Mâide Suresi 101. Ayet

Bazı kimseler Hz. Peygamber’e, “Hac her yıl mı farz, yoksa ömürde bir defa mı?”, “Benim babam kimdir?” “Babam cennette mi, cehennemde mi?” gibi sorular yöneltmişti. Bunun üzerine âyette, kişinin üzerine lazım olmayan, nezaket kaidelerine uymayan cevap verilirse, soru sahibinin üzülmesine yol açan sorulardan kaçınılması tavsiye edilmiştir.  

Bu âyetlerin nüzûl sebebi olarak zikredilen olaylardan biri şudur: Haccın farz olduğunu bildiren âyet indiğinde Hz. Peygamber bir hutbe okumuş, Allah Teâlâ’ya hamd ve senâdan sonra “Allah size haccı farz kıldı” buyurmuştu. Bir sahâbî “Her yıl mı ey Allah’ın resulü?” diye sordu. Resûlullah soruyu duymazdan geldi. Sorunun üçüncü defa tekrar edilmesi üzerine Hz. Peygamber “Şayet evet deseydim (her yıl haccetmeniz) farz olurdu. Siz ise buna tahammül edemezdiniz. Benim değinmediğim konularda soru sormayın. Sizden önceki bazı toplumlar peygamberlerine çok soru sormaktan ve sonra da bunlar üzerinde ihtilâfa düşmekten dolayı helâk olmuşlardır. Şu halde size bir şeyi emrettiğimde onu olabildiğince yerine getirmeye çalışın, size yasakladıklarımdan da kaçının” buyurmuştur (Müslim, “Hac”, 412). Âyetlerdeki sakındırma ifadesinden, dinin tamamlanmasının veya eksik kalmasının vahyin geldiği esnadaki sorulara bağlanmış olduğu gibi bir anlam çıkarmak doğru olmaz. Zira bir hususun dinî bildirimler arasında yer alabilmesinin kaçınılmaz şartı, dinin sahibi olan Allah’ın onu murat etmiş olmasıdır. Yine, ilâhî iradenin bir sonucu olarak Resûlullah bazı dinî hükümleri belirli münasebetlerle, olayların tabii akışı içinde ve çevresinden gelen sorular üzerine tebliğ etmiştir. Şu halde bu âyette verilmek istenen mesajı şöyle açıklamak mümkündür: Vahyin indiği dönemde bazı vecîbelerin bildirilmesi soru sorulmasına bağlanmış olduğundan, müminler yerli yerince soru sormalı, yersiz sorulardan ve ısrarcı tavırlardan kaçınmalıdırlar. Ayrıntılar üzerinde fazla sorular sorulması halinde, cevapları duyanlar veya yorumlayanlar –farz kılınmadığı halde– yanlışlıkla yeni farzlar icat edebilirler. Hz. Peygamber’in yukarıda aktarılan ifadesinden de anlaşıldığı üzere, buradaki mesaj Kur’an’ın indirildiği dönemle sınırlı olmayıp, bütün zamanlarda müminlerin şu hususa dikkat etmeleri gerekir: Dinî yükümlülükler konusunda herkes Resûlullah’ın buyruklarını olabildiğince yerine getirmeye çalışmalı, yasakladıklarından kaçınmalı, kendi anlayışını ve içinde yaşadığı toplumun geleneklerini dine yamamaya kalkışmamalıdır. Tarihî tecrübeler de burada insan psikolojisine ışık tutan önemli bir uyarının bulunduğunu göstermektedir. Konumuz olan âyette ve hadiste önceki toplumlardan bazılarının kendilerine bildirilen dinî yükümlülükleri âdeta yetersiz bularak daha fazla yükümlülük isteyen bir tavır içine girdiklerinden, sonra da bunlar üzerinde görüş ayrılığına düşüp asıl vecîbeleri de terkeder hale geldiklerinden söz edilmektedir. Müslüman toplumlarda da bu psikolojinin etkisiyle zaman zaman asıl dinî vecîbeleri bırakıp yeni yükümlülük arayışı içine girildiği ve dinin aslında olmayan hususların temel dinî yükümlülüklerden daha önemli hale getirildiği gözlenmektedir.

