Mâide Suresi 35. Ayet

Vesile kelimesi sözlükte “pâye, rütbe, derece, muhabbet ve yakınlık” anlamlarına gelir. Bu son anlamından hareketle kişiyi Allah’a yaklaştıran amele vesile denilmiştir. Müfessirler âyette kastolunan vesilenin, Allah’ın emrettiklerinin yerine getirilmesi ve yasakladıklarının terkedilmesi olduğunu belirtmişler, kişiyi Allah’a yaklaştıracak ve O’nun rızâsını kazanmaya yardım edecek her türlü ibadet ve eylemi vesile saymışlardır. Kutsî hadislerde kişiyi Allah’a yaklaştıran en önemli şeyin Allah’ın farz kıldığı ibadetler ile nâfile ibadetler olduğu ifade buyurulmuştur (Müsned, VI, 256; İbn Âşûr, VI, 187; Elmalılı, III, 1670). Ayrıca vesile cennette sadece Hz. Peygamber’e verilecek olan bir makamın adıdır (Buhârî, “Ezân”, 8; Müslim, “Salât”, 11). Vesile ile aynı kökten türemiş olan tevessül ise sözlükte “yaklaşmak, hedeflenen ve arzulanan gayeye ulaşmak için bir şeyi vasıta kılmak” demektir. Dinî bir terim olarak tevessül, “Allah’a yaklaşmak, O’ndan yardım dilemek üzere bir söz veya davranışı aracı kılmak” anlamına gelir. Ancak bu terim zamanla farklı bir anlam kazanmış; melekler, arş, kürsî vb. kutsal sayılan bazı varlıklarla peygamber ve velîlerin Allah katındaki yüksek mertebeleri hürmetine dua etmeyi ve âhirete intikal etmiş sâlih insanlardan yardım istemeyi ifade eder hale gelmiştir. Kavrama yüklenilen bu muhteva âlimler arasında tartışılmış ve aşağıda sıralanan üç tür tevessül ihtilâfsız olarak meşrû kabul edilirken, diğer iki türünün meşrûluğu hususunda farklı görüşler ortaya konmuştur. Meşrû kabul edilen tevessül türleri şunlardır: 1. Yüce Allah’ın isim ve sıfatlarıyla tevessül. 2. Peygamber ve velîlerin hayatta iken yaptıkları dualarla tevessül. 3. İyi ameller hürmetine tevessül. Bunlardan özellikle Allah’ın isimleriyle yapılan tevessül Kur’an ve hadiste yer almış, yüce Allah tarafından açıkça emredilmiştir: “En güzel isimler (el-esmâü’l-hüsnâ) Allah’ındır; bu güzel isimlerle O’na dua edin” (A‘râf 7:180). İkinci tevessülün meşruiyeti ise peygamberlerin ümmetlerine, ümmetin de birbirine dua etmelerini tavsiye eden âyetler (Nisâ 4:64; Yûsuf 12:97-98; Muhammed 47:19) dikkate alınarak kabul edilmiştir. Üçüncüsü yani iyi amellerle tevessül de Kur’an-ı Kerîm’de müminlerin bazı dualarından örnekler verilerek teşvik edildiği için makbul sayılmıştır (bk. Bakara 2:285; Âl-i İmrân 3:16, 53, 191, 193). Yukarıda belirtildiği üzere, “Hz. Peygamber hayatta iken bir kimsenin bağışlanması ve arzusunun yerine getirilmesi için onun duasını talep etmek” mânasında bir tevessülün meşruiyeti ve böyle bir şefaatin varlığında görüş ayrılığı yoktur. Kıyamet gününde Hz. Peygamber’den insanlara şefaat etmesinin isteneceği, onun da insanların bağışlanması için Allah’a dua ve niyazda bulunacağı inancı Ehl-i sünnet inançları kapsamında yer almıştır (Buhârî, “Tefsîr”, 17:5; Müsned, III, 500). Ancak Hz. Peygamber’in vefatından sonraki dönemlerde bir kimsenin (dünyada iken) “Ya rabbi! Peygamberin hakkı için, onun yüzü suyu hürmetine...” gibi ifadelerle dua ederek tevessülde bulunmasının meşrûluğu tartışmalıdır. Kabir ve türbe ziyaretleri, dünyanın geçiciliği, uhrevî sorumluluk gibi konularda kabristandan ibret ve ders almak, kabirde yatana dua etmek gibi dinî ve mânevî gayelerle yapılırsa meşrû sayılmış; ancak tevessül maksadıyla, yani kabirlerde yatanların ruhlarından medet umup yardım istemek için yapılırsa fıkıhçıların çoğunluğuna göre mekruh, İbn Teymiyye ve sonraki Hanbelîler’e göre ise haramdır. Sonuç olarak böyle bir tevessül şirk kabul edilmese dahi Allah’tan başka varlıklara dua etmeye ve onları tanrı yerine koymaya ortam hazırladığı için sakıncalı görülmektedir. Bu sebeple müslümanların bu konuda duyarlı davranmaları gerekir (bk. Ali Ataç, “Tevessül”, İFAV Ans., IV, 356). Yüce Allah konumuz olan âyette müminlere hitap ederek yalnız iman etmekle yetinmemelerini, Allah’ın buyruklarını yerine getirmelerini, kötü huylardan ve yanlış davranışlardan sakınmalarını, Allah’a yaklaşmak için vesile aramalarını, yani farz, nâfile ve benzeri ibadetlerle O’nun sevgi ve rızâsını kazanmaya çalışmalarını emretmekte; müminlerin bunu gerçekleştirerek kurtuluşa erebilmeleri için gerek nefislerine gerekse dış engellere karşı mücadele etmelerini istemektedir. “Çaba harcayın” diye çevirdiğimiz câhidû fiilinin masdarı olan cihad kelimesi İslâmî terminolojide, düşmana karşı uygun vasıtalarla savaş yanında –burada olduğu gibi– insanın Allah yolunda göstermiş olduğu her türlü hayırlı gayretleri, kararlı davranışları da ifade eden bir kavram olarak kullanılır. Âyetin ifadesine göre iman, Allah korkusuyla ve kişiyi Allah’a yaklaştıracak vesileyi araştırmakla, vesile talebi de belirtilen anlamdaki cihadla tamamlanmaktadır. Kısaca kişiyi Allah’a yaklaştıran yollardaki engelleri ortadan kaldıracak en etkili unsur cihaddır. Bu sebeple âyet-i kerîme, insanları Allah yolundan alıkoyan, Allah’tan başkasına kulluk etmeye zorlayan her türlü iç ve dış engele (kişi, grup ve güç) karşı mücadele edilmesini emretmektedir.

