir inanış biçimi olduğuna dikkat çekilmektedir.  

[412] Şirkin, örümceğin yuvasına benzemesi hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XIV, 475-480.  

1- Koruyucu, yardımcı, gözeten, destekleyici, yandaş. Çevirilerde “Veli” ve velinin çoğulu olan “evliya” sözcüğüne “dost” olarak anlam verilmektedir. Oysaki bu sözcük, etik anlamıyla dostluğu değil; siyasi bağlamda yönetme, koruma, gözetilme anlamına gelmektedir. Kur'an, “dost” deyimi için halil sözcüğünü kullanmaktadır. (Örneğin, 2:254; 4:125; 17:73; 25:28) 2- Mürşid, efendi, âlim, mezhep, tarikat, ekol vb. şeyleri veli edinerek müşrik olanlar. 3-“Örümcek” değil de “dişi örümcek” denmesinin nedeni; dişi örümceğin yaptığı evde, çiftleştikten sonra erkek örümceği öldürmesindendir. Bu açıdan bakıldığında, dişi örümcek yuvası en yakın dostu için bile bir felaket, yok oluş yuvasıdır. Allah'ın yanı sıra veli edinenler de, tıpkı bu örnekte olduğu gibi, kendilerine örümcek yuvasına benzer bir yuva edinmiş olmaktadırlar.  

 Allah’tan başkasını dost edinerek kendilerine destek arayanların durumu, âyette örümceğe benzetilmiştir. Âyette özlü olarak ifade edildiği üzere, örümcek bütün bütün evsiz değildir, kendine bir yuva edinir; fakat örümcek yuvasının çürüklüğü meşhur meseldir. İşte örümceğin edindiği yuva ne kadar zayıfsa, Allah’tan başkasının destek ve himayesine güvenenlerin tutamağı da öylesine çürüktür.  

41-43 Zooloji konusunda bilgi sahibi olanlar, Black Widow adındaki bir dişi örümcek türünün eşini yediğini bilirler. Putlara ve müritlerine, dişi örümcek ve eşi örneğinin verilmesi ilginçtir. Ayette, örümcek için erkek "ankeb" değil, dişi "ankebut" kelimesinin kullanılmasına dikkat edin. (Ayetin gramatik yapısı 40:20 ayetinin gramatik yapısına benzemektedir.)  

(1)“Resûl-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm, Ebû Bekr-i Sıddīk ile küffârın (kâfirlerin) tazyîkından kurtulmak için tahassun ettikleri (sığındıkları) Gâr-ı Sevr (Sevr Mağarası)’nın kapısında, iki nöbetçi gibi iki güvercinin gelip beklemeleri ve örümcek dahi perdedâr (perdeci) gibi, hârika bir tarzda, kalın bir ağ ile mağara kapısını örtmesidir. Hattâ rüesâ-yı Kureyş’ten (Kureyş’in reislerinden), Resûl-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm’ın eliyle Gazve-i Bedir’de öldürülen Übeyy İbn-i Halef mağaraya bakmış. Arkadaşları demişler: ‘Mağaraya girelim.’ O demiş: ‘Nasıl girelim? Burada bir ağ görüyorum ki, Muhammed (asm) tevellüd etmeden (doğmadan) bu ağ yapılmış gibidir.’ (...) Sûre-i Ankebût Mekke’de nâzil olduğu için, Kureyş’in îmâna gelmeyen reisleri Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm’a sûikasd edeceklerini ve o sûikasdın içinde en zayıf ve en küçük bir hayvan olan bir örümcek o reislerin o şiddetli hücumlarına karşı mukābele edip galebe edecek. Yani örümceğin hânesi olan ağ en zayıf bir perde iken, o kuvvetli reisleri mağlûb edeceğini göstermekle âyet diyor ki: ‘En zayıf bir hayvana mağlûb olacaklarını, faraza bilseydiler, bu cinâyete ve bu sûikasda teşebbüs etmeyeceklerdi.’ ” (Emirdağ Lâhikası-II, 168)  