Bu ayette soru sorulması yasaklanmamakta, sadece bazı konularda acele edilmemesi, gereksiz soru sorulmaması, vahyin indirilmesinin beklenmesinin önemi vurgulanmaktadır. Çünkü Duhâ 93:10’da soru soranların azarlanmaması emredilmektedir Benzer mesajlar: Bakara 2:275; Mâide 5:95; Enfâl 8:38.  

1- Kimi şeyleri detaylandırmamıştır.  

101.Buhari`nin Enes bin Malik (r.a.)`ten rivayet ettiğine göre Resulullah (a.s.) bir konuşma yaptı. Bir adam: "Benim babam kimdir?" diye sordu. Resulullah (a.s.) da: "Filanca" diye buyurdu. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi.Abdullah bin Abbas (r.a.)`tan rivayet edildiğine göre bazen insanlar Resulullah (a.s.)`a şaka olsun diye soru soruyorlardı. Adamın biri kalkıp: "Benim babam kimdir?" diye soruyordu. Devesi kaybolmuş biri kalkıp: "Benim devem nerdedir?" diye soruyordu. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi.Ahmed bin Hanbel, Tirmizi ve Hakim`in Ali bin Ebi Talib (r.a.)`den rivayet ettiklerine göre de Yüce Allah Müslümanlara haccı farz kılan ayeti kerimesini indirince: "Ey Resulullah (a.s.)! Her yıl mı?" diye sordular. Resulullah (a.s.) sustu. Onlar aynı soruyu tekrar ettiler. Resulullah (a.s.) da: "Hayır" dedi. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi.İbnu Hacer ayeti kerimenin indirilmesinin her iki olayla da bağlantısının olabileceğini ifade etmiştir.17.Bu cümlede "onları" denilirken kastedilenin ne olduğu konusunda müfessirler iki ayrı görüş ileri sürmüşlerdir. Birinci görüşe göre bu zamir ile kastedilen Müslümanların geçmişte sordukları sorularıdır. İkinci görüşe göre ise buradaki zamirle Müslümanların hoşlarına gitmeyecek durumlar kastedilmektedir.Ayeti kerimede "Kur`an`ın indirilmekte olduğu sırada..." denilirken kastedilen Kur`an`ın indirilmesinin devam ettiği dönem yani nübüvvet dönemidir.  

Hz. Peygamber; “Allah üzerinize haccı farz kıldı” buyurunca; sahabeden birisi, ‘her sene mi?’ Sonra tekrar ‘her sene mi? Ey Allah’ın Resulü!’ diye sordu. Bunun üzerine Peygamberimiz, bir sonraki ayette görüldüğü gibi “sizden evvelkiler hep çok soru sormaktan helâk oldular, işi zorlaştıracak sorular sormayın” diye uyarıda bulundu ve bunun üzerine bu ayet nazil oldu.  

 Resûl-i Ekrem (s.a.) «Allah size haccı farz kıldı, hac vazifenizi yapınız» dediği zaman birisi kalkarak «Her sene mi yâ Resûlallah?» demiş ve sorusunu üç kere tekrarlamıştı. Peygamberimiz bir müddet sükût ettikten sonra «Eğer evet deseydim her sene farz olurdu; eğer her sene farz olsaydı buna da gücünüz yetmezdi» buyurdu. Bu âyetin geliş sebebi budur. Allah unuttuğu için değil, affettiği, kolaylık dilediği için bazı şeyleri açıklamaz; sorular sorarak işi güçleştirmek, teşrî hikmetine aykırıdır.  

Kuran, bizim için gerekli olan her şeyi açıklıyor. Kuran'ı yeterli görmeyenler, tıpkı 2:67-71'de anlatılan Yahudiler gibi sorular sormuşlar, cevabını Kuran'da bulamayınca da uydurdukları cevapları "Hadis" diye sunarak din haline getirmişlerdir. Böylece, tırnağın hangi sırayla kesileceğinden, sakalın kaç karış bırakılacağına, helaya hangi ayakla girileceğinden, hangi taraf üzerine yatılacağına kadar yüzlerce emir ve yasağı içeren bir din oluşturulmuştur (9:31; 42:21).  

