Nahl Suresi 101. Ayet

Allah’ın, bir âyetin yerine başka bir âyeti getirmesine nesih denmektedir. Burada değiştirildiği ifade edilen “âyet”le, Kur’an âyetinin kastedildiğini kabul eden İslâm âlimlerinin büyük çoğunluğu Kur’an’ın bir âyetinin hükmünün daha sonra gelen bir âyetle değiştirilebileceğini veya tamamen kaldırılabileceğini söylemişler ve bu görüşlerine konumuz olan âyetle, Bakara sûresinin 106. âyetini delil göstermişlerdir. İmam Ebü’l-Hasan el-Mâverdî’nin en-Nüket ve’l-uyûn adlı tefsirinde (III, 214) aktardığı başka bir görüşe göre konumuz olan âyette Kur’an’ın bir âyetinin başka bir âyetle değiştirilmesi değil, yüce Allah’ın eski bir dinin hükmünü (o hükmü bildiren âyeti) sonradan gelen bir dinin hükmüyle (meselâ Tevrat ve İncil’deki bir hükmü Kur’an’ın bir âyetiyle) değiştirmesi kastedilmiştir (neshin anlamı, kapsamı ve Kur’an’da nesih konusunda bk. “Tefsire Giriş” bölümü, “I. Kur’an-ı Kerîm F) Nesih” başlığı; Bakara 2:106).Hz. Peygamber, kendisine indirilen ve eski bir hükmü ortadan kaldıran bir âyeti Mekkeliler’e tebliğ ettiğinde onu zor durumda bırakmak için bahane arayan putperestler, eğer Peygamber’in bildirdikleri Allah’tan olsaydı bunların değişmemesi gerektiğini ileri sürerek, “Bütün bunları sen uyduruyorsun, işine geldiği gibi değiştiriyorsun” şeklinde ithamlarda bulunuyorlardı. “...Onların çoğu bilmiyorlar” ifadesi, bir dönemde bir hükmün, başka bir dönemde farklı bir hükmün insanların daha çok yararına olacağı gerçeği konusunda müşriklerin cehaletini dile getirmektedir (İbn Atıyye, III, 420).

Hz. Muhammed’e yönelik “müfteri” suçlamasıyla ilgili benzer mesajlar: Yûnus 10:38; Hûd 11:13; Enbiyâ 21:5; Furkân 25:4; Secde 32:3; Sebe’ 34:8; Şûrâ 42:24; Ahkâf 46:8.,Bu ayet bazıları tarafından “nesh”in delilleri arasında sayılmaktadır ki bu doğru olamaz. Çünkü konu Kur’an ayetleri arasındaki hükümlerle değil, aksine bütünüyle şeriat yani risaletle ilgilidir. Zaten bütünüyle Mekke döneminde indirilen Nahl suresinde bilinen anlamda neshle ilgili herhangi bir konu ele alınmış olamaz. Çünkü nesh hükümlerle ilgili bir konudur ve hükümlerle ilgili ayetler Medine dönemi surelerindedir. Ayrıca Nahl 16:102-103’teki bilgiler de bunun apaçık delilidir. nesh hakkında açıklamalarımız için bkz. Bakara 2:106, dipnot 2.  

1- Tevrat ve İncil'deki hükümlerin yerine yeni bir hüküm getirdiğimiz zaman. Kur'an'da “nesh” edilmiş (geçersiz kılınmış) ayetler olduğunu iddia ederek, Kur'an'a iftira atanlar, referans olarak öne sürdükleri ayetlerden biri de bu ayettir. Oysa ayette söz konusu edilen şey, Kur'an'daki herhangi bir hükmün iptal edilmesi değil, daha önceki kitaplarda yer alan kimi hükümlerin değiştirilmesidir. Örneğin kıblenin yönünün değiştirilmesi gibi. 2- Allah, böyle bir ayet indirmemiştir; Allah, hangi ayeti indireceğini biliyor. Bu ayetler, Allah'ın indirdiği ayetler değil, bunlar senin uydurmandır.  

101.Kur`an-ı Kerim`in bazı hükümleri yine vahiyle gelen başka hükümlerle neshedilince müşrikler: "Muhammed arkadaşlarıyla alay ediyor. Bir gün kendilerine bir şey yapmalarını emrediyor, ertesi gün ise onu yapmamalarını istiyor. Belli ki bunları kendinden uyduruyor" diye konuştular. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi.  