(Ayette geçen “beyt” kelimesi Mu’cem’ul Vesit, Lisan’ul Arab, Kamus-i Muhit ve Sihah kitaplarında da yer aldığına göre “aile” anlamına da gelmektedir. Örümcek ağının en güçlü ağlardan olduğu ve günümüzde balık oltası ve kurşungeçirmez elbiselerin üretiminde kullanıldığı gerçeği ışığında örümcek ağlarının (yuvasının)” en gevşek yuva” olduğunu söylemek doğru değildir. Dolayısıyla “beyt” kavramından maksat; aile ilişkileri geçici maslahatlara dayanan ve maslahatlar bitince birbirini yiyen örümcek ailesidir. Bu yorum esasınca Allah’tan başkasını veli edinenlerin durumu da tıpkı örümcek ailesi gibidir. Aralarındaki maslahat ve menfaatler elde edilince birbirine düşman kesilmekte ve adeta birbirlerini yemektedirler. Nitekim ayetin sonundaki “keşke bilselerdi!” ifadesi de bu ilmi hakikatin nüzul esnasında bilinmediğine işaret etmekte ve Kur’an, bunu ilmi bir mucize olarak gaipten bildirmektedir.)  

1 Burada ilâhlar denilmeyip de velîler denilmesi, özellikle gizli şirki işaret içindir. Ayrıca gösteriş yaparak Allah’a ibâdet edenler bu ibâdetlerini, kendileri gibi insanları şeyh, önder, kurtarıcı ve vasıta edinip onları ilâhlaştıranlar da onları, Allah’ın dışında velî edinmiş olurlar. 2 Burada teşbih-i temsili vardır. Yani benzetme yönü tek değildir. Velîler örümceğe değil, kendi ilâhı olan velîyi kendi kafasına göre seçen veya icat eden birisi, kendi eliyle evini yapan örümceğe, bu ilâhlaştırılan velîlerin ilâhî kuvvet ve kudret karşısındaki durumu, örümceğin evinin son derece zayıflığına ve bu velî edinilenlerden gelen menfaatleri de örümceğin evi vasıtasıyla edindiği basit menfaatlere, benzetilmiştir.3 Bu âyet, kendi ilâhı olan velîyi kendi kafasına göre seçenlerin, kâfirler gibi tamamen evsiz olmayıp, dünyalık birkaç “sinek avlayacak” kadar son derece basit bir evlerinin bulunduğunu, ama bunun yanında ebedî ahiret yurduna karşılık, basit dünya sineklerini, tercih etmelerinin yanlışlığını da ifâde etmektedir. Yani, Allah’tan başkasına dayanan her ümit temelsizdir.  

[3519] Lafzen: “evliya..” [3520] ‘Ankebût, genellikle “dişi örümcek” için kullanılır (Ferrâ). Erkeğine ‘ankeb adı verilir. Özellikle “dişi örümcek”ten söz edilmesi, bu aileye ait bir çok alt türde dişi örümceğin çiftleştikten sonra eşini öldürmesiyle açıklanabilir. Günahın peşine gidenler, dişi örümceğin peşinden gidip canlarından olan erkek örümceklere benzetilir. Zımnen: Günah caziptir. Fakat bu cazibe öldüren cazibedir. [3521] Pamuk ipliğine umut bağlayanlara bir atıf.  

Yani örümceğin girdiği ev ne kadar zayıf ve güvensizse, o kâfirlerin bel bağlayıp tutundukları, himayelerine sığındıkları tanrılar da öyle zayıftır, ama ne yazık ki, bu kadar açık bir gerçeği anlamıyorlar.  

(3) Örümcek ağı, sığınılacak bir yer olarak pek zayıf düşmekle beraber, âyette geçen beyt kelimesi, mucizevî bir kinaye ile, örümceğin aile hayatını da çağrıştırmaktadır. Gerçekten, bu açıdan da yuvaların en zayıfı örümceğin yuvasıdır; çünkü örümcek, hayvanlar âleminde, aile bağları en zayıf olan hayvandır. Dişi örümceğin çiftleştikten sonra yaptığı ilk iş, eşini yemektir. Fakat o da uzun bir ömür sürmez; evlâtlarının yumurtadan çıktığını göremeden ölür. Yumurtalardan ilk çıkan ise, henüz çıkmamış olanları yer. Böylece, anne-baba ve evlâtlar arasındaki bütün bağları ölümcül ilişkilerden ibaret bir yuvanın zayıflığını düşünün, düşünebilirseniz! Ve Allah’ın rahmetinden başka sığınacak kapı arayanların içinde bulunduğu durumu bununla karşılaştırın.