“Ona yol arama” ifadesine “kişinin Allah ile arasına başkalarını sokması” şeklinde bir anlam vermek kesinlikle doğru değildir. Müminlerin tabi olmak ve itaat etmekle emrolundukları tek kişi Hz. Muhammed’dir. Onun dışında hiçbir insanın durumu başkaları için ölçü olmadığı gibi onlara tabi olunma gerekliliği de yoktur. [Vesile,] başka varlıkları aracı edinmek olamaz; çünkü aracılık şirktir. Ayetin devamında, Yüce Allah’ın yolunda cihad etmek yani fedakârlık yapmak dile getirilmekte, böylece vesilenin ne olduğu da açıklanmış olmaktadır.  

[96] Vesîle ve cihâd hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, III, 68-75; V, 578-580.  

1- Yol.  

Vesile, Tanrı yoluna bilgiyle, kullukla yürümek ve şer'i hükümlere riâyet etmektir (al-Müfredât, s. 545).  

 Kulu Allah’a yaklaştıran yolların (vesilelerin) en önemlilerinden birisi, âyette zikredilen cihaddır. Bunun dışında sırf Allah rızası için yapılan her ibadet ve kaçınılan her yasak insanı Allah’a yaklaştıran yollar, vesilelerdir. Şefaat de ancak bu yollardan geçilerek hak edilebilir.  