Bkz. 2:106 ve dipnotu  

 Rivayete göre şiddet ifade eden bir âyet gelince kâfirler: «Muhammed bugün emrettiğini yarın yasaklayarak ashabıyla alay ediyor» diyorlardı. Bu âyet onlara bu konuda cevap teşkil eder. Nesh ve değiştirme, kulların maslahatına, ihtiyaçlarına göre Allah’ın bir lütfu olarak gerçekleşir. Bu durum, bir doktorun hastasına, tedavinin seyri boyunca bir ilaç vermişken değiştirip başka bir ilaç vermesine benzer. Binâenaleyh bir âyetin neshedilip yerine başka bir âyetin gönderilmesi, Allah’ın «ilim» sıfatına bir eksiklik getirmez, bilâkis «hakîm» olmasının bir eseridir.  

1 Nesh konusunda geniş bilgi için; Bk. (Bakara: 106 ve dipnotları, Nisâ: 160-161)2 Bir âyetin, başka bir âyetle Allah tarafından değiştirilmesi; Allah’ın ilim ve hikmetindendir. Önceki kötü, sonraki iyi gibi anlaşılamaz. Her ikisi de iyidir. Bunu; Allah önce birinci iyiyi, sonra da ikinci iyiyi uygulamamızı emretmiştir, şeklinde anlamak gerekir.  

[2190] Yani: “Önceki vahiyleri veya ilâhi kudret delillerini Kur’an ile değiştirdiğimizde”... Buradaki âyetin karşılığı Nebi’den ısrarla isteyip de bir türlü göremedikleri “mucize” olabileceği gibi vahiy de olabilir. İbarenin devamındaki “Allah neyi ne zaman indireceğini bilir” ara cümlesi bunu teyit eder. Bu âyet klasik nesh teorisinin savunulmasında ilk sırada yer alır. Ne var ki bu, yine bu teoriyi savunanların koydukları “nesh, inançla ilgili ihbârî âyetler için değil, dinî hükümlerle ilgili inşâî âyetler için geçerlidir” kuralına aykırıdır. Çünkü bu sûre Mekkîdir. Şu durumda bu âyetin, klasik nesh teorisine delil olması söz konusu değildir. Klasik nesh teorisi şu iki sebepten dolayı asla savunulamazdır: 1) Kur’an’da çelişki olduğu varsayımına dayandığı için. Bunu Kur’an reddeder (4:82). 2) Kur’an’da hükmü iptal edilmiş âyetler bulunduğu tezine dayandığı için. Kaldı ki bu âyette neshten değil tebdilden söz edilmektedir. Öte yandan bu âyet indiğinde, nesh teorisini savunanların değiştiğini iddia ettikleri “ahkâm âyetleri” henüz inmemişti. Hemen arkadan gelen yunezzilu fiili aslında bu âyetteki tebdilin nasıl anlaşılması gerektiğini de izah eder. İbn Abbas, “bir âyeti diğeriyle değiştirme” ibaresini, “daha sert âyetlerin yerini söylem olarak daha yumuşak âyetlere terk etmesi” olarak, yani üslûp değişikliği biçiminde anlamıştır (Mukâtil). Vahyin söylemindeki her farklılaşma bir öncekinin hükmünü geçersiz kılmayı değil, 125. âyette açıkça ifade edildiği gibi, “Rabbin yoluna hikmetle çağır” talimatının vahiy tarafından bizzat uygulandığını ifade eder. İbn Abbas’ın bu anlayışı, varsayıma dayalı sözde çelişkileri gidermek için, âyetlere birbirinin hükmünü iptal ettirmeye dayalı klasik nest teorisinden çok daha ehvendir. [2191] “Neyi ne zaman indireceği” şeklindeki çevirimiz, yunezzilu fiilinin “nassın yer ve zamanla irtibatlı olarak, parça parça indirilen” tabiatını ifade ettiği vakıasına dayanmaktadır. [2192] İstedikleri mucizeyi kendilerine getirmeyen Elçi’yi yalancılıkla suçlamak, aslında Allah’ı, kendi adına vahiy uyduran birini engellemekten aciz olmakla suçlamaktır. Allah’ın bir âyeti diğeriyle değiştirmesi iki anlama da gelebilir: 1) Önceki vahiylerin Kur’an vahyi ile değişimi. 2) Önceki elçilere verilen hissi ve duyulara hitap eden âyetlerin/mucizelerin, Son Rasul’de Kur’an mucizesiyle değiştirilmesi. Bu ilahi değişimin (tebdil) arkasında, Allah’ın insanlık aklı için koyduğu tekamül yasası yatmaktadır. Parantez içi açıklamamızın gerekçesi budur.  

(24) 2:106’nın açıklamasına bakınız.