Mâide Suresi 11. Ayet

Müfessirler bu âyetin nüzûl sebebi olarak birçok olaydan söz etmişlerse de İbn Âşûr bunları tatmin edici bulmamakta ve âyetin Hendek Savaşı hakkında inmiş olan Ahzâb sûresinin 9. âyetine benzediğini ileri sürerek burada Hendek Savaşı’nın hatırlatıldığını ifade etmektedir. Orada şöyle buyurulmuştur: “Ey iman edenler! Allah’ın size şu lutfunu hatırlayın: Üzerinize düşman ordusu gelmişti de onların üzerine şiddetli bir fırtına ve göremediğiniz bir ordu göndermiştik. Allah bütün yaptıklarınızı görmekte idi.” Hicretin 5. yılında Mekkeliler yanlarına bazı Arap kabilelerini de alarak müslümanları imha etmek amacıyla Medine’ye saldırdılar. Saldırıyı önceden haber alan Hz. Peygamber Medine’yi savunmak için düşmanın girebileceği yerlerde şehrin çevresine hendekler kazdırdı. Kuşatma yaklaşık bir ay sürdü, sonunda –âyette belirtildiği üzere– Allah’ın yardımı ulaştı, Hz. Peygamber ve ashabının uyguladıkları savaş taktikleri düşmanın bölünmesini ve birbirlerine olan güvenlerini yitirmelerini sağladı. Ayrıca şiddetli fırtına, yağmur ve yüce Allah’ın diğer yardımları neticesinde düşman çekilip gitti. Böylece savaş, müslümanların zaferiyle sonuçlanmış oldu. İbn Âşûr, âyette bu olaya işaret edildiğini belirtmektedir (VI, 137).

Yüce Allah’ın müminlere yönelik Mâide 5:7’de bildirdiği bazı nimetlerine ilave olarak, bu ayette de müminlere yönelik başka bir nimetini hatırlatmaktadır. Başta Hz. Muhammed olmak üzere müminleri ortadan kaldırmak üzere harekete geçen bir topluluğa karşı Allah, müminleri korumuş, düşmanlarının ellerini müslümanların üzerinden çekmelerini sağlamış ve böylece kâfirlerin amaçlarına ulaşmalarına engel olmuştur. Bilindiği gibi İslam’ın ilk yıllarında müşrikler galip, müslümanlar ise mağlup durumdaydı. Bu durumu fırsat bilen müşrikler, devamlı olarak müslümanlara zarar vermeyi, onları öldürmeyi ve mallarını mülklerini yağmalamayı istiyorlardı. Yüce Allah ise İslamiyet etkili olup, müslümanların gücü artıncaya kadar müşriklerin bu emellerine engel olmuştur.  

bk. Kur’an-ı Kerim, 48:24.  

11.İbnu Cerir`in İkrime ve Yezid Ebi Ziyâd`dan rivayet ettiğine göre Resulullah (a.s.), Ebu Bekir (r.a.), Ömer (r.a.), Osman (r.a.), Ali (r.a.), Talha (r.a.) ve Abdurrahman bin Avf (r.a.) ile birlikte Ka`b bin Eşref ve Nudayr oğulları yahudilerinin yanına gitti. Onlardan bir diyet konusunda yardımcı olmalarını istedi. (Ka`b): "Olur ama önce bir otur sana yemek yedirelim sonra istediğini veririz" dedi. Bu sırada Hayy bin Ahtab arkadaşlarına Resulullah (a.s.)`ı öldürmek için iyi bir fırsat doğduğunu bu fırsatı değerlendirerek onun işini bitirmelerini istedi. Hemen büyük bir değirmen taşına sarılarak onu Resulullah (a.s.)`ın üzerine düşürmeye çalıştılar. Ama Yüce Allah onları buna muvaffak kılmadı. Bu sırada Cibril (a.s.) gelerek olayı Resulullah (a.s.)`a haber verdi. Resulullah (a.s.) da hemen kalktı. Bu ayeti kerime de bu olayla ilgili olarak indirildi. Bu konuda daha başka rivayetler de nakledilmiştir. Diğer rivayetlerde daha başka suikast girişimlerinden sözedilmekte ve bu girişimler ayeti kerimenin iniş sebebi olarak gösterilmektedir. Tarihi kaynaklarda Resulullah (a.s.)`a karşı birden fazla suikast girişiminde bulunulduğu ve hepsinin başarısız kaldığı bilinmektedir. Dolayısıyla ayeti kerimenin bu farklı suikast girişimlerinin hepsiyle bağlantısı olabilir. Yahut bu konuda rivayetler nakleden sahabilerin her biri kendi yorumuyla farklı suikast girişimlerini bu ayeti kerimenin iniş sebebi olarak değerlendirmiş olabilir.2.Burada kastedilen mü`minlere el uzatmaya yeltenen topluluğun kim olduğu ve hangi olaya işaret edildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazı müfessirlere göre burada kastedilenler Kureyş müşrikleridir. Bazılarına göre ise Resulullah (a.s.)`ı ve sahabenin ileri gelenlerini öldürme planları kuran yahudilerdir. Yahudiler bu planlarını gerçekleştirmek için Resulullah (a.s.)`ı ve sahabilerin ileri gelenlerini bir yemeğe davet etmişlerdi ancak Resulullah (a.s.) onların planlarından haber aldığı için yemeklerine gitmemişlerdi. Ayetle ilgili olarak tefsir kitaplarında, bundan başka olaylardan da sözedilmiştir.  

