Hâkka Suresi 40. Ayet

“Görebildikleriniz ve göremedikleriniz” ifadesi, varlık âleminde, görüleni ve görülemeyeni ile üzerine yemin edilmeye değer ne varsa tamamını, meselâ yüce Allah’ın zâtı, sıfatları ve evrende O’nun kudretini gösteren maddî ve mânevî varlıkları, yer ve gök cisimlerini, insanlar, melekler, cinler, âhiret âlemi vb. varlıkları kapsamaktadır. Kur’an’ı tebliğ eden Hz. Peygamber’e müşriklerden bazıları şair, bazıları da kâhin diyorlardı. Bu sebeple yüce Allah burada yaptığı yeminle Kur’ân-ı Kerîm’in bir şair veya kâhin sözü değil, değerli bir elçinin sözü olduğunu vurgulamıştır. Ayrıca söz sanatı bakımından da Kur’an’ın şiir olmadığını, kâhin sözüne benzemediğini bazan kendileri de itiraf ettikleri halde müşrikler ondan ne ibret almışlar ne de onun ilâhî kelâm olduğuna inanmışlardır (Resûlullah’ın içinde yaşadığı toplumda “şair” kelimesinin kullanıldığı özel anlam hakkında bk. Yâsîn 36:69). Müfessirlerin çoğunluğu Resûlullah hakkında söylenilen şair ve kâhin sözlerini dikkate alarak 40. âyetteki, “değerli elçi”den maksadın Hz. Peygamber olduğu kanaatine varmışlardır. Tekvîr sûresinin 19. âyeti de aynı lafızları taşır; fakat çoğunluğun yorumuna göre orada elçiden maksat Cebrâil’dir. Aslında bu iki yorum arasında bir çelişki yoktur. Zira Kur’an’ı Hz. Peygamber’e Cebrâil getirmiş, o da tebliğ etmiştir. Bu sebeple Tekvîr sûresindeki âyetin bağlamına Cebrâil, buradaki bağlama ise Hz. Peygamber uygun düşmektedir. Gerçekte Kur’an Allah’ın kelâmıdır; nitekim 43. âyette âlemlerin rabbi katından indirilmiş olduğu açıkça ifade buyurulmuştur. Buna göre Cebrâil ve Hz. Peygamber Allah’ın kelâmını kullarına ulaştırmada aracı oldukları için 40. âyette söz onlara nisbet edilmiştir (bk. Râzî, XXX, 117).

Kerem sahibi büyük elçi, Cebrail'dir; Tanrıdan telâkki ettiği vahyi Hz. Peygambere tebliğ etmiştir. Yahut da kerem sahibi büyük elçi Hz. Muhammed (s.a.a)'dir, telakki ettiği vahyi, halka tebliğ buyurmuştur. 41 ve 42. ayetlerde Kur’an'ın, şair ve kahin sözü olmadığı, 43. ayette de alemlerin rabbinden indirildiği bildirildiğine göre ikinci mana, daha uygundur.  

bk. Kur’ân-ı Kerim, 81:19; Fethu’l-Kadir, 5:391; Tefsîru İbn Kesîr, 8:338.  

Bkz. 53:4, 81:19-20  

 Sözün asıl sahibi, şüphesiz Cenab-ı Allah’tır. Elçi (peygamber veya Cebrail) aracılığı ile tebliğ edildiğinden, «söz» elçiye nisbet edilmiştir.  

[3] Hazret-i Muhammed'in veya Cibril'in aleyhisselâm.  

1 Muhakkak ki Kur’an-ı Kerîm; hürmete şayan, kerem ve keramet sahibi yüksek bir Rasulün, büyük bir Hak Elçisi’nin getirdiği sözdür. O, yalanlanılması değil, saygı ile inanç ile dinlenilmesi lâzım gelen bir sözdür. Çünkü elçinin sözü onu gönderenin sözüdür. Burada Rasul’den kastedilen Hz. Peygamberdir. Bu Rasulün, Tekvir: 19’daki gibi Cebrail olduğunu söyleyenler varsa da oradaki karinelerle buradaki karinelerin farkı vardır. O Rasulün şâir, kâhin olmadığını söyleyen bu âyetlerin burada Hz. Peygamberin kerimliğini beyanı açıkça görülmektedir.2 Bu ayetteki bu yeminde “pozitivizmin” en önemli hatasına dikkat çekilmektedir. Zira inkâr etmenin başlıca iki kaynağı vardır. Birisi: Sofistaîlik, (safsatacılıktır) ki, bunlar gördüklerini de yalanlarlar. Kendine de inanmaz, inatçıdırlar. Bunlar, tabiat filozoflarından farklı olarak insanın doğa ve evren hakkındaki her şeyi bilmesinin, mümkün olmadığını savunan şüpheci bir felsefe gütmüşler sonuç olarak mutlak doğru-yanlış ya da normların olmadığına karar vermişlerdir. Birisi de pozitivistlik, yani fazla müspetçilik bağnazlığıdır ki bunlar da; “gördüklerine inanır, görmediklerini yalanlarlar.” Gerçi hataya düşmemek için müspet yürümek iyidir. Görünür görünmez tehlikelerden korunmak için gerekli olan son yol da budur. Fakat hayattan maksat gördüklerine saplanıp da durmak değil, yürümek, hatalardan, tehlikelerden korunarak hak murada, esenliğe ermektir. Bu gaye ise görünen tarafta değil, görünmeyen taraftadır. Asıl tehlikeler görünen yönden değil, görünmeyen yönden gelecek olanlardır. Onun için hep ispatlanmış ve ispatlanacak başka gerçek yokmuş gibi hep görünene saplanıp da ondan ilerisini büsbütün inkâr etmek müspetçilik değil, aynı safsatacıların yaptığı gibi olumsuz bir inatçılıktan ibaret büyük bir hatadır. Mülk Sûresi’nde de geçtiği üzere bakıp görmek ve denemek insan için, ilim için en yakın yoldur. Fakat deney bize gösteriyor ki gerçek, bizim gördüklerimizden ve kavrayabildiklerimizden ibaret değildir. Gördüklerimizi, ispat ederken, görmediklerimizi, kavrayamadıklarımızı (ahiret, cennet, cehennem… gibi) kabul etmeyip inkâra kalkışmak deneycilik değil, aklın da tecrübenin de onayından geçmeyen bir olumsuzluktur. Mekke’de ortaya çıkıp da her şeyi göze alarak, “Ey Mekkeliler! Sizler ve bütün insanlık pek büyük bir tehlike içindesiniz. Eğer Allah’a inanır benim verdiğim haberleri dinler, bana uyarsanız daha büyük tehlikeden, korkunç musibetten kurtulacak, Kayser ve Kisra’yı tepeleyip yalnız Hakk’a kul olarak insanlığa hakkı tanıtacak önderler olacak, Allah yanında hak murada ereceksiniz. Bu dünyanın sonu nasıl olsa ölüm değil mi, gelin onunla inleye inleye ateşe gitmektense güle güle can verip Hakk’ın cemaline kavuşalım” diye çağrıda bulunan Hz. Peygamber (s.a.v)’e, o zaman bir taraftan gördüklerine saplanarak, bir taraftan gördüklerini bile tamamen yok sayarak “deli” diyenlerin “bize şiir söylüyorsun” veya “kâhinler gibi kehanet taslıyorsun” diyenlerin ilk bakışta akla uygun gibi görünen sözleriyle sonundaki gerçek karşılaştırılacak olursa ve gerçekten yirmi küsur sene sonra o müşriklerin, Kayserlerin, Kisraların tepelenip İslâm nurunun her tarafa yayıldığı tecrübe sahasında, imtihan meydanlarında sözle değil, yapılmak suretiyle gerçekleşerek kendini gösterdiği düşünülürse, akıllı kim, deli kim, kim haklı ve aldananın kim olduğu tecrübe ile ortaya çıkmış, anlaşılmış olmaz mı? (Özetle - Elmalılı)  

[5291] “Elçi”, Tekvir 19 ışığında Vahiy Meleği’dir. “Elçinin sözü” elçiye ait değil elçiye emanettir. Elçinin “türünün en iyisi” olduğunu ifade eden kerîm sıfatı, onun emanete ihanet etmeyeceğine işarettir (Krş: 44-47. âyetler). Hz. Ömer şöyle anlatır: “Müslüman olmadan önceydi. Bir gün Kâbe’de Nebi’yi tek başına Hâkka sûresini okurken buldum. İçimden “Vallahi bu şairdir” dedim. Nebi “o bir şair sözü değildir” âyetini okudu. Bu kez yine içimden “Öyleyse kâhindir” dedim. Bu kez de “o bir kâhin sözü de değildir” âyetini okudu.” Ve İslâm gönül tahtıma kuruldu (İbn Kesir). Bu rivayete güvenmek için, şu soru ikna edici bir cevap bulmalıdır: ‘O zaman Ömer niçin Nebi’yi katletmeye gidiyordu?’  

“Resul” den maksat, Cebrail (a.s.) olup, Kur’an’ın nakletmesi sebebiyle Söz kendisine izafe edilmiştir.