1 Vesile: Arzu edilen bir amaca insanı yaklaştıran sebep demektir. Allah’a yaklaşma sebebi ise; Allah’a kulluk etmek, Onun râzı olacağı ibâdetleri yapmaktır. Vesile’den kasıt; “Allah’a boyun eğerek ve Onu razı kılacak işler yaparak Ona yaklaşmaktır.” Bunun da Kitab ve Sünnet dışında bir yerden anlaşılması imkânsızdır. Hakkında Kitab’tan ve sahih sünnetten bir delil bulunmayan bütün ibadetler ve ameller bid’attir. Meşru Tevessül: Hakkında Kitab’tan ve sahih hadislerden bir delil bulunan tevessüldür. Bunun örnekleri: a) Allah’ın güzel isimlerinden biriyle ona tevessül. (Allah’ım sen Rahmân ve Rahim’sin, senden merhamet diliyorum… gibi.) (A’raf: 180) b) Dua eden kişinin işlediği amel-i salihle tevessülü. (Allah’ım Sana olan inancımla ve Sana olan sevgimle ve Rasulüne tabi olmamla beni bağışla.” (Alu İmran: 16) c) Yaşamakta olan salih bir insanın duasıyla tevessül. Sahabe (r.a) zor duruma düştüklerinde Rasulüllah (s.a.v)’e gider ve ondan kendileri için dua etmelerini dilerlerdi (Buharî) Bid’at Tevessül: Bu, zâtlarla, makamla, hürmet, büyüklük ve benzeri şeylerle tevessül etmektir. (Ey Allah’ım! Muhammed (s.a.v)’in hürmetine, Ka’be’nin hürmetine, falanca zatın hürmetine… Senden beni bağışlamanı diliyorum…) demek gibi. Selef-i salihinden bu tür bir tevessül naklolunmamıştır. Bu tür tevessüle cevaz verenlerin ileri sürdükleri deliller ya sahih olmayan hadislerdir veya kerameti kendilerinden veya müritlerinden menkul kimselerin uydurma rivayetlerdir. Şirk olan Tevessül: Bu Allah’tan başka ölülere, dirilere ve hali hazırda bulunmayanlara dua etmek ve sıkıntıları gidermek için onlardan yardım istemektir. Veya onlardan şefaat ve dua dilemektir. Her kim Allah ile mahlûkatı arasında, -hükümdar ve tebaası arasındaki aracılar gibi- aracılar (ara ilahlar) oluşturursa, o kişi müşriktir. (Yani, kulların sorunlarını onlar Allah’a iletiyor, Allah da kullarını onların aracılığıyla hidayete erdiriyor ve rızıklandırıyor şeklinde aracılar oluşturursa o kişi müşriktir.) Velilerin keramet yoluyla hayat ve ölüm sonrasına etki edebileceklerini ileri sürmek de bunun gibidir. Sonuç olarak; “Biz Müslüman’ız, Allah bizi sadece îmanımızdan veya falanca meşrebe tabi olduğumuzdan dolayı sever” deyip de yatmamalı. Allah’tan korkup, kötü ahlâktan sakınıp, yalnız bununla da kalmayıp, iradeleri sarf edip sebeplere sarılmalıdır. Allaha yaklaşmak için daima Ona kulluk yaparak vesile arayıp, her fırsattan istifâde ederek, güzel işler yaparak kendimizi Allaha sevdirmeye çalışılmalıdır. (5:35)  

[920] Zımnen: Yaratana saygılı olan, yaratılana da saygılı olur. [921] Vesilenin ilk anlamı “yaklaşma, ilgi kurma”dır (Ebu Ubeyde ve Râğıb). Âyette ba edatıyla kullanılmamış olması, bu doğrudan anlamı öncelememizi daha da güçlendirir.  

[*] Bkz.:Kehf 18:110 [*] Bkz.: Bakara 2:218 ve dip notu