Bu âyet, Kur’an vahyinin başlangıç dönemindeki inananların zayıflığına rağmen Allah’ın inayet ve korumasıyla inkârcılar karşısında güçlenmesine işaret ediyor.  

 Bu âyetin nüzûl sebebi olarak, müşriklerin ve münafıkların tahriki ile Peygamberimizi öldürmeye teşebbüs eden bir silahlı adamın, Allah’ın inayet ve koruması ile bu emeline muvaffak olamaması zikredilmiştir. Suikast teşebbüsü Resûlullah’a yönelik bulunduğu halde «size el uzatmaya yeltenmişti» denilmesi, Allah Resûlü’nün, müminlerin canı ve hayatı mesâbesinde olmasındandır.  

(1)“İnsan zaîfdir, belâları çok. Fakirdir, ihtiyâcı pek ziyâde. Âcizdir, hayat yükü pek ağır. Eğer Kadîr-i zü’l-Celâl’e (celâl sâhibi, kudreti sonsuz olan Allah’a) dayanıp tevekkül etmezse (güvenmezse) ve i‘timâd edip teslîm olmazsa, vicdânı dâim azâb içinde kalır. Semeresiz (netîcesiz) meşakkatler, elemler, teessüfler onu boğar. Ya sarhoş veya canavar eder.” (Sözler, 6. Söz, 16)“Tevekkül (Allah’a güvenerek işin sonunu ona bırakmak), esbâbı (sebebleri) bütün bütün reddetmek değildir. Belki esbâbı dest-i kudretin (Allah’ın kudretinin) perdesi bilip riâyet ederek (uyarak) esbâba teşebbüs ise, bir nevi‘ duâ-yı fiilî telakkī ederek, müsebbebâtı (netîceleri) yalnız Cenâb-ı Hakk’tan istemek ve netîceleri O’ndan bilmek ve O’na minnetdâr olmaktan ibârettir.” (Sözler, 23. Söz, 104)  

1 Âyetin bu bölümü yukarıda mecâzî anlamlar dikkate alınarak tercüme edilmiştir. Âyetin tercümesi kelime anlamıyla; “Ey îman edenler! Allah’ın bir topluluğun size el uzatmaya yeltenmesi üzerine onların ellerini sizden çekme nîmetini hatırlayın.” şeklinde olur. 2 Tevekkül: Lügatte âcizliğini ortaya koymak ve başkasına güvenmek anlamına gelir. Dini terim olarak ise Tevekkül: Kulun sebepleri yerine getirdikten sonra, Allah’a karşı âcizliğini ortaya koyup, sadece ona güvenmesidir. Konu ile ilgili olarak Bk. (Nisa: 122, İbrahim: 11 ve dipnotları)3 Bu âyet, Nadîr Yahûdîlerinin, Peygamber (s.a.v) ve bazı sahabeleri, yemeklerine zehir katarak öldürmek üzere tuzak kurmaları veya Zat’ür-Rika’ gazvesinde bir bedevînin, Peygamberimiz Semûre ağacı altında uyurken kılıcını çekip: “Seni benden kim kurtarabilir!” deyince, Peygamberimizin: “Allah kurtarır!” demesi üzerine Cebrâil’in gelip Peygamberimizi kurtarması olayı sonrasında nâzil olmuştur. (Buhari, Kurtubî)  

Bi’r-i Meûne faciasından hemen sonra çok nazik bir ortamda ashabdan âmir ed-Damrî, kasdî olmaksızın, anlaşmalı Benî Âmir kabilesinden iki kişiyi öldürmüş, gergin bir durum ortaya çıkmıştı. Hz. Peygamber bizzat gidip Benî Nadîr Yahudilerinden diyet ödemede yardım istedi. Aslında onları göreve çağırdı. Zira sözleşme gereği, diyet konusunda yardımlaşma görevleri vardı. Bunlar içlerinden suikast planı hazırlamışlardı. Cibril haber verdi, iş anlaşıldı, Allah resûlünü korudu. Âyet, bu olaya işaret etmektedir.