(2)Haccın farz olduğuna dâir âyet indirilince, Sürâka bin Mâlik (ra): “Yâ Resûlallah! Her sene mi haccetmek gerektir?” diye sordu. Resûl-i Ekrem (asm) buna cevab vermedi. O zât bu suâli üç kere tekrâr edince, Peygamberimiz (asm): “Eğer evet deseydim, her sene haccetmek size farz olurdu. Buna ise gücünüz yetmeyecekti. Fakat ömrünüzde bir keredir. Ben sizi hâlinize bıraktıkça, siz de beni kendi hâlime bırakın!” buyurdu. Bunun üzerine bu âyet-i kerîme nâzil olmuştur. (Beyzâvî, c. 1, 285)  

[4] Meydana çıkarılınca sizi üzer. Artık onlardan sormayın.  

1 Peygamberimiz: “Allah üzerinize haccı farz kıldı” buyurunca; sahabeden birisi, “her sene mi ey Allah’ın Rasûlü!” dedi ve bunu üç defa tekrar etti, bunun üzerine Peygamberimiz, “hayır, fakat evet demeyeceğime nasıl emin oldun. Vallahi evet deseydim vacip olacaktı, vacip olsaydı dayanamayacaktınız, terk etseydiniz kâfir olacaktınız. Benim sizi terk ettiğim müddetçe siz de beni terk edin, sizden evvelkiler hep çok soru sormaktan ve Peygamberlerine karşı ihtilâftan helâk oldular. Size bir şey emrettiğim zaman gücünüz yettiği kadar tutun, yasakladığım zaman da ondan sakının.” buyurdu. (Tirmîzî)  

[994] Zımnen: Bir şey yasak değilse serbesttir. Kur’an tefakkuhunun en temel kurallarından biri olan “Eşyada aslolan serbestliktir” ilkesi, bu âyetin zımnî karşılığıdır.  

Hz. Peygamber (a.s.m) haccın farz kılındığını tebliğ ettiği sırada ashabından biri: “Her sene mi?” diye sorup tekrarlamıştı. İşi zorlaştıracak soruların yersizliği bildirilerek müminler eğitiliyor.  

Hac âyeti indiği zaman Sürâka ibn Mâlik, Hz. Peygamber'e: Ğ Her sene mi hac yapacağız ey Allah'ın Elçisi? diye sordu. Hz. peygamber cevap vermedi. Sürâka sorusunu üç kez yineledi. Hz. Peygamber: Ğ Hayır, dedi, evet, deseydim, hac her sene farz olurdu. (Her sene) Farz olsaydı, bunu yapamazdınız. Benim sizi (serbest) bıraktığım şeylerde siz de beni (serbest) bırakınız, dedi. İşte âyetin, bu olay üzerine indiği söylenir .  

[*] Bakara olayında olduğu gibi  

(28) Peygamberimiz hac âyetini tebliğ ederken, bir adam ısrarla “Her sene mi?” diye sormuş, Peygamberimiz ise buna cevap vermemişti. Adam yine ısrar edince Peygamberimiz “Evet dersem farz olur; bu defa güç yetiremezdiniz; terk edince de sapardınız. Ben birşey söylemediğim sürece siz de susun; sizden öncekileri çok sormaları ve peygamberlerine karşı olan ihtilâfları helâk etti” buyurmuştu. Konuyla ilgili bir başka vak’ada da, insanlar Peygamberimizi gereksiz sorularla bunaltmışlardı ki, bunlar arasında, “Benim babam kim?” gibi sorular da vardı. (Buhârî, Tefsir 5:12; Müslim, Fedâil: 134-138; Tirmizî, Tefsir 5:15-16.) Bakara Sûresinde de, kendilerine inek kesmelerini emreden Hz. Musa’yı sordukları gereksiz sorularla kendi işlerini ağırlaştıran Yahudilerin durumu anlatılmıştı. (Bk. 2:67